Saǵynyp kelgen aǵaıyn sansyrap qaldy

Rýdnyı qalasynda oralmandar alaıaqtardyń qurbanyna aınalýda «Etigiń tar bolsa, dúnıeniń keńdiginen ne paıda?» degen sózdiń nege aıtylǵanyn О́zbek­stannan kelgen oralman Japqaraev Danııar men Haqnazarova Rázııanyń otbasy endi bilip otyr. Atajurtqa ańsap jetkende tabanyna shóń­ge kirgendeı kiriptar halge túsemiz dep oı­lamap edi. О́zderinen taraǵan bes bala, úlken eki qyzynyń otbasy barlyǵy on eki jan úsh bólmeli úıde turyp jatyr. Jaraıdy, aıadaı úsh bólmede qy­sy­lyp-qymty­ry­lyp turǵanyn da ýaqytsha qıyn­dyq qoı dep, kóner edi. Sol satyp alǵan pá­terinen qaı kúni shyǵaryp tas­taı­tynyn oıla­ǵan­da arqasyn muz qaryǵandaı bo­la­dy. Alaıaqtardyń toryna qalaı tús­ke­nin ózderi de bilmeı qaldy. Osyn­sha jannyń qań­ǵy­ryp kóshede qal­maýyna eshkim kepil bolyp otyr­ǵan joq. Qazir Rýdnyı qalasynda pá­ter ıesi Igor Kostenkonyń sha­ǵy­my boıynsha azamattyq sot ótip jatyr. Sot áli aıaqtalǵan joq, al baspana ázirge aspanda ilýli tur­ǵan sııaq­­ty. Aqsha alaıaqtyń qolynda ket­ken, al baspananyń kimge buıy­ra­ry belgisiz. Adam taǵ­dyry qyl ústinde. Áńgime bylaı bolǵan. Naýaı oblysyndaǵy Úshqudyq qalasynda Danııar men Rázııa jaman turǵan joq. Bes bala tárbıeledi, Rázııa qala­lyq ákimdikte býhgalter, Danııar bir kásip­oryn­da júrgizýshi bolyp istedi. О́zderine jeterlik jap-jaqsy turmysy boldy. Biraq Qazaq­stanǵa qo­nys aýdarý Úshqu­dyq­taǵy ózge qandas aǵa­ıyn­dar sııaqty bulardyń da armany bola­tyn. Olar da aldyna maqsat qo­ıyp, kezegi kelgende esh­teńege qa­ra­­maı, úı-jaıyn tıyn-teben­ge sat­­ty da, jıylyp atajurt qaıda­syń dep tar­typ otyr­dy. 2008 jyl­dyń kúzinde Rýdnyı qala­sy­na kóship keldi. Osynda Úshqudyqtan kelip jat­qan tanystary, týystary da jeterlik, so­lar­ǵa qaraılas júreıik dep oılady. Munda kelgen soń aldymen azamattyqty jedel ala almady, keshigińkirep bolsa da qolyna memleket tara­py­nan beriletin járdem aqsha tıdi. Rýdnyı men Kachar kentine kelip jatqan oralman aǵaıyn­dar qolyna jár­dem aqsha tıisimen arzan páter izdeıdi. 2009 jyly Japqaraevtar otbasyndaǵy jeti jan úshin barlyǵy 1 mıllıon 130 myń teńge járdem aqsha alady. Bul qar­jyǵa, árıne, páter kelmeıtin edi. Olar ózderi­niń de jıǵan-tergenin qo­syp, satyp alatyn baspana izdeı bastaıdy. «Bilmeıtin jerdiń oı-shuqyry kóp» degen emes pe, olarǵa ózderinen buryn kelgen oralman aǵaıyndar gazettegi ha­bar­landyrýlar arqyly saty­la­tyn páterlerdiń baǵasy qymbat ekenin aıtady. Sondyqtan kópshi­ligi arzan pá­ter­di qaladan jaıaý-jalpy­lap izdeıtin kórinedi. Jap­qaraev­tar da úı izdep kóshe kezdi. Kim bilsin, erli-zaıypty