2005

Ádette mereke degendi toı-tomalaq, asta-tók dastarqan mezireti dep birjaqty túsiný bar. Al bizdiń mereıtoı ótkizýimizdiń maqsaty budan bas­qasha, mazmuny men máni keńirek. О́tken jyldarǵa syn kózben qarap, nege jetistik, tabysymyz qan­daı, ilgerileýdiń deńgeıi men sapasy kóńilge qona ma, neni eskermedik, nege kóńil bólmedik, aldaǵy ýaqyttaǵy jańa mejeler qandaı bolmaq, damý­dyń, alǵa basýdyń jańa tetikteri men ádisteri qandaı bolmaq, bastalǵan jasampaz isterdiń jalǵasy qalaı sabaqtaspaq, aldymyzda qandaı jańa belester tur, solardy alý úshin ne isteýimiz kerek? Osy jaılardy saraptaý úshin ótken kezeń­ge jan-jaqty saraptama jasap, ótken ómirdiń anatomııasyn bajaılap anyqtap alýymyz kerek. Mine, osy úshin elimizdiń tarıhı kezeńderin bel­gili bir ýaqyt ólshemderine saı órleý belesterin anyqtap alý úshin bul mereıtoılar óte qajet-aq. Toıǵa ázirlik ústinde ekinshi onjyldyqtyń ár­bir jylyna taǵy da bir úńilip, bul kezeń táýel­sizdiktiń irgesin nyǵaıtý jolynda qandaı jasam­paz­dyq isterimen este qaldy, nesimen erekshelendi degendi aıqyndaý úshin «Egemen Qazaqstannyń» ár jylǵa qaıta oralyp elekten ótkizý jónindegi shyǵarmashylyq qadamy ábden quptaýǵa turady. Bes jyldyq, on jyldyq, jıyrma jyldyq me­reıtoılardy aýyz toltyryp aıtqanda, tabys­tyń bári jeńistiń osy sıfrlardyń arqasy dep túsinýge bolmaıdy, jasampazdyqty, dúnıeni túr­len­diretin ózgeristerdi ómirge ákeletin adam kúshi, adamnyń qudireti, onyń aqyl-oıynyń, qajymas qaıraty­nyń nátıjesi. 5, 10, 20 degen sıfrlar sol jeńisti, tabysty tarazylaıtyn ýaqyt ólshemi ǵana. 2005 jyl elimizge ne jaqsylyq ákeldi, qoǵamnyń áleýeti ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası rýhanı deńgeıi qalaı ósti, qoǵamdyq júıe qan­shalyqty alǵa basty? Osyǵan toqtalyp ótelik. Qoǵamnyń negizgi ekonomıkalyq bazısin da­my­tý burynǵysha el saıasatynyń basty baǵyty bolyp qaldy. Úkimettiń jyl basyndaǵy otyry­synda ót­ken jyldyń qorytyndysy shyǵarylyp, jańa jyl­dyń mindetteri aıqyndaldy. Munda sóz sóı­legen Elbasy aıaqtalǵan jyl qorytyndysy jaman bol­maǵanyn aıta kelip, Úkimet múshe­leri­niń naza­ryn negizgi kemshilikterge aýdardy. Mundaǵy maq­sat jyldyń alǵashqy kúnderinen basshylyqty bo­sańsytpaı, qol jetken jetistikterge toqmeıil­si­meı, eldiń áleýetin arttyrýǵa barynsha kúsh salý edi. Qabyldanǵan baǵdarlamalardy múltiksiz oryn­daý jazylmaǵan zańǵa aınalýǵa tıis. Másele jumsalǵan qarjynyń kóleminde emes, naqtyly nátıjesinde. Bul jumystyń baǵasyn anyqtaýdyń ólshemi bolmaq. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy sheńberinde basym baǵyttardy qaıtadan saraptan ótkizip, óńdeýshi sektorǵa basa kóńil bólý kózdeldi. Oǵan 30 transulttyq kompa­nııa­lardy tartý mindetteldi. Shaǵyn ınnova­sııa­lyq kásipshilikti qalyptastyrý men damytýǵa aıryqsha kóńil bólý qajettigi erekshe atap ótildi. Turǵyn úı problemasy kún tártibine qatty qo­ıyl­dy. О́tken jyly bul salaǵa edáýir qarjy bó­lin­di. Biraq ony ıgerýde kemshilikterge jol berildi. 