Azyq-túlik beldeýi: Aty bar, zaty qandaı?..

Maýsym aıynyń basynda ótken Astana qalasyn odan ári damytý máselelerine arnalǵan keńeıtilgen keńeste Elbasy Nursultan Nazarbaev, Astana qalasynyń azyq-túlikpen qam­ta­masyz etilýi boıynsha berilgen meniń tapsyrmalarym oryn­dal­maǵanyn atap ótýge tıistimin. Al bul máseleni iske asy­rýǵa bólingen qarajat jetkilikti bolatyn. Atap aıtqanda, Astananyń óne boıyn qorshaı azyq-túlik beldeýi qurylǵan joq, kommýnaldyq rynoktar ashylmady. Bazarlardy deldaldardan tazartyp, baǵany túsirýge yqpal etý kerek degen edim, ol da oryndalmady dep atap kórsetti. Iá, elimizdiń bas qalasyn sapaly da qoljetimdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesi sonaý bir astanany Almaty­dan Aqmolaǵa kóshirý kezeńi bastalǵan al­ǵashqy jyldarda-aq kún tártibine qoı­yl­ǵan bolatyn. Astananyń avtory Elbasy Nursultan Nazarbaev sol kezeńniń ózinde-aq Úkimettiń, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men qala ákimdiginiń aldyna «Asta­nanyń azyq-túlik beldeýin qurý» týraly keshendi mindet qoıǵan bolatyn. Ǵasyrlar toǵysy bastalǵan sátte Astana qala­sy­nyń jáne Aqmola oblysynyń ákimdikteri Memleket basshysynyń osy tapsyrma­sy­na baılanysty bas qala tóńireginde orna­las­qan aýdandardyń qalany et, sút, ju­myrtqa jáne kókónis ónimderimen tolyq qamtamasyz etip turýy jóninde ózara tıimdi kelisim jasap, arnaýly qujattarǵa qol qoıǵan bolatyn. Elbasy 2008 jyly Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý maqsatyndaǵy strategııalyq tapsyrmalardy kún tártibine qoıdy. Osyǵan baılanysty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «2010-2014 jyldarda Astana qalasynyń tóńireginde azyq-túlik beldeýin qurý jónindegi baǵdarlama» belgiledi. Mine, joǵaryda aıtylǵan sharalar bary­synda Selınograd aýdanynyń «Rodına AF» JShS, «Ijevskıı» О́K, Arshaly aýdanynyń «Poısk» JShS, «Dastarhan» ShQ, Shortandy aýdanynyń «Vozrojdenıe» JShS, Eńbekshilder aýdanynyń «Aq bas» JShS jáne basqalar Astana qala­syn barlyq azyq-túlik ónimderimen, kók­ónistiń barlyq túrlerimen qamtamasyz etý týraly keshendi sharalar jasaǵan bolatyn-dy. Memleket basshysy atap kórsetken­deı, bul keshendi jumystardy iske asy­rýǵa bólingen qarajat ta jetkilikti edi. Máselen, «QazAgroFınans» AQ tek 2008 jáne 2009 jyldary ǵana Astana qalasy azyq-túlik beldeýin jasaý sharalaryna 5,5 mıllıard teńge qarjy bóldi. Bul qar­jyǵa Aqmola jáne Qaraǵandy oblys­ta­ry­nyń Astana qalasyna jaqyn ornalas­qan aýdandarynda 12 iri jobany júzege asyrý josparlandy. Máselen, Aqmola oblysy Eńbekshilder aýdanyndaǵy «Qaz­ger Qus» JShS-yn qaıta qurýǵa 2,2 mıllıard teńge, «Aqmola-Fenıks» AQ-da ju­myrtqa óndirý óndirisin keńeıtýge 155 mıllıon teńge, et ónimderin qaıta óń­deıtin «Baı-Azat» JShS-na 600 mıllıon teńge, Qaraǵandy oblysyndaǵy «Taı» JShS-na 143 mıllıon teńge qarjy berildi. Qoryta aıtqanda, «Astana azyq-túlik bel­deýin» qalyptas­ty­rýǵa memleket qor­jy­nynan mıllıon­da­ǵan qarjy bólindi, naq­ty baǵdarlamalar jasalynyp, jan-jaq­ty qoldaý kórsetildi. Biraq «baıaǵy jartas, bir jartas» degendeı, Astana qalasynyń azyq-túlik qoryna sol azyq-túlik beldeýiniń qosqan úlesi mardym­syz. Qyrýar qarjy qumǵa sińgen sýdaı qaı­tarymsyz  ketti. Bas qalanyń bazar­la­ry men dúken sóreleri sol baıaǵysynsha Qy­taı­dyń kókónisi men Reseıdiń sút untaǵynan jasalǵan ónimdermen saýdany sapyryp jatyr. Qaladaǵy mıllıondaǵan qarjyǵa sa­lyn­ǵan aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý ónerkásibi shıkizat tapshy­ly­ǵynan turalap tur. Máselen, Astana qala­syndaǵy 6 et ónimderin qaıta óńdeý kásip­oryndary tolyq qýatynyń 30 paıyzy kóleminde ǵana jumys isteıdi. Sút ónim­derin shyǵaratyn ataqty «Fýdmaster» kom­panııasy  qala mańaıynan satyp ala­tyn sút taba almaı, ónim óndirý kólemin kúrt tómendetip jibergen. Tipti, shyǵa­ra­tyn ónimderiniń ózine shetten ákelinetin sút untaqtaryn qosyp, kózjumbaılap keledi. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óń­deý ónerkásibiniń shıkizat jetimsizdiginen júıesiz jumys isteýge kóshýi Astana qa­la­synyń azyq-túlikpen qamtamasyz eti­lýiniń sapasyna, kólemine jáne baǵasyna eleýli nuqsan keltirýde. Sonaý Aqmola qalasy astana dáre­je­sin almaı turǵan kezeńniń ózinde, qala ma­ńaıynda myńdaǵan tonna kókónis ónim­de­rin óndiretin mamandandyrylǵan iri sha­rýashylyqtar bolatyn. Tipti, Selınograd oblysynyń sharýashylyqtary óndiretin et, sút ónimderi, myńdaǵan tonna kartop, qııar jáne basqa da kókónis ónimderi Reseıge, onyń ishinde Máskeý qalasyn qam­ta­masyz etýge jóneltiletin. Al sol sha­rýashylyqtardyń ornyn toltyryp, ju­my­syn jandandyryp, táýelsizdigimizdiń tól jetistigi – Astana qalasyn azyq-túlik molshylyǵynyń ortalyǵyna aınaldyrý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sońǵy jyldary shybyq basyn syndyrmady dese de bolǵandaı. Astana tóńireginde qurylǵan azyq-túlik beldeýine kiretin sharýashy­lyq­tar­dyń óndirgen ónimi bas qalamyzdyń su­ra­nymyn qanaǵattandyrýǵa qaýqarsyz bo­lyp otyrǵany búginde aqıqatqa aınaldy. Qala turǵyndary sút ónimderiniń jetimsizdigin erekshe sezinýde. Sút óndiretin sharýashylyqtar qaladaǵy qaıta óńdeý ónerkásipteriniń suranymyn múlde qa­na­ǵattandyra almaıdy. Sondyqtan olardyń basym bóligi shetten keletin sút untaq­tary­men jumys isteýge májbúr bolyp otyr. Azyq-túlik beldeýi aýmaǵynda ón­diri­letin et shıkizaty qaladaǵy shujyq shy­ǵaratyn kásiporyndarǵa jetpeıdi. Qa­la­daǵy shujyq shyǵaratyn keıbir kásip­oryndar shetelden ákelinetin shıkizatpen jumys istep tur. Ol ol ma, Astana qala­syn­daǵy aldyńǵy qatarly meıramhanalar etpen jasalatyn tátti taǵamdar úshin Brazılııa jáne Argentınadan et ónim­de­rin aldyrady. Bul oraıda asyl tuqymdy mal etin óndirý jónindegi Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń baǵdarlamasy daýryqpa sóz, qur qaǵaz júzinde qalyp keledi. Astana qalasynyń kókóniske degen suranymy elimizdiń ońtústik óńirlerinen jáne Qytaıdan ákelinetin ónimdermen ǵana qanaǵattandyrylyp kele jatqany jasyryn emes. Azyq-túlik beldeýine kiretin qala mańyndaǵy sharýashylyq­tar­dyń óndirgen kókónisi sapasyz ári mar­dym­syz. О́simdik maıyn shyǵaratyn, jemis-jıdek ósiretin fermerlik sharýa­shy­lyq­tar sanyn ulǵaıtý týraly az aıtylyp kele jatqan joq. Mıllıondaǵan qarjy da bólindi. Alaıda nátıje kóńildegideı emes. Myńǵyrǵan mal ósirýge arnalǵan Sa­ryarqada bir qalanyń qajetin qana­ǵat­tandyra almaı kele jatqan mal sharýa­shy­lyǵy týraly aıtýdyń ózi uıat. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi asyl tuqymdy mal ósiremiz, Qazaqstanda et molshy­ly­ǵyn jasap qana qoımaı, Reseıge jylyna 60 myń tonna et eksporttaımyz dep «jumaq» ornatqanyna da biraz ýaqyttyń órmegi aýdy. Memlekettiń mıllıardtaǵan qarjysyn jumsap, muhıttyń arǵy jaǵynan asyl tuqymdy mal tasylýda. Biraq olardyń bizdiń óńirge qashan jersinip, qashan et molshylyǵyna keneltetini áli kúnge kúmándi bolyp otyr... Memleket basshysy osydan biraz jyldar buryn bazarlardy deldaldardan tazartyp, baǵany túsirý úshin jáne aýyl sharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerdiń óz ónimderin tikeleı tutynýshyǵa jetkizý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda kommýnaldyq bazarlar ashý jóninde tapsyrmalar berdi. Bul mindet te mejege jetken joq. Astanada áli kúnge deıin «Shapaǵat» atty bir ǵana kommýnaldyq bazar jumys isteıdi. Onyń ózi «monopolıstik» mártebesin puldap, baǵany arzan­da­týǵa qulyqty emes. Qalada búginde 28 jeke menshik bazar jumys istep tur. Oılap kórińiz, bir kommýnaldyq bazardyń 28 jeke menshik bazarmen baǵa úshin básekege túsýi múmkin be? Aty bar da, zaty beımálim «Astana azyq-túlik beldeýiniń» jumysyn durys jolǵa qoıý úshin taǵy da Memleket bas­shy­synyń tikeleı aralasýyna týra keldi. Astana qalasyn odan ári damytý máse­le­sine arnalǵan maýsymdaǵy keńeste Elba­sy elordany azyq-túlikpen qamtamasyz etý jaǵdaıyn syn tezine alyp, naqty mindetter qoıdy. Osyǵan baılanysty sońǵy kezde Úkimette jáne Astana qalasynyń ákimdiginde «Astana azyq-túlik beldeýi­niń» jumysyn jandandyrý maqsatynda birneshe májilis ótkizilip, naqty sheshimder qabyldana bastady. Qaıta pysyqtalǵan qalany azyq-túlikpen qamtamasyz etý baǵdarlamasy sheńberinde jaqyn jerde ornalasqan aýdandardan azyq-túlik ónimderin jetkizý kólemin ulǵaıtý, ımport ónimderiniń kó­le­min azaıtý sharalary qazir Astana qala­synda jalpy syıymdylyǵy 21 myń ton­na­ny quraıtyn 4 kókónis saqtaıtyn qoı­ma jáne syıymdylyǵy 2400 tonnany qu­raıtyn azyq-túlik saqtaıtyn termınal jumys isteıdi. Jaqyn arada jalpy syı­ymdylyǵy 40 myń tonnalyq taǵy birneshe qoıma salý josparlandy. Elbasynyń tapsyrmasymen qurylǵan «Astananyń azyq-túlik beldeýi» baǵdarlamasyna sáı­kes Aqmola oblysynyń 17 aýdanynyń jáne Qaraǵandy oblysynyń 4 aýdanynyń bas qalanyń tóńireginen 300 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan sharýashylyq­tary­nyń shyǵaratyn ónimderi qaıta saraptaýdan ótkiziletin bolady. Osy keleli máselege baılanysty «Nur Otan» HDP Astana fılıalynda jaqynda ótken májiliste qala ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov bul keshendi problemany sheshý úshin jalpy kólemi 1 mıllıard teńge bolatyn turaqtandyrý qory qury­latyndyǵyn atap kórsetti. Qordyń maq­saty – kúz aılarynda arzan baǵamen azyq-tú­lik ónimderin kóptep satyp alyp, baǵa­ny turaqtandyrý úshin bul ónimderdi ret-retimen bosatyp otyratyn bolady. Sony­men birge qazirgi ýaqytta «Astananyń azyq-túlik beldeýi» baǵdarlamasyn jan­dandyrý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde jáne «QazAgro» holdınginde aýylsharýashylyq óndirisi kólemin ulǵaıtýǵa baılanysty birneshe ınvestı­sııa­lyq jobalar qarastyrylýda. Bas qa­la­nyń bazarlary men dúken sórelerin azyq-túlik taýarlarynyń molshylyǵyna aınaldyrý maqsatynda qazir Aqmola jáne Qaraǵandy oblystarynda 38 ınves­tı­sııalyq joba iske qosylmaq. Jospar aýqymdy, bolashaqqa belgilengen baǵdar­la­madan bas aınalady. Biraq osynyń bári taǵy da qur daýryqpa men qaǵaz  júzinde qalmasa bolǵany. Qala turǵyndary úshin qandaı baǵdarlama qabyldanǵandyǵy, qandaı zamanaýı ınvestısııalyq joba júzege asyrylatyny mansuq emes, olar úshin dúken sórelerinde sapaly azyq-túlik molshylyǵy bolsa bolǵany. Jylqybaı JAǴYPARULY.