Danııar men Rázııanyń kórer qıyndyǵyna, talanyna kez kelgen kezendi me, álde ábden tisqaqty bolyp qalǵan neme oral­mandardy ózi ańdydy ma, áıteýir, olarǵa Segizbaev Nur­ly­bek degen jigit kóshede kezdesip, arzan páterdi biletinin aıtady. Ol Japqa­raev­tardy qalanyń Mır kóshesindegi 4-shi úıdiń 18-shi pá­terine alyp keledi. Úsh bólmeli páter tym azyp ketken eken. Jón­deý kórmegen, sanıtar­lyq tazaly­ǵy da pysyq sharýanyń mal qora­sy qatarly pá­ter­diń baǵasy da naryqtan tómen saýdalanady. 2009 jyly Rýdnyı qalasynda úsh ból­meli pá­ter 18 myń AQSh dol­lary­nan kem bolmaıtyn. Al myna pá­terge Segizbaev 12 myń dollar su­raı­dy. Bul qarjysy az, birdi birge jalǵap júrgen oralmandar úshin qolaıly varıant edi, olar páterdi satyp alatyn bolady. Onyń kem-keti­gin ózderi jóndep, ishin taza­lyp alýǵa da mo­ıynsunady. Bul kezde Japqaraevtar áli Qazaq­stan azamattyǵyn almaǵan bolatyn. Naý­ryz­dyń 17-i kúni eki jaq nota­rıýs­qa kelip, páterdi ózderinen buryn kóship kelgen nemere kelini Japqaraeva Gúlmıranyń atyna rá­sim­deıdi. No­tarıýsqa ekinshi jaq­tan Segizbaev Nur­ly­bek, pá­ter­diń ıesi Igor Kostenko senimhat ber­gen Olga Levıskaıa keledi. Páterdi arzan alǵanyna alystan kelgen aǵaıyn qýa­nyp, aqysynyń 9 myń dollaryn beredi de, qal­ǵan úsh myń dollardy bólshektep berýge kelisedi. Oǵan Segizbaev jyl­mańdap kóne ketedi. Biraq páter ıesiniń 200 myń teńgege jetip qal­ǵan kom­mýnaldyq qaryzdarynyń barlyǵyn da Jap­qaraevtar tóleı­di. Kelisim boıynsha bári de durys sııaqty edi, átteń bul Japqaraev­tar úshin qutsyz úı bolyp shyqty. Arada 2-3 kún ótpeı-aq páterdiń Almatyda turatyn ıesi Igor Kostenkodan habar keldi. Páterine Jap­qaraevtar­dyń kóship kelip jatqandyǵyn oǵan kórshileri aıtsa kerek. Ol óziniń qaladaǵy sengen ókili arqyly 20 naýryz kúni Rýdnyı qalalyq ishki ister basqar­masyna osy fakti boıynsha shaǵym aryz beredi. Ekinshi jaqtan Jap­qaraevtar da alaıaqqa aldanǵandy­ǵy týra­ly qalalyq ishki ister basqarmasyna aryzdana­dy. Myna «qyzyq­ty» qarańyz, notarıýsta páterdi rásimdeýge qatysqan eki jaqty bettestirýge júıkesi aýyra­tyn Olga Levıskaıany apasy ertip keldi. Páter túgil jan qaıǵy bo­lyp, aýrýdyń azabyn tartyp júrgen baıǵus je­ke basynyń kýáligin joǵaltyp alǵan kóri­nedi. Al 2009 jylǵy 17 naýryz kúni pá­ter­di rásimdeýge Olga Levıs­kaıa­nyń rólin basqa áıel kelip «oı­nap» ketken. Bettestirý kezinde Rá­zııa Haq­nazarova Olga Levıskaıa­ny birinshi ret kórip turǵanyn aıtty. Alaıaqtyq qalaı bastalǵan? Rýdnyıdyń janyndaǵy Kachar kentindegi notarıýs Chabanova Segiz­baev­qa se­nim­­hat­tyń bos blankasy­na óziniń mórin basyp