4,7 mıllıard teńge nemese 25 paıyz ıgerilmeı qaldy. Halyqaralyq dárejedegi avtomobıl jol­da­ryn salý kesheýildetilýde. Astana-Býrabaı, As­tana-Almaty joldaryn salýda tehnologııalyq qatelikterge jol berilgeni anyqtaldy. Ulttyq kompanııalardyń ekonomıkany monopolııalap alǵany atap kórsetildi. Olar negizgi mindetterinen múlde alshaq jatqan qyzmettermen aı­nalysatyn bolǵan. Olardyń qurylymdarynda saý­da úıleri, konsaltıngtik, saqtandyrý jáne qar­jy kásiporyndary, shıpajaılar, jınaq­taý­shy zeı­net­aqy qorlary, teledıdar jáne áýe kom­pa­nııa­lary da jumys isteıdi. Osyǵan oraı «Qazaq­stan temir joly», «Turanálembank» synǵa alyndy. О́z sózine negizgi kemshilikterdi arqaý ete otyryp, Elbasy Úkimetten jańa jylda óz jumy­syn shırata túsýdi talap etti. Osy otyrysta sóı­legen sheshenderge qaıyrylyp: «Eger qaıta-qaıta meniń aty-jónimdi atap, Prezıdent tapsyr­ma­syna jıi-jıi silteme jasaı beretin bolsańyzdar, jaq­sy­lyqqa aparmaıdy. Bile bilseńizder, erkin, demo­kratııalyq qoǵamda mundaı madaqtaýshylyq qolaı­syzdyq sezimin týdyrady. Bizge de sóıleý máde­nıe­tine úırený qajet», dedi N.Nazarbaev. Sóz ara­syn­da Elbasynyń bul syn-eskertpesinen áli de to­lyq qorytyndy shyqpaı júrgenin aıta ketsek, oryndy sekildi. Sóıleý mádenıetine, iskerlik ju­mys stılin qalyptastyrýǵa áli jetiskenimiz joq. Bul jyl sondaı-aq «Aýyl jyly» dep jarııa­lanǵan úsh jyldyń (2003-2005) sońǵysy boldy. Astanada agroónerkásip kesheni qyzmetker­leri­niń, oblys, aýdan ákimderiniń qatysýymen respýb­lıkalyq keńes bolyp ótti. Munda ótken eki jyl­dy qorytyndylaı otyryp, úshinshi jylda aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń jańa kezeńi bastaldy dep jarııalandy. Keńeste sóz sóılegen N.Nazarbaev agroóner­kásip kesheninde baıqalǵan ilgerileýmen qatar, bul salada áli de bolsa problemalar jetkilikti ekenin atap ótti. Áli de bolsa aýyl sharýashylyǵy óndirisinde eńbek ónimdiligi tómen, shyǵarylǵan ónimderdiń básekege qabilettiligi álsiz. Shyǵys Eýropa elderimen salys­tyrǵanda bul kórsetkish bizde 5 ese tómen. Aýyl sharýashylyǵyn damytýda Qazaqstan­nyń áleýeti jetkilikti. Másele – solardy tıimdi paıdalanýda. Osyǵan oraı Elbasy agroónerkásip kesheni qyz­metkerleri aldyna on mindet qoıdy. Birinshiden, aýyl sharýashylyǵynyń óńdeýshi sektoryn damytý­ǵa qoldaý kórsetý basty maqsat bolyp qala bermek. Bul jumysqa otandyq jáne sheteldik ınvestı­sııa­lardy tartý kerek. Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵy ónim­de­rin óndirýde jáne óńdeýde klasterlik júıeni belsendi paıdalaný qajet. Úshinshiden, aýyl sharýa­shy­ly­ǵy ónimderin óndirýshilerge aqparattyq-mar­ketıng­tik qoldaýdy kúsheıtken jón. Tórtinshi­den, aýyl sharýa­shy­ly­ǵy kásiporyndaryn halyqaralyq standarttar deń­geıinde jumys istetýge kúsh salý qajet. Besinshiden, fermerlerdiń óz ónimderin ry­nok­tarǵa já­ne óńdeýshi kásiporyndarǵa qoljetim­diligin qam­ta­masyz etý kerek. Altynshydan, aýyl tur­ǵyn­daryna nesıe berýdiń tıimdi tásilderin iske qosý qajet. Jetinshiden, aýyl-selodaǵy menedjment máselesin jandan­dy­rý qajet, segizinshiden, aýyl sharýashylyǵy ǵy­lym­daryn damytýǵa kúsh salý kerek. Toǵyzyn­shy­dan, qazirgi zamanǵy tehnolo­gııany qoldaný úshin, jańa tehnıka, jabdyqtardy satyp alý