Qanyshtyń anasy

Qazaqtyń dana perzenti Qa­nysh Imantaıuly Sátbaevtyń ómir­baıany týraly az jazylǵan joq. Alaıda – Qanysh Imantaıulynyń anasy Álıma jaıly, ásirese onyń shyqqan tegi týrasynda maǵlumat múldem joq edi. Iá, onyń anasy Álımaǵa qatysty «Isa qyzy» degennen basqa eshqandaı derek bolmady. Árıne, oǵan sodyr zaman kináli. Goloshekınniń qasaqana qoldan jasaǵan asharshylyǵy uly jutqa aparyp soqty. «Baıdyń urpaǵy», «baıdyń balasy» atan­ǵandar stalındik zulmattyń zardabyna ushyrady. Qazaqqa jeke basqa tabyn­ý­shylyq pen totalı­tarly zulym saıasattyń quryǵy taǵy da qatty tıdi, 1937 jylǵy «qyzyl qyrǵyn» keldi, elim dep eńirep týǵan asyl aǵalarymyz jazyqsyz atylyp ketti. Tap osy qııanatqa Sátbaev áýleti de tolyǵy­nan ushyrady. Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń týǵan aǵasy Ǵabdulǵazız (Ǵazız, Bókesh atanǵan) 1937 jyly tutqynǵa alynyp, habar-osharsyz ketti. Túrmede me, aıdaýda ma, qaı jerde oǵan qazanyń jetkeni beımálim qaldy. Bul jaǵdaı Qanyshtyń júregin aıyqpas dertke, orny tolmas qaıǵyǵa dýshar etti. Aǵalary Ábikeı Zeıinuly Sátbaev (1881-1937), Ábikárim Jáminuly Sátbaev (1897-1937) ta aı­maq­qa aty shyqqan, elge syıly, naǵyz ultjan­dy qazaqtar edi. Bul ekeýi de atylyp ketti. Sátbaı babanyń (1823-1902) aty Shorman bı, Shyńǵys Ýálıhanuly sııaqty el sańlaqtarymen dárejeles, ataqty kisi bolǵany belgili. Báıbishesi Kúnsulýdan 1845 jyly tuńǵysh uly Imantaı týady. Sonda ol ulan-ǵaıyr toı jasap, úsh júzdiń ár aımaǵynan ataqty jyraý, aqyndardy, balýan­dardy, áıgili sal-seriler men ánshi-kúıshilerdi aldyrypty. Toıǵa shaqyrylǵan asa mártebeli qonaqtardyń ishinde ataǵy sol kezde saharany jańǵyrtyp turǵan, ári batyr, ári aqyn, ári kompozıtor Segiz seri (Muhamedqanafııa) Bahramuly Shaqshaqov (1818-1854) bolǵan eken. Syılas dosy Sátbaı suraǵan soń Segiz seri toıdy bastap berip, balaǵa Imantaı dep atyn qoıyp, uzaq tolǵaýly óleńmen jas nárestege aq batasyn beripti. Sátbaı babanyń ómiri ádiletti bılikte, sanaly dindar­lyqta ótip, aqyry qajylyqqa barǵanda topyraq Mekkeden buıyrypty. Imantaı qartaıǵan shaǵynda ardaqty ákesiniń dúnıe salǵan jerin kórip, belgi ornatqysy keldi me, álde ómiriniń aqyrǵy kezinde musylmandyq jolyna túbegeıli túseıin dedi me, Mekkege barý­dy oılapty. Máskeýde qyzmet istep júrgen bala­sy Qanyshqa hat jazyp, bul oıyn aıtqan da eken. Alaıda ol qasıetti armany oryndalmaı, Imantaı ata 1928 jyly aýyr syrqattan qaıtys bolypty. Osy az ǵana atalǵan basy sapaly, sońy qapaly jaǵ­daı­lardy jipke tizip júrgen Keńes ókimetiniń jendetteri Qanysh Sátbaevqa baıdyń balasy, atasy qajy, ákesi de dindar bolǵan dep qalaıda ebin taýyp, qaralaý áreketterin jyldan jylǵa óristete beredi. Osy oraıda óz anasy Álımanyń ata tegin ataý janyp turǵan ottyń ústine maı quıǵanmen birdeı