beredi. Segizbaev álgi joǵalǵan kýálik bo­ıynsha Olga Levıs­kaıaǵa páter ıesi Kostenkonyń aty­nan senimhat jazyp alady. Sonda páterdi rásim­degen notarıýs Marııa Sergeeva kýálikte­gi sýret pen Le­vı­skaıanyń ornyna kelgen áıeldi qalaı ajy­ra­ta almaǵan? Ekinshi jaqtyń ákel­gen qujat­tary­nyń barlyǵy da arhıv kó­shir­meleri. Jaraıdy, mu­ny da zań kóteredi delik. Degenmen, óz isine adal qaraıtyn notarıýs qujat­tar­dyń kez kelgen árpi men qoıylǵan qolǵa kir­pııazdyq­pen qarar bolar edi. Kosten­ko­nyń aryzy boıynsha júrip jatqan aza­mat­tyq sotta onyń múddesin qor­ǵa­ǵan advokat kór­setken qujat­tar­da páter ıesiniń qoıǵan qoly bir-birine uqsamaıdy. Iаǵnı, Levıs­kaıa­nyń atyna jasalǵan senimhat­ta­ǵy Kostenko­nyń qolyn ózge bireýdiń qoıǵan­dyǵy kózge uryp tur. Aza­mattyq sot demekshi, «bir úıli jan­­dy sazǵa otyrǵyzyp ketken, bir emes, birneshe adamdy aram pı­ǵy­lynyń qur­ba­ny etken alaıaqtar isi nege qylmystyq sotta qa­ral­­maı­dy?» degen saýal kimniń de bolsa kó­keıinde turǵany belgili. Japqaraevtardyń ary­zy boıynsha Segizbaev­tyń ústinen 2009 jyl­dyń 20-shy naýryzynda-aq qyl­mys­tyq is qozǵalǵan. Biraq ol eki jyldan asa ýaqyttyń ishinde birneshe jabylyp, birneshe ret qaıta jalǵasqan. Osy ýaqytqa deıin ter­geý­shiler eshqandaı kúdikti mate­rıal­darǵa ekspertıza júrgizbegen, esh­qandaı taldanǵan, anyqtalǵan, qolǵa ustar eshteńe joq. Al alaıaq­tyqpen qolǵa túsirgen aqshany qal­taǵa basyp, eki birdeı otbasyn del-sal kúıge salyp qoıǵan Nur­lybek Segizbaev qalada eshteńe bolma­ǵan­daı jú­rip jatqan kóri­nedi. – О́zimizde jumys joq, medbıke bolyp isteıtin qyzymnyń alatyn 25 myń teńgesine bir úıli jan qarap otyrmyz. Rázııa ekeýmiz Taran aýda­nyn­­daǵy Naberejnyı degen aýylǵa ba­ryp, jurt­qa jalda­nyp kúnimizdi kórip jatyr­myz. Rázııa aýyldaǵylardyń sıyryn saýyp, men ká­ris­terdiń ekken baq­sha­syn kútkende kúnine ala­ty­ny­myz 400 teńge. О́z elimizge kelip, osyn­daı kiriptarlyqqa tap bol­dyq, – dep kúıinedi Danııar. – Biz páterdi alǵannan keıin bes kúnge tolmaı alaıaqtardyń qury­ǵy­na ilingenimizdi anyq bildik. Qala­lyq ishki ister basqar­ma­syna aryz da berdik. Alaıda, olar­dyń jedel atqarǵan jumysyn kór­medik. Qala­lyq ishki ister bas­qar­masyna baryp sharshadyq, qyl­mystyq is tergelmeıdi, ol týraly eshqandaı jumys júrmeı­di. Oǵan baryp, aıaǵy­myz­dan tozdyq. Bir tergeýshi biz alǵan páterdiń qu­ja­­tyn suraıdy, tirkeımiz dep. Bizdiń aldan­ǵanymyz sondaı, qujatty onyń qolyna ustatý­ǵa qorqyp, kó­shir­mesin berdik. Biz­diń úıdiń qu­jatyn tirketý tergeý­shi­niń qu­zy­ry­na kiredi dep oıla­maı­myn. Oral­man­dardy túk