úshin aýyl sharýashylyǵynda orta jáne iri taýar óndirýshilerdi kóbeıtýge baǵyt usyný qajet. Onynshydan, aýyl mádenıetin, ulttyq salt-dástúrlerimizdi saqtaý úshin aýyl-selodaǵy áleý­met­tik qurylymdardyń, mádenı oshaqtarynyń jumysyn jandandyrý qajet. Elbasy 2005 jyly aýyl sharýashylyǵyn da­mytý­dyń jańa kezeńi bastalýǵa tıis dep atap kór­setti. Qazaqstan ekonomıkasynyń mańyzdy salasy – agroónerkásip keshenin damytýda bul jyly eleýli tabystarǵa qol jetkizildi. Prezıdent aıtqan on mindet bul saladaǵy jumystyń ózegine aınaldy, ári aýyl-selodaǵy jańarýǵa, jańǵyrýǵa jol ashty. Elbasynyń Joldaýy bul jyly 18 aqpanda jarııa etildi. «Qazaqstan ekonomıkalyq, áleý­mettik já­ne saıası jedel jańarý jolynda» dep atalǵan bul Jol­daý birjyldyq ekonomıkalyq, áleýmettik ónip-ósý mejelerin anyqtaǵan qujat qana emes, onyń baǵ­darlamalyq sıpaty bir jyl sheńberinen asyp ketti. Ol ekonomıkalyq, áleý­mettik qana mańyzdy qujat emes, qoǵamdyq júıeniń damý joldaryn belgilep bergen qundy saıası-ǵylymı tujyrymdama boldy. Joldaý Qazaqstandy demokratııalandyrýdyń jańa kezeńine jol ashqan saıası reformalardyń jalpyulttyq baǵdarlamasy Elbasynyń aýzynan jarııa etildi. Elbasy bastalǵan jańa jyldy elimizdiń ekonomıkalyq jáne saıası damýyndaǵy túbegeıli jańa kezeń, Qazaqstandy odan ári jańartý men demokratııalandyrý jyly dep baǵalady. Jańa Joldaýda belgilengen me­jeler men ba­ǵyt­tar eldiń eko­no­mıkalyq, áleýmettik, máde­nı, saıası da­mýy­nyń ózegin qurady. Jyl bo­ıy halqymyz osy belesterdi ıgerý úshin jasampazdyq eń­bekpen shu­ǵyl­dandy. Indýstrııa­lyq-ınnova­sııa­lyq strategııa eko­nomıkany jań­ǵy­rtý­dyń basty nysanasyna aı­naldy. Ulttyq ın­novasııalyq júıe­ni qa­lyp­­tas­tyrý qyzý qolǵa alyn­dy. Mem­leket pen jekemenshik sektor ara­synda ózara senim jáne tıimdilikke negizdelgen áriptestik qaty­nas óris aldy. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý ıdeolo­gııa­sy birtindep ekonomıkalyq saıasattyń ózegin qurady. Bul salaǵa jete kóńil bólindi. «Shaǵyn kásip­ker­likti damytý qory» quryldy. Oǵan 2005 jyly bıýd­jetten qosymsha 10 mıllıard teńge bólindi. Memlekettik kásiporyndar men memlekettik holdıngter­diń ózderine úılespeıtin mindetterin shaǵyn jáne orta bızneske berý júzege asyryldy. Agroónerkásip kesheni Joldaýǵa saı edáýir jetistikterge ıe boldy. Joldaýda áleýmettik salaǵa aıryqsha mán berildi. Ekonomıkany damytý bilim men ǵylymǵa negizdelýi basty nazarda boldy. Sol úshin «Osy zamanǵy bilim berý júıesinsiz ári alysty barlap, keń aýqymda oılaı biletin osy zamanǵy basqarý­shylarsyz biz ınnovasııalyq ekonomıka qura al­maımyz», dep atap kórsetti Elbasy. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý basty basymdyqqa ıe boldy. Qazir jylda berilip kele jatqan «úzdik oqytýshy» atty memlekettik stıpendııany taǵaıyndaý tuńǵysh ret 2005 jylǵy Elbasy Joldaýynda jarııa etilgen-di. Turǵyn úı máseleleri burynǵysha kún tárti­bin­de aldyńǵy kezekte turdy. Túrli deńgeıdegi bılik úı qurylysyn jedeldete júrgizýmen shuǵyldandy. Bıýdjetten bólingen qarjy esebinen halyqtyń áleýmettik qorǵalatyn toptary úshin 1600 páter