edi. Sodan da ol anasy jaıly Álıma Isaqyzy deýmen shekteldi. Iá, onyń qaı Isa ekenin aıtpaǵanynda da úlken mán jatyr. Baıanaýylda elge ataǵy shyqqan eki Isa ótipti. Ekeýi de shendi de shekpendi, dáýletti de áýletti, quran jolyna qulaı berilgen kisiler eken. Olardyń da keıingi tuqymdarynyń 1932 jylǵy ashtyqtan, 1937 jylǵy jappaı qyrǵynnan aman qalǵandary neken-saıaq. Sonda Álıma ananyń ákesi qaı Isa? Bul týraly múldem derek joq. Ras, Álıma Isaqyzynyń kim bolǵa­nyn, qandaı jan ekenin Ebineı Bóketov te, Medeý Sárseke de, Shámshııabaný Qanyshqyzy da hatqa túsirdi. «Aq Álıma» atanǵan ǵajaıyp ananyń beınesin estigen, bilgen, oqyǵandarynan asyl dán­deı tazalap, qysqa bolsa da nusqa bolardaı etip sıpattap berdi. 1995 jyly Q.Sátbaevtyń qyzdarynyń, týysta­rynyń, jazýshy Medeý Sársekeniń usynysymen halyqaralyq Q.Sátbaev qory qury­lyp, 1999 jyly 100 jyldyq mereı­toı­y­na daı­yn­­dyq júrgizilmekshi boldy. Bul usynysty Qazaq­­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev qoldap, qordy qurý jınalysyna quttyqtaý hat joldady. El zııalylary jınalǵan sol oty­rysta Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti K.Á.Saǵadıevtiń usynysymen men sol qordyń tuńǵysh prezıdenti bolyp saılandym. Aıtaıyn degenim, bir oraıy kelgen saparda Qanysh Imantaıulynyń týǵan aýyly Teńdikte bolyp, Q.I.Sátbaev atyndaǵy sovhozdyń orta mektebindegi uly ǵalymnyń murajaıyn arala­ǵanym bar. Talaı-talaı qundy buıymdary, ár­túr­li zattary turǵan murajaıda qarny torsı­ǵan sap-sary eski samaýyr da bar eken. Sonyń tasasynda áldeqalaı kózim túsip edi, ábden sarǵaıǵan kishkentaı ǵana sýretti kórdim. Tozyǵy jetken fotosýretten sháli jamylǵan áıeldiń bet álpeti áreń kórinedi, astynda Álıma dep jazylypty. Fotoappara­tymdy ala júrýshi edim, dereý sýretke túsirip, ony murajaıǵa berdim de, sýrettiń túpnusqasyn ýaqytsha surap aldym. Zırat basyndaǵy qorshaýǵa kirer esikte: «Bul jerde Qanysh Sátbaevtyń ákesi Imantaı, anasy Sálıma jatyr», dep jazylǵan edi. Qasymda júrgen aýyl mol­dasyn ertip, dereý zıratqa qaıta baryp qulpytastaǵy arabsha jazylǵan esimdi oqyt­sam onda Sálıma emes, Álıma dep anyq ja­zylypty. Mine, sodan beri Sálıma degen ataý­dy qoıyp, bul taqyrypta qalam tartý­shy­lar da ananyń atyn Álıma dep túzetti. Almatyǵa oralysymen Teńdikte tabyl­ǵan kónetoz sýretke restavrasııa jasatyp, Álıma Isaqyzynyń sýrettegi beınesin anyqtaý maqsa­tyn­da iske jedel kiristim. Ári Álıma-anaǵa qa­tys­ty derekterdi moly­raq zertteı bastadym. Álımanyń ýyzdaı jas kezinde turmysqa shyqqan jeri Shormannyń áýleti eken. Mustafa Shormanulynyń Qana­fı­den degen balasyna uzatylypty. Biraq, Qanafıden­niń densaýlyǵy máz bolmasa kerek, sanaýly kúnderden keıin dúnıeden ozypty. Imantaı (1845-1928) men Nurymnyń (1850-1928) jalǵyz Kúnshe degen