Tıbor, Qońyr jáne Seıitbek

Túrki áleminiń týystyq hám dos­tyq, jalpy rýhanı baılanystaryna ózin­dik júrek lúpilimen, naqty zertteýimen ún qosqan osy úsh tulǵanyń – qypshaq madıarlar (Vengrııa) Tıbor Tot pen Qońyr Mandokıdiń jáne torǵaılyq qypshaq Seıitbek Nurhanovtyń azdy-kópti eńbegi urpaq kádesine jararlyq mán-mazmu­ny­men daralanyp turady. Jaratylysy bó­lek, zeıini erek, ulttar jaqyndasýynyń ozyq úlgi-ónegesin, ǵalymdyq kúsh-ji­ge­rin kórsetken bul abzal jandardy qysqa túıip, taǵdyrlas tulǵalar desek, jarasar. Eldik baılam, tujyrym jasaı biletin de osyndaı aqyl-oıdyń ıeleri bolsa kerek. Túrki áleminiń ár shalǵaıynda týyp, mol bilimmen sýsyndap, adamzat problema­sy­na qatysty jankeshti izdeniske búkil sa­na­ly ǵumyrlaryn sarp etken daraboz­dar­dyń tyndyrǵan jumystary qaıran qaldyrady. Belgili ǵalym Tıbor – 1960 jyl­dar­dyń ortasynda madıar jáne qazaq ha­lyq­tarynyń shyǵý tegindegi tarıhı baı­la­nysty jahan kezip, zertteýdi qolǵa alýy­men-aq sońyna ulan-asyr naqty mu­ra qal­dyrǵan tulǵa. Ataqty túrkolog Qo­ńyr bol­sa, ol Túrki ulysynyń kúnba­ty­sy Ma­jar­stannyń Uly Qumanııa mekeninde dú­nıege kelgen qypshaq ulany. Ol – 1965 jyldan beri Balqan, Polsha tú­rik­terinen bastap, Orta, Kishi: kindik Azııa, Oral, Altaı, Pamır, Orhon boıyna deıin san-alýan ǵylymı ekspedısııalar jasap, túrki halyqtaryn jan-jaqty zertteýde aıtýly úles qosyp qana qoımaı, olardyń rýhanı yntymaqtastyǵy úshin aıanbaı ter tókken, aralaryna altyn kópir ornatqan asqan bilimpaz edi. Al qabyrǵaly qazaq ǵalymy, ensıklopedııalyq bilim ıesi, Tor­ǵaı óńi­ri­niń maqtanyshynan elimizdiń birtýar bata­góıine aınalǵan Seıitbek búginde seksen­niń seńgirinen assa da álgi rýhanı qos do­synyń ornyn joqtatpaı, olardyń mura­la­ryn tyń kózqaraspen bezbendep, oı qo­rytyp, álemdik ǵylymı aı­na­lymǵa qosyp júrgen ultjandy qarııa. Jazyp ta, aıtyp ta, naqty isimen de ǵalymdyq paryzyna adaldyǵyn árdaıym dáleldep júrgen kónekóz, kókiregi kómbe suńǵyla kisi. Tıbor Tottyń qazaq ǵalymy Seıitbek Nurhanovpen birge 1965 jyly sáýir aı­yn­da Qostanaı oblysynyń Jangeldın, Taran aýdandaryna baryp zerttep qaıt­qan madıarlary – arǵyn ishindegi madııarlar. Osynaý ǵylymı ekspedısııanyń qo­ry­tyn­dysy esebinde antropolog ǵalym T.Tot 1966 jyly madıar tilinde «Ejelgi mad­ıar­lardyń qazirgi juqanasy» deıtin zertteýin Býdapesht qalasynda basyp shyǵardy. Sondaı-aq birneshe eńbekteri Almaty qa­la­synda salalyq jýrnaldarda jaryq kór­di. Onyń qazaq tiline aýda­ryl­ǵan «Madııar­lar Qazaqstanda mekendeıdi» atty suh­ba­tymen qazaq oqyrmandary 1967 jyly ta­nysyp, mol káde-syıǵa kenelgendeı bol­dy. Árıne, bul jazbalardy tereń zerdelep, jan-jaqty paıymdaı túsý – ýaqyt enshisindegi is. Úlken is minsiz