jáne ıpotekalyq baǵdarlama boıynsha halyqtyń qoly jetetin arzan 11 100 páter salyndy. Áleýmettik reformalardy odan ári tereńdetý baǵdarlamasy 2005 jyldan bastap júzege asa bastady. Osy jyly bes jasqa deıingi balalar dári-dármekpen, al júkti áıelder quramynda temir jáne ıody bar preparattarmen tegin qamta­ma­syz etiletin boldy. Osy jyly 1 shildeden bastap, barlyq zeınet­kerlerdiń eńbek ótiline, jalaqy­sy­men taǵaıyndal­ǵan zeınetaqysynyń mólsherine qaramastan, 3000 teń­ge mólsherinde qosymsha negizgi zeınetaqylyq tó­lem jasalatyn boldy. Zeı­netaqynyń ortasha mól­sheri 12 myń teńgege jetti. 2005 jyldyń 1 shildesinen bıýdjet salasy­nyń qyzmetkerleriniń jalaqysy 32 paıyz kóte­rildi. Eldegi eń tómengi jalaqy mólsheri 9200 teńgeni qurady. Qazaqstan ekonomıkasynyń damý qarqyny jó­ninde reseılik akademık A.Aganbegıan: «Qazaq­stan men Qytaı sııaqty eki el búgingi tańda jo­ǵary ekonomıkalyq damý qarqynyna jetip otyr», dep oń baǵa berdi. Elimizdiń kómirsýtegi baılyǵyn óndirýmen birge, ony rynokqa shyǵarýdyń joldaryn izdestirýge basa kóńil bólindi. Osyǵan oraı Baký-Tbılısı-Jeıhan munaı qubyry mamyr aıynda iske qosylyp, Qazaq­stan munaıyn álemdik rynokqa shyǵarýdyń taǵy bir múmkindigi ashyldy. Ázer­baıjan, Túrkııa jáne Grýzııa elderimen qatar bul jobany júzege asyrýǵa Qa­zaqstan da úles qosty. El munaıy Batys Qazaq­stan, Alashańqaı jáne Atyraý-Samara munaı qubyrlary arqyly rynok­qa shyǵady. Al iske qosylǵan jańa qubyr Qasha­ǵan­nan óndirilgen munaıdy Shyǵys-Batys dálizi arqyly shetel rynogyna shyǵarýǵa múmkindik beredi. Munaı ázirshe Baký portyna tankerlermen tasymaldanady. Máseleni túbegeıli sheshý úshin, árıne, Aqtaý-Baký qubyry salynýǵa tıis. Iske qo­sylǵan qubyrdyń 443 shaqyrymy – Ázer­baıjan, 248 shaqyrymy – Grýzııa, al 1676 shaqyry­my Túrkııa aýmaǵy arqyly ótedi. Bul munaı tasy­mal­daýdyń mańyzdy baǵyty bolyp tabylady. Kez kelgen el óz ekonomıkasyn oq­shaý turyp, dara kúıde damyta al­maıdy. Basqa eldermen tyǵyz ekonomıkalyq baılanys, saýda-sattyqty jolǵa qoıý, memleket­ara­lyq túsinistik pen yqpal­das­tyqty kú­sheıtý arqyly ǵana júzege asyra alady. Osyǵan oraı eldiń saıası bıligi birsypyra mańyzdy memlekettik sharalardy ótkizýge belsene ara­lasty. Máse­len, maýsym aıyn­da Máskeý­de ót­ken Eýra­zııa­lyq ekonomı­ka­lyq qoǵam­das­tyq mem­leket­aralyq keńe­si­niń oty­ry­syna Nur­sultan Nazarbaev qatysyp, sóz sóıledi. Bul otyrysta uıym jumy­sy­na baıla­nys­ty kóptegen másele­ler talqylanyp, sheshimder qabyldandy. Bul óńirlik bedeldi birlestikke «Or­talyq Azııa yntymaqtastyǵy» uıy­my birikti. Sankt-Peterbýrgte qazan aıynda bolǵan basqosýda osyndaı sheshim qabyl­dan­dy. Úsh jarym jyldan astam ómir súrgen «Ortalyq Azııa ynty­maqtas­ty­ǵy» uıymy osyny durys dep tapty. О́ıt­keni, bul eki uıymnyń qyzmetinde ózara qo­sarlastyq, birin-biri qaıtalaý jıi oryn aldy. Bul artyq shyǵyndar jasaýǵa ákeldi. Osy birigýdiń bastama­shyldyǵynda N.Nazarbaev turdy. Ol bul usy­nysty О́zbekstan prezıdenti I.Karımovpen birge usyndy. О́zbekstan osy joly Eýrazııalyq ekono­mıkalyq qoǵamdastyqqa múshe bolyp kirdi. Bul sheshim óz