qyzdary erterekte qaıtys bolypty. Onsyz da az sóıleıtin Imantaı qyzy ólgennen keıin múldem tuıyqtalyp qalsa kerek. Ony sezgen Nurym ana Imantaıǵa: «Otaǵasym, meniń sózime nazar aýdarshy, ekeýimiz otasqaly qatý sózge kelmeppiz. Senen alǵan ónegem de az emes, ózegimizdi órtegen qaıǵy da ortaq. Bul jalǵanda qansha tursaq ta kúsh-qýat barda, ókinbeı óteıik. Seni urpaqsyz qaldyrǵym kelmeıdi. Qanafıden ólip ketti, Isanyń jap-jas qyzy Álıma jesir qaldy. Ol da qansha otyrar deısiń, ózi kórkem, ári minezge baı, meıirimdi adam kórinedi. Sol buıyryp turǵan shyǵar, toqal­dyqqa al. Mus­tafanyń aǵasy, Musanyń uly, Sádýa­qas dosymyz ǵoı, sol kisimen ýádelesip alsaq, ar jaǵynyń Alla sátin berer. Ol bala tapsa, men baǵa berýge jalyqpaspyn»,  degen eken. Nurym el ishinde «Nur ana» atanǵan ana eken. Sóıtip, óziniń tegin adam emestigin tanytypty. Shirkin, qazaqtyń asyl analary-aı, osynyń ózi ulylyq qonǵan ǵajaıyp dástúr emes pe. Aqyry Nurymnyń aıtqany bolypty. Oǵan Imantaı da rızalyǵyn bildirip: «Bul shańyraqtyń ıesi de, kıesi de sen ekenińdi tanytyp otyrsyń, onyńa úlken raqmet, Alla qoldasyn», degen kórinedi. Imantaı ádil bı, qoly ashyq myrza eken. Ádildigi búkil Qarjasqa belgili, syıly kisi bolǵandyqtan, dosy Sádýaqas Musauly Shormanov ony shyn júrekten qoldapty, kómektesipti. Shorman áýleti Álımany óz qyzdaryn­daı qurmetpen, óte joǵary dárejede uzatsa kerek. Bul Álımanyń (1862-1904) jalyn­dap turǵan qyzǵal­daqtaı qyrmyzy kezi, ja­sy jıyrmaǵa jetpegen shaǵy eken. Tal boıynda bir min joq, tostaǵandaı qap-qara kózderi, qı­ǵash qas, qypsha beli el-jurtty amalsyz tań­dandyrypty. Álıma kelgen jerine de syıymdy, Nurym báıbishege de óz qyzyn­daı syıly bolǵan kórinedi. Nurym ana da eshqandaı kúndestik nyshanyn bildirmeı, ásirese Álıma qatty syrqattanyp júrgen­de oǵan el súısinerdeı kútim jasapty. Jazmyshtan ozmysh joq degen, Álıma kenjesi Qanysh týǵannan keıin eki jyl ót­ken­de dúnıeden ozypty. Sóıtip, Álı­madan týǵan balalar Nurym báıbisheniń baýy­ryn­da ósipti. «О́z sheshemdi bilmeımin, tipti esimde joq. Úlkenderdiń aıtýynsha, keremet balajan kisi bolypty. Ásirese, «kenjetaıym» dep meni tym jaqsy kórse kerek», degen Qanysh aǵanyń sózin Medeý Sárseke de óz eńbeginde ornymen keltiripti. Sonymen Imantaı men Álıma Sátbaev­tar­dan eki ul, bir qyz dúnıege kelgen. Onyń biri – Ǵazıza Imantaıqyzy Sátbaeva (1892-1932) belgili ǵalym-arheolog Kemal Aqy­shevtyń anasy. Al Ǵabdulǵazız Iman­taıuly Sátbaev (1894-1937) bolsa, iske berik, elge qadirli bolǵan tulǵa. «Baı tuqy­my» degen túrtki sózden aýlaq júrý úshin Ǵabdulǵazız aýyl aımaǵyn, týystaryn Omby qalasynyń mańaıynan jer alyp, bárin sonda kóshirip alypty. Qanekeń Qar­saqbaıda qyzmet istep júrgende óz ba­la­la­ry Hanısa men Máleshti, aǵasynyń, Iman­taıdyń