bilmeıtin ańqaý kóredi. Mundaı qıyn­­dyqqa kezigip otyrǵanymyzdyń bar­lyǵy da, jergilikti jerdiń jaǵ­daıyn bilmegendigimizden boldy. О́zimiz týyp-ósken О́z­bekstanda bol­sa osynsha­lyqty beı­sharanyń kúnin keshpes edik. Jaǵ­da­ıy­myz munan jaqsar­masa, Qazaq­stan­daǵy О́zbekstan elshigine baryp, keri qaı­týǵa kómek­tesýin suraımyz, – deıdi turmys­tyń aýyr­lyǵynan shar­­­shaǵan Rázııa da ashynyp. – Alaıaqtarǵa aldanǵandar bir Japqaraev­tar emes, bizge málim keminde 6 otbasy bar. Al oral­man­dar­dyń ózderiniń aıtýynsha, osy arsyz adam­­dardyń áreketinen zardap shegip júrgen­derdiń qatary on­shaqty kórinedi. Olardyń jaǵ­daıy eshkimge kerek emes. Alda­nyp qalǵan jan­­dar polı­sııa­ǵa aryzdanýǵa da qorqady. Aryz­­dansaq bala­larǵa bireý jaman­dyq jasap qoıady dep seskenedi. Kóp nársege senbeı qal­ǵan, – deıdi oral­man­darǵa arnalǵan «Taǵdyry­myz birge» jobasynyń avtory Rysbıke Súı­mekova. Rysbıke Qasymqyzynyń aı­týyn­sha, oralmandar baspanaly bo­lyp, jumysqa ornalas­qan­­sha olar­ǵa zań keńesi qyzmeti kerek. Ol memlekettik baǵdarlama boıynsha jasa­lýy tıis. Olar­dyń Qazaqstan zańda­rynan habary óte az. Jańa jerdiń oı-shuqyryn bilmeı, onyń ústine orys tiline de jetik emes oralman­dardyń ab­dy­rap turǵanyn alaıaqtar utymdy paıdalanyp júr. Jaýtor­ǵaıdaı alaıaqtar qaǵyp ketken oralman qolyndaǵy aqsha jeme-jemge kelgende memlekettik bıýd­jet­tiń qa­ra­jaty emes pe? Ol mejeli jerine jumsalmaǵandyqtan ta­lan-ta­raj­ǵa tústi degen sóz. Eń soraqysy, alaıaq­tyq uıymdasqan topqa aınal­ǵan degen kúdik bar. Notarıýs­tardyń áre­keti osyndaı oıǵa alyp keldi. Zerttep, anyqtasa qylmystyq top mú­sheleriniń qa­ta­ry kóbeıýi ábden múm­kin... Jap­qaraevtardyń advo­ka­ty jaqynda Lázzat Ismaılova bol­ǵan jaıdyń mánisin respýb­lıkalyq Bas proký­ror­ǵa jazyp jiberdi. Sol jaqtan qozǵaý salynbasa, Rýdnyı qalalyq ishki ister basqar­ma­synda jatqan istiń jyljıtyn túri joq. Bıyl da kenshiler qala­syna О́zbek­stannan oral­man aǵa­ıyn­dar kóshi jetedi. Olar da memlekettik járdem aqsha­laryn ala sala baspana izdeıtini jurttyń bárine belgili. Biraq kimdi qandaı jaǵdaı kútip turǵanyn jazasyz júr­gen alaıaqtar bilmese, ol basqaǵa beımálim... Bet qattalyp jatqanda: Tilshi qosynyna Rázııa Haqnazarova Igor Kostenko­nyń aryzy boıynsha Rýd­nyı qalalyq soty qarap jatqan aza­mattyq istiń sheshimi shyqqandyǵyn habarlady. Sot G.Japqaraeva men I.Kostenko «senimhat bergen» O.Levıs­kaıa­nyń arasynda ja­sal­ǵan satyp alý-satý kelisimin ja­ramsyz dep tanyp, isti páterdiń bu­rynǵy ıesiniń paıdasyna sheshti. Sonymen is bitti, qý ketti. Názıra JÁRIMBETOVA. RÝDNYI.