jemisin berdi. EýrAzEQ nyǵaıyp, bedeldi uıymǵa aınaldy. Qazir jemisti jumys isteýde. Eldiń ekonomıkasy men áleýmettik ahýalyn jaq­sartý memlekettiń halyqaralyq arenadaǵy bedeline, qaýipsizdigi men tynyshtyǵyn qamtama­syz etýge tikeleı baılanysty. Eldiń irgesin bekitý, kórshiler­men shekarany retteý – qaýipsiz­digi­miz­di baıan­dy etý­diń bas­ty sharttarynyń biri. Jyl­dyń basynda 18 qań­tarda Elbasy N.Nazarbaev Reseı­diń prezıdenti V.Pýtın Kremlde Qazaq­stan-Reseı memlekettik she­karasy týraly shartqa qol qoıdy. Jalpy uzyndyǵy 7591 sha­qyrym bolatyn dúnıe júzindegi eń uzaq shekarany delımıtasııalaý prosesi alty jyldan keıin aıaqtalyp, eki memleket arasyndaǵy shekara tuń­ǵysh ret resmılendi. Bul eki el arasyndaǵy shartty ratıfıkasııalaý týraly zańǵa 2 jeltoqsanda Elbasy qol qoıdy. Bul Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy ózara senim men dostyqtyń naqty kórsetkishi ispettes boldy. Kórshi eldermen baılanys, qarym-qatynas ul­ǵaıa tústi. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń tóraǵa­sy Hý Szıntaonyń Astanaǵa sapary eki el ara­syndaǵy dostyq qarym-qatynastyń, strategııalyq áriptestiktiń sımvolyna aınaldy. 5 shildede Astanada Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe elderdiń basshylarynyń sammıti ótti. Bul uıymǵa múshe elder basshylarynyń Astana deklarasııasy qabyldandy. Sammıtke kelgen shetel basshylary Prezıdent N.Nazarbaevty 65 jasqa tolýymen qut­tyq­tap, oǵan zor densaýlyq, qyzmette tabys tiledi. Jyldyń basynda BUU Qaýipsizdik keńesi antıterrorıstik komıtetiniń 4-arnaıy otyrysy Almaty­da ótti. Bul forýmnyń Qazaqstanda ótýiniń óz máni bar. Ǵasyrymyzdyń aýyr dertine aınalǵan terrorızm búkil álemdi alańdatyp otyr. Osy forýmda sóz sóılegen N.Nazarbaev: Qazirgi tańda lańkestikke qarsy turý Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigin qamta­ma­syz etýdiń basym baǵyttarynyń biri bolyp sana­lady, dedi. Sondyqtan elimizde lańkestiktiń aldyn alý, onyń timiski áreketterin boldyrmaý jolynda qaýipsizdik organdary sergek jumys istep otyr. Qazaqstan búkil álemdegi turaqtylyq pen beı­bit­shilikti saqtaý jolynda halyqaralyq kólem­de úl­ken uıymdastyrý jumystaryn júrgizip keledi. 8 qazanda О́skemende ótken «Qazaqstan: beıbitshilik pen qaýip­siz­dik úshin halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaı­tý» degen taqyryptaǵy halyqaralyq sımpozıýmnyń ma­ńy­zy kúshti boldy. Oǵan kóp elderden ıadrolyq qarý­dy taratpaý jáne ony baqylaýda ustaýǵa qatysy bar laýazym ókilderi men ǵalymdar qatysty. Kon­feren­sııanyń jumysyna Prezıdent N.Nazarbaevtyń sózi ǵylymı sıpat berdi. Áleýeti jaǵynan álemde tórtin­shi oryn alatyn Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý, tuń­ǵysh ret tarıhta adamdar kúıretkish qýatqa ıe bola otyryp, odan óz erkimen bas tartý dúnıe jú­zinde beıbitshilik pen qaýipsizdik jolyndaǵy kúreske qosylǵan zor úles boldy. Qazaqstan ıadrolyq qarý-ja­raqty taratpaý jáne ony paıdalaný táýekelin azaı­tý, ıadrolyq otyn baıytylǵan ýrandy tómen ba­ıy­tylǵan ıadrolyq materıalǵa aınaldyryp qaıta óńdeý, olardy soǵys jaǵdaıynda paıdalanýǵa ja