asyrap alǵan balasy Ábsálimniń balalaryn, Ǵazızanyń eki uly Rashat pen Kemaldy óz qolyna alyp, tárbıelegen eken. Qanekeń oqýda júrgende Ǵabdulǵazız sha­ńy­raqqa tireý bolypty. Sátbaı áýletiniń 1932-1933 jylǵy ashtyqqa ushyramaýyna osy Ǵazız ben Qanyshtyń sińirgen eńbegi óte zor. Ǵazızdiń nemeresi, geologııa ǵylym­darynyń kandıdaty Álisher Ǵalymtaıuly Sátbaev qazir sý sharýashylyǵy ǵylymı ınstıtýtynyń dırek­tory, halyqaralyq Q.I.Sátbaev qoryn (menen keıin) basqaryp keledi. Ǵazıza men Ǵazızge toqtal­ǵanym, olar Qanyshpen birge Álımadan týǵan balalar. Ǵazız negizinde aımaqqa jaq­sy ataǵy shyqqan belgili azamat bolsa kerek, Abaı­dyń balasy Turaǵulmen onyń syı­lastyǵyn biz Shámshııabaný Qanyshqyzy men akademık Álkeı Marǵulan estelikteri arqyly bilemiz. Qanysh aǵa anasyna erekshe uqsasa kerek. Akademık Aryqtaı Qaıypuly Qaıy­pov óziniń «Zaman elshisi» atty esteliginde: «Imantaı uzyn boı­ly, atjaqty, qyr mu­ryn, seldir shoqsha saqal­dy, ótkir qoı kóz­di, qaratory, symbatty kisi boldy», dep bala kezinde kórgen áserin jazady. «Ashyq kúlkili, aqjarqyn minezdi Álıma ázil-kúlkige de óte júırik bolypty, joq jerde kóptiń eńsesin kóterip bir kúldirip alý Qa­nysh­qa anasynyń aq sútinen daryǵan»,  dep ar­daqty aǵamyz akademık Ábilqas Saǵynovtyń aıtqany da esimde qalypty. «Álımanyń Sátba­evtar áýle­tin­de alty jyl ómir súrip, bir qyz, eki uldy artyn­da qaldyr­ýynyń ózi nege tura­dy. Ol kisiniń sulýlyǵy men minezge baılyǵy da Qanyshta tolyǵy­nan boldy»,  deıtin Ábilqas aǵa. Sondaı-aq ol Qanysh aǵa­nyń anasyna tosta­ǵandaı qara kózi, buıra shashy, qashan kór­seń de júzine kúlki uıalaǵan erekshe meıirimdiligimen uq­saı­­­­­ty­­nyn aıtatyn. Uzyn boıy, zor denesi, kere­qarys mań­daıy, myǵymdyq­qa, qaj­yr­lylyqqa bitken barsha bolmy­sy ákesi men ata tegine tartqan degen tujyrymdy da Ábilqas aǵa aıtyp edi. Al fotosýretke restavrasııa jasap jatqan Aleksandr degen sheberdiń ónerin aıtsam, ol tozyǵy jetip, sarǵaıyp ketken shaǵyn ǵana sýretten Álı­ma­nyń tamasha fotosýretin ja­­sap berdi. Sóıtip, Qanysh Iman­taıuly Sátbaevtyń ana­sy Álıma Isaqyzynyń birneshe formattaǵy fotosýretteri qolymyzǵa tıdi. Súıin­shini Medeý men Shámshııabaný apa­myz­dan surap, fotosýretterdi Qanysh aǵanyń qyzdaryna, ol kezde Meıiz de, Shámshııabaný da bar, Al­matydaǵy, Jezqaz­ǵan­daǵy, Qarsaqbaıdaǵy, Pavlo­dar­daǵy, Baıanaýyldaǵy Q.