bolmaıdy. Áli de basa den qoıatyn tustary jetip jat­qan­daı. Eń negizgisi etnografııa, arheologııa, antropologııa, til bilimi ǵylymdarynyń búgingi tabystary túbi bir týystyqtyń aıshyqty aqıqatyn aıǵaqtaıtyndaı. Fılolog-ǵalym S.Nurhanovtyń dálel­demesine súıensek, qazaq eli men madıar jurtynyń tarıhı tamyrlastyǵyn jaqsy túsiný úshin Dýnaı madıarlarynyń tarı­hy­na kóz júgirtýge týra keledi eken. Vengrııada óz halqyn madıar dep aıtyp-ja­zatyny belgili, al bizde madııar delinedi. Madıar halqy osy kúngi mekenine 897 jyly baryp ornalasqan eken. Demek, bul jurttyń Dýnaı ózeniniń boıyn jaıla­ǵa­nyna bıyl 1114 jyl tolypty. Madıar­lar­dy bastap barǵan kósemi Arpad esimdi knıaz ekeni tarıhı derekterden belgili. Ar­padtyń urpaqtary 1000-1301 jyldar­dyń arasynda, ıaǵnı 301 jyl boıy, memleket bıleýshi dınastııa qurǵan kórinedi. Osy­laı­sha madıar halqynyń bastan keshken ta­rıhy, shyǵý tegi týraly másele shy­tyrman ári qyzyq bolyp júlgelenedi eken. Bul sózimizge dáleldi madıar tarıh­shy­sy, akademık Erık Molnardyń: «Madıar halqy­nyń kóne tarıhy qazirgi Keńes Odaǵynyń jerinde ótken» dep, 1955 jyldyń ózinde jarııa etkeninen keltirýimizge bolady. Úlken problemanyń sheti-shegi ońaı­lyqpen ustatpaıtyny taǵy belgili jáıt. T.Tot Qostanaı oblysyna kelip ketken soń, 1965 jyldyń 16 qazanynda Seıitbek Nurhanovqa jazǵan hatynda bylaısha má­lim etedi: «... No, mejdý tem, ıa byl delegatom nasheı akademıı na II-om mejdý­na­rodnom sezde fınnoýgrovedov v Helsınkı ı vystýpıl s dokladom na nemeskom ıazyke na temý: «Problema etnogeneza drev­nıh vengrov». V doklade vyskazalsıa otnosıtelno prarodıny nashıh predkov, a ımenno, terrıtorıeı – ıshodnoı, ofor­mle­nııa antropologıcheskogo oblıka drevnıh vengrov schıtaetsıa, ne Prıýrale, a Severnaıa Prıkaspııa ı ý nas pechataetsıa na vengerskom ıazyke: ızvestııa ız Sov. Soıýza ı v ııýne tam bylo tochno, hotıa korotko, soobsheno o tom, chto T.Tot ıssledoval madıar Kýstanaıskoı oblastı». Al T.Tottyń 1966 jyldyń 25 shildesinde Seıitbekke Býdapeshtten jazǵan my­na hatynyń da mańyzy erekshe bol­ǵan­dyq­tan tolyǵymen keltirýdi jón kórdik: «Dorogoı Seıtbek-drýg! Bolshoe Vam spasıbo za ochen ınteresnye strochkı. Mne ýje ýdalos podvıgatsıa s Shalabaevoı ı posovetovatsıa. S neı Vam prıshlıý spısok mes­­tonazvanıı nasheı respýblıkı. Chto kasaetsıa ssylkı Arıstova, eto opıat-takı ochen ınteresnaıa. Hotıa ı trebýet, na moı vzglıad, ostorojnostı. No eslı polýcha­et­sıa ý Vas lıchno ýtochnenıe kıpchakskıh madııar, eto deıstvıtelno zapolnıaet vakým genealogıı argınskıh madııar. V takom slýchae do­ka­zyvaetsıa, chto promadııary projılı v Severnom Prıkaspıı – Sary­kopı ı posle gýnnskoı derjavy ı ýchastvovalı v oformlenıı