­I.Sát­baev­tyń mura­jaılaryna tabys ettim. Foto­sý­ret­tiń tamasha shyqqany maǵan jańa kúsh berdi. Fotosýretti baıyptap qarasaq, Qanysh Iman­taıulynyń anasy Álımaǵa uqsaǵany­na kózimiz jete tústi. Appaq bet álpetine, júzindegi jyly­lyqqa kelsek, Qanyshty kór de anasyn kór, anasyn kór de Qanyshty kór der edim. Budan soń Álımanyń shyqqan jerin, ata-baba týystaryn, ákesin izdeı bastadym. Qanysh Sát­baev­tyń týǵanyna 100 jyl to­lýy­na daıyndyq kezinde estelikter jı­nas­tyrý maqsatymen Baıan­aýyl jaqqa jıi ba­ryp turdym. Shafyq Shókiuly, Ábilqas Sa­ǵynov, Sultan Sársenbaev, Oralbek Qoja­nov sııaqty el aǵalarymen aqyldasyp, biraz maǵlumat jınadym. Baıanaýyldyń ózindegi, Teńdik­tegi aqsaqal­dar, basqa da ǵalymdar, Álıma Shormannyń uly Isa­nyń qyzy degen joramalǵa jol ashty. Shorman­nyń uly Mustafanyń balasy Qanafıdenge qalaı­sha Shormannyń kishi balasy qyzyn beredi degen kúdigim alaıda boı beretin emes. Olardyń aıtýynsha, Shorman tuqymy bul aımaqty bılegen uly áýlet. Olar óz asyl­daryn joǵaltpas úshin naǵashy-jıen­derin ala bergen. Jasymnan han men tóre­ler jaılaǵan Kókshetaý, Aıyrtaý, Syrym­bette ósken men bul ǵuryptyń tóre tuqym­darynan shyqqanyn biletinmin. Olar óz ortasy bolmasa, «qara qazaqtan» qyz alýǵa asa qulyq tanytpaǵan. Taza qazaq jeti ataǵa jetpeı qyz alyspaıdy. Dinniń osy berik qaǵıdatyn ári bı, ári ámirshi, ári din jolyn berik ustaǵan Shorman tuqymy qalaısha buzýy múmkin deımin men ishteı. Degenmen elden asyp qaıda barasyń, Shor­man áýletin aqyryndap zertteı bastadym. Shormannyń Musa, Mustafa, Isa atty uldary jáne Shoqannyń sheshesi, Shyńǵys tórege tur­mysqa shyqqan Zeınep atty qyzy bolǵan. Bul máseleniń tóńireginde oqyǵandarym men kórgen­derim az emes. «Kórgenderim» degenim sýretter ǵoı, aq patshanyń polkovnıgi Musa Shormanovty zertteýshiler orys-qazaqta az emes eken. Shoqanǵa Zeınep arqyly baılanystary – naǵashylyqtary bolsa, qarsy quda bolyp Musanyń uly Sádýaqas Shoqannyń qaryndasy Nurılány alǵan eken. Ushan-teńiz sýretterdiń arasy­nan alaıda Álı­many kezdestire almadym. Sonda da izdenisti toqtatpadym. «Soqtyqpaly, soqpaqsyz» jolǵa túsip, Shoqannyń tuqymysyń ǵoı dep óz dosym, synyptas jerlesim Shotany da ertip alyp, talaı-talaı derekterge jolyqtym. Shor­man­nyń nemeresi ataqty Asfandııar Shor­ma­novtyń úıinde bolyp, Maǵjan Jumabaev ekeýi ǵashyq bolǵan Ǵazıza atty qyzdyń (1914 j. Omby) da sýretin kórdim. Asekeń­niń qyzy, tulpardyń tuıaǵy – Maǵmura da Shota ekeýmizdi qurmetpen qarsy alyp, qolynan kelgen kómegin aıamady. Alaıda, Álıma Shorman tuqymynan degen uıǵa­rymǵa esh ilik tabylmady. Osyndaı ár-sári kúıde júrip «Qanyshtyń ata-anasy» degen poema jazyp, ony «Danalyqqa taǵzym» atty kitabyma kirgizdim. Sol poemamnyń ishinde Álımany sıpattaı kele bir tusynda: «Baıanda eki Isa bar bilgenderge, Boldy olar aıtýlylar irgeli elde. Qaı Isa qyzy ekenin aıtý qıyn, Dálel az dál túıinder búgin elge», – dep Álımany Shormannyń Isasynyń qyzy dep kesip aıta almaı otyrǵa­nym­dy ańǵar­typ­­pyn. Osy­nym durys bolyp shyq­ty, sebebi Isa Shorman­ovtyń Álıma atty qyzy bolmaǵanyna kózim jetti. Ekinshi Isa jaıly shejireden aty-jónin tapsam da, onyń Álımanyń ákesi ekenine týra jaýap berer adamdy tappadym. Qudaı ońdap, 2003 jyl­dyń 22 naýryzynda ja­zyl­ǵan Uly Otan soǵysynyń ardageri, QazGÝ-diń saıasıekonomııa kafedrasynyń do­senti, ol kezde zeınetker Egizbaı Qanat­baıuly degen (negizgi baıanaýlalyq) aqsaqaldan toǵyz bettik kólemdi hat kelip tústi. Hattyń basyna «Súleımen Erjanov pen Qanysh Sátbaevtyń naǵashy-jıendiligi týraly» dep taı­ǵa tańba basqandaı ashyq jazypty. Bul kisiniń tıisetini men emes, meni sıpaı qam­shylaı ótipti de óz bilgenin habarlaý maqsatynda hatty Shám­shııabaný Qanysh­qy­zynyń jubaıy Orazaı Batyr­bekovke qa­ratyp ja­zyp­ty. Týra bir aıdan keıin Egiz­baı aqsaqal taǵy da toǵyz bettik qosymsha dáleldemeler jiberdi. Arda­gerdiń jazýy boıyn­sha, Qarjas rýynyń Elqondy tar­ma­ǵynan shyq­qan ataqty Imenkeniń Qar­qyn­baı, Jarqynbaı, Mus­tafa, Isa atty ulda­ry bolypty. Jar­qynbaıdan Erjan qajy týyp, onyń uly Súleı­mennen ataqty akademık, ǵulama ǵalym Jaqan Súleımenuly Erjanov týǵan eken. Erjannyń Súleı­men­nen basqa uldary Májiken, Nurym, Ábdi­ǵafar da bilikti azamattar bolǵan, ul-qyzdy bolyp keń órbigen áýlet kórinedi. Hat jazyp otyrǵan Egizbaı Qanatbaıulynyń aıtýyn­sha, Erjan qajynyń úsh áıeli bolǵan, Súleımen men Májiken ekinshi áıelinen týypty. Al Súleı­menniń Jaqan, Roza, Edil, Bólenbaı atty eki ul, eki qyzy bolsa, Rozany hat jazyp otyrǵan Egizbaı alǵan kórinedi. Mine, sondyqtan da bul kisi Erjanovtarǵa et jaqyn bolǵandyqtan aıtyp otyr­ǵan ýáji de, kórsetip otyrǵan deregi de shegelep tastaǵan­daı dáleldi. Tipti senbeske esh laj joq. Birinshiden, ol Qanysh Sátbaevtyń Shorman tuqymyna eshqandaı naǵashyly-jıen­digi joqty­ǵyna dálel-dáıek keltire oty­ryp, Shor­man tuqymynan shyqqan kóptegen azamattardy kýáǵa tartady. Egizbaı aqsaqal odan ári Erjan tuqy­myn túgendeı kele, Isanyń ul-qyzdary bolǵa­nyna toqta­la­dy. Bir ulynan Qanysh Sát­baevtyń anasy Álıma týdy deıdi. Endi bulardyń naǵa­shyly-jıendiligine keleıin: Qanysh aǵanyń Májikendi (Súleımenniń inisi) naǵashym degen sózderin bir qaǵazdan oqyǵanym bar, qazir oıyma túsire almaı otyrmyn. Soǵys­tan keıin Qanysh Baıanaýylǵa barǵanda Májiken úıine shaqyryp, saýyp otyrǵan bıeniń qulynyn soıyp, qonaq etkenin, «Búrkitbaı» degen ándi aıtqyzǵandaryn Qanyshtyń báıbishesi­nen estigenmin. «Tym syıly adam bolmasa, Keńes ókimeti kezinde qulyn soıyp bere me?» degen tujy­ry­myna da senesiń. О́ıtkeni, par­tııanyń qatal sha­ǵyn­da ondaı qurmet eshkimge de jasal­maıtyn. Hattyń avtory óziniń qaıynenesi, Sú­leı­menniń báıbishesi Nurly­ǵaı­ynǵa kóp súıenipti. Qanyshtyń aǵasy Ǵazız Imantaı­ulynyń Súleımenniń úıinde qonaq bolǵan kezderin aıtady. Sondaǵy bolǵan qımas­tyq áńgimelerdi keltiredi. Ǵazızdiń áńgime ústin­de Súleımenge «naǵashy» degenin estigenin de jazady. 1944 jyly Erjanov Jaqan qatty syr­qat­­tanyp qalǵanda Qanysh Imantaıuly kómek bergenin, Morozov degen dárigerge: «Qaraýyńyzda jatqan Erjanov Jaqandy meniń balam dep esepteńiz», dep uzaq sóıleskenin de keltiripti. Elýinshi jyldardyń basynda Jaqan NKVD-nyń timiskileýimen KazGÝ-degi qyzmetinen bosap qalǵan kezde Qanyshqa baryp aqyl suraǵan kórinedi. Sonda: «Jaqan, sen endi Qazaqstannan basqa jerge ket. Meniń Ýkraınada kóptegen jaq­sy joldastarym bar, men olarmen habar­lasaıyn», depti Qanekeń. Sol aqyldyń arqa­synda Jaqan Dnepropetrovskidegi taý-ken ınstı­týtynda qyzmet istep, on jyldan keıin ǵana elge oralypty. Egizbaı Qanatbaıulynyń dálelderi óte kóp, onyń bárin aıtyp shyǵý shart emes. Áńgimeniń toqeteri, aıtqan dálelderiniń bá­riniń buljy­mastaı derekteri bar. Shyn­dyq­tyń shyraıyn buzbaı aıtyp bergen qaıynenesi Nurlyǵaıyn ananyń da ata-tegin atap, onyń eshqashan jalǵan­dyqqa bar­maı­tynyn shyn júrekten tolǵana aıtypty. Sonymen saralaı kelgende, Egizbaı Qa­natbaıulynyń jazǵandarynda shyndyq bar degen toqtamǵa keldim. Oǵan qosa aıtarym, Nurly­ǵaıyn báıbisheniń aıtqandaryna qosa, Egizbaı aqsaqal Ǵabbas Qudaıber­genov, Gúljan Rahmetova aıtqan derekterdi de keltiripti. Jáne olar qaıda turady, telefony qandaı, qaı jerde qyzmet isteıdi, bárin de muqııat jazyp jiberipti. Naǵashylyǵyn aıta almasa da Shámshııa­baný Qanyshqyzy «Sáýleli áýlet» kitabyn­da: «Kezinde el qadirlisi bolǵan Ǵazız Iman­taıuly Sátbaev jas jaǵynan ózimen shamalas, kórshi aýyldyń azamaty, Súleı­men Erjanovpen dos bolǵan. Ǵazız ben Sú­leımen (akademık Jaqan Erjanov­tyń áke­si) ekeýi túsken sýret te saqtalǵan... Sóıtip, Erjanovtar Sátbaı áýletine jaqyn, týys qadirles bolatyn-dy, birin biri erekshe qurmetteıtin»  depti. Tap osy taqylettes lebizder Medeýdiń jazǵandarynda da kezdesedi. Hat ıesiniń sózine sener bolsaq ol: Isanyń eki uly bolǵan. Álıma solardyń bireýiniń qyzy deıdi. Balalarynyń aty Baǵzum men Asaıyn, shejirede onyń úlkeninde bala joq, al kishisiniń (qyzdaryn atamaı) Yqysh, Kákish degen uldary bolǵan dep kórsetipti. Soǵan oraı, men Álıma Isanyń balasy Asaıynnyń qyzy degen sheshimge toqtadym. Bul jerde úlken qate joq, báribir Isanyń nemeresi ǵoı. Keńes ókimetiniń jendetterinen seskengendikten Qanysh aǵamyz «Isa qyzy» dese, biz de solaı ataı bereıik. Tapqanymyz: Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń anasy Álıma Isaqyzynyń fotobeınesi jáne ata-tegi men shyqqan jerin anyqtadyq. Isa aqsaqal Erjan qajynyń ákesi Jarqynbaıdyń týǵan inisi bolsa, onyń shóberesi Jaqan Súleımenuly Erjanovty el biledi. Álıma Isanyń nemeresi, bular bir-birimen naǵyz shóbereli-nemereli týystar. Bizdiń kóterip otyrǵan taqyrybymyzdyń basty máselesi osy bolsa, Qanysh Imantaıuly Sátbaev syndy danany dúnıege ákelgen qazaqtyń asyl qyzy Álımany da el bilsin. Kákimbek SALYQOV, Astana.