Desht-ı-Kıpchaka ı bolee pozdnee odna ıh chast pereshla v sostav argynov. Itak, mno­go zavısıt ot genealogıı kıpchakskıh madııar. Predvarıtelnoe soobshenıe moeı komandırovkı o konraýlınskıh grýppah skoro pýblıkýetsıa v pechatı ı prıshlıý Vam. Eslı ýdastsıa k Vam prıehat v Novom godý, prıdetsıa pobyvat ı sredı kıpchakskıh madııar. Krepko obnımaıý, Vash Tıbor». Mine, osy hattyń ózinen-aq Tıbordyń Seıitbekti qanshalyqty qurmet tutyp, zerttep júrgen taqyrybyna qatysty ózek­ti oılarymen bóliskenin ańǵarýǵa bolar edi. Torǵaı óńirindegi arǵyn madııarlar­dyń jan sanyn anyqtaǵan, olardyń osy kúngi otyrǵan jerinde 300 jyldan astam tarıhy bar ekenin jáne antropologııalyq erekshelikterin alǵash ret zerttep, álemdik ǵylymı aınalymǵa qosqan ataqty zert­teý­shi-ǵalym Tıbor Tot ekeni málim. Sol sebepti de bul zertteýdiń Dýnaı (Vengrııa) madıarlary úshin de zor máni bar ekendigine kúmánsiz senýge bolar. О́ıtkeni madııar etnogenezi de – qazaq halqynyń rý-taı­palyq teginiń quramdas bóligi ekendigin S. Nurhanovtyń ózi de árdaıym derek kózderine súıenip aıtyp júredi. Al Qońyr Mandokıge keler bolsaq, ol Qazaqstanǵa 1976 jyldan bastap jıi kelip turdy. Ońǵaısha degen qazaq qyzyna úılendi. Qyryq to­ǵyz jasynda dúnıeden ótke­ni­men, sońynda qyrýar eńbek qaldyrdy. Ásirese, ol túrkologııada birtýar tulǵa dárejesine kóterildi. Eýropadaǵy quman-qypshaqtar men túrki jurttary arasyn­daǵy tarıhı-mádenı baılanysty zertteý máselesin sapalyq jańa deńgeıge kótere bilgen tamasha ǵalym túrki halyqtarynyń folklory men ádebıetin aýdarý men zertteýge, nasıhattaýǵa zor úles qosqan asa bilimdar zııaly kisi edi. 1990-shy jyldardyń basynda Qońyr­dyń jazýshy Temirhan Mombekulyna bergen suh­batyn Qazaq radıosynan tyń­daý­­dyń sá­ti túsken edi. Sonda Qońyr bylaı dep edi: «Vengrııada kez kelgen qypshaq balasy ózin qypshaqpyn dep maqtanyshpen aıta alady. Solardyń biri – ózim bolamyn. Ákemniń ósıeti, amanat sózi: Balam, sen Orta Azııada qalǵan qazaq, qypshaq týǵan­daryńdy tap­sań, biz óte baqytty bolamyz. Halqy­myz­dy qaıta baılanystyrsań, óte rıza bola­myz. Sóıtip, bul amanat sózge qulaq asyp, bala kezimnen bastap osy baı­lanysty izdeı bastadym». Mine, kórmeısiz be, áke amana­tyna adaldyqtyń parqy qandaı bol­ǵanyn. Keıin ol sózinde turyp, eki eldiń týystyq baılanysyn aqtyq demi bitkenshe zerdeli eńbekterimen dáleldep bergen edi. Taǵdyr, talaıy kelisti adamdar bo­la­dy. Sonyń biregeıi osy Qońyr edi. Ol ot­yz­dan astam til ıgerip, sonyń jıyrma birinde eńbekter jazǵan. Qazaqsha sóıle­gen­de qazaqtar aýzyn ashyp qalatyn. Al jazýy da tól qazaqtykinen artyq bolmasa, kem emes edi. Osy arada S.Nurhanovqa jazǵan hatyn keltirsek, aıtqanymyzǵa kóz jete túser edi dep oılaımyz. «Assalaýmaǵaleıkúm, Seken aǵaı! Alys madıar otanynda ómir súretin qyp­shaq inińiz menen Sizge bolyp úı-ish, ba­la­laryńyzǵa sálem jazǵaly otyrǵanym­nyń ózi maǵan zor qýanysh ári maqtan emes pe? Úı-ish, bala-shaǵalaryńyz bolyp qa­lam­­das-jarandaryńyz sondaı aman ba? Ar­daq­ty aǵaı, óz jumys-babyńyz jaqsy bo­lar. Munda men Almatydan zor jiger, úl­ken kúshpen kóńildi qaıtyp kelip, eski áde­tim boıynsha baıyrǵy jumysymdy bu­ryn­ǵy­dan da belsendi jalǵastyryp ja­tyr­­myn. Budan buryn men tek bul jerdegi ómir sú­retin qypshaqtardan tys, sonaý Al­ma­ty­dan Sizdeı aǵataı tabylady dep, me­niń oıy­ma úsh uıyqtasam da túsime kirmeýshi edi. Sizdiń aıtýyńyz boıynsha joldaǵan sálemińizdi Sizderdi suraǵan qypshaqtarǵa, sheshem bolyp basqa týǵan-týystarymnyń barlyǵyna jalǵastyrdym. Bári daǵy sá­lemet bolsyn! Kóp rahmet degen sı­ıaqty alǵystaryn aıtyp máz-máıram boldy da qaldy. Alys Orta Azııadaǵy týǵan-týys­ta­rymyz qazaq halqyna jáne Sizdiń ta­nys­taryńyz ben bizdi suraǵandardyń bári­ne bizdiń qypshaqtardyń atynan sálem joldaýyńyzdy ótinemiz. Sizdiń maǵan tartýǵa bergen kitabyńyz úshin taǵy da kóp rahmet! Bul kitapqa biz­diń kitaphanamyzdyń dál tórinen oryn berdik. О́ıtkeni bul kitaphana tek meniki emes, bizdiń otandaǵy qazaq murasy men saltyna qyzyǵatyn adal jandardyń barlyǵyna kómek bolady ǵoı! Men Sizderdiń otanda óte az ýaqyt bol­ǵanmen, kóp týǵan-týysty, dos-jaran­dy, kóp dúnıeni kórip qaıttym. Ýaqyttyń az­dy­­ǵyna baılanysty Sizderdiń ınstı­týt­tyń menimen tanysqan joldastarynyń sýretin alýǵa mursam kelmep edi. Eger Siz maǵan bar­lyq­taryńyzdyń birigip túsken sýret­te­ri­ńizdi ji­berseńizder, kópten-kóp qýanar edim. Hat sońynda, aǵaı, Sizdiń bizdiń otannan qajetti degenderińizdi jazýyńyzdy tileımin. Aldaǵy ómirińizden baqyt, jumy­sy­ńyzdan tabys kútip, úı-ish, bala-shaǵa­la­ryńyz, dos-jarandaryńyzǵa sálem jol­daǵan Toqsaba súıekti qypshaq inińiz Qo­ńyr. Býdapesht qalasy, 1976 jyly qarasha aıynyń 20-kúni». Qońyrdyń júrek lúpili osy maıda sózinen-aq ap-anyq sezilip tur emes pe? Ol óz ósıeti boıynsha qazaq jerinen – Keńsaıdan máńgilik tynys tapty. Syrtta – Qap taýyndaǵy Maqashqala qalasynda ǵy­lymı jumystarymen aınalysyp júr­gen­de 1993 jyly 22 shildede júrek talma­sy­nan kenetten kóz jumǵan. Sońǵy eki-úsh jyl bederinde ózin qazaq topyraǵyna aman­attaýdy jıi aıtatyn bolypty jaryqtyq. Sol ósıe­ti oryndaldy. Aqıyq aqyn Rasýl Ǵamzatov ushaq jaldap, asyl azamat Qońyrdyń aqyr­ǵy tilegin oryndaǵan eken! Tegin tereńnen izdegen Qońyr osylaısha jarqyn ǵumyr keshken edi... Q.Mandokı týraly El­ba­sy N.Á.Nazarbaev: «Qońyr eki halyqtyń arasyndaǵy uly tarıhı qandastyqty jan-jaqty dáleldep qana qoı­maı, el men eldiń birligi, ortaq mádenıettiń gúldenýi, ózara qatynastardyń kemeldenýi jolynda aıanbaı eńbek etkenin qazaq halqy maq­tanyshpen jadynda saqtaı­dy, úlgi-ónege tutady», dep jazǵan bolatyn. Bul zor baǵa árdaıym Qońyrdyń qol­­tańbasyn anyqtar tusta jadta saqtalyp turǵany abzal. Qundy zertteý eńbekteriniń birinde Qońyr bylaı dep tolymdy túsinik jasaı bildi: «Birinen soń birine ulasqan halyqtar mıgrasııasy dáýirinde birqatar ishkiazııalyq salt atty kóshpeli halyqtar shyǵystaǵy atajurtynan qoparyla kóship, birte-birte batysqa qaraı oıysty. Birneshe myń jylǵa jalǵasqan, birde orasan úlken tolqyn týdyrǵan, birde kóptegen halyqty qatarynan qamtyǵan halyqtar­dyń joıqyn mıgrasııasy Eýrazııanyń arıdtik (qýań) zonasynyń batys shebi – Karpat qoınaýy men Dýnaı boıynyń tó­mengi jazyǵyna deıin kelip jetti». Osyn­daı túıinnen soń ol mynadaı qory­tyn­dyǵa keledi: «... Olardyń qatarynda skıfter, sarmattar, keıingi Atılla (Edil) pat­shanyń ǵundary, onan keıingi baıan-qaǵan bastaǵan avarlar, aqyr sońynda osy jerge birjolata qonys tepken madıarlar bar». Iá, Tıbor Tot pen Qońyr Mandokıdiń ómirlik ustanymyn óziniń asa bilim­dar­ly­ǵymen, sypaıy peıilimen, úlken júregi­men qoldap, qýattaı bilgen Seıitbek Nur­hanov búginde Astanada turyp jatyr. Seıitbek aǵany izdeýshiler kóp. Bir aýyz sóziniń tóre­ligine júgingisi keletinder ne san. Kúmándi, kúpti nárselerin tııanaqtaý úshin aqyl-ke­ńesin suraýǵa yntalylar qanshama. Ol «Qa­zaq» jalpyulttyq gazeti redaksııa alqa­sy­nyń múshesi retinde de shyǵarmashylyqqa den qoıǵan tynymsyz jan. Kezinde Qa­zaq­stannyń halyq jazý­shy­sy Ázilhan Nur­shaıyqovpen hat jazy­syp, «Aqıqat pen ańyz» romanynyń al­ǵash­qy basylymyna ashyq pikirin aıtyp, onyń keı tustaryn Áza­ǵań osy Seıitbek zamandasynyń oryn­dy usynystaryn eskere otyryp jóndep, túzegenin yqylas­tanyp eske alýshy edi. Seıitbek aǵa 2007 jyldyń jazynda Qostanaı oblysy Jangeldın aýdanynyń Qyzbel aýylynda «Urpaqtar kezdesýi» degen atpen ótken halyqaralyq qazaq-vengr etnofestıvaliniń qurmetti qonaǵy bolyp, qos halyqtyń tereń tamyrly bastaý tarıhynan bátýaly sózderin aıtyp, urpaq­tar kádesine jararlyq ónege kórsetti. Ulaǵat degen osy da. ... Tıbor Tot, Qońyr Mandokı jáne Seıitbek Nurhanov! Osy úshtaǵan – tereń bilim men asqan parasattylyqtyń, ult­jan­dylyq pen ulysqa degen súıispen­shi­lik­tiń, órshil ómir men týǵan óńirge degen sheksiz mahabbat pen qumarlyqtyń, jalpy adamzat balasyna degen kirshiksiz ińkár­liktiń kóz qyzyqtyrar, júrek eljireter kelisti tulǵalary eken-aý! Qysqa qaıyrǵanda, osy úsh báıterek bilim men ǵylymnyń panasy eken! Jara­ty­lystyń halyqqa syılaǵan aıtýly darasy eken! Qos dosynyń amanatyn arqalap qal­ǵan Seıitbek aǵa sol ekeýiniń kózi men qasynyń arasy eken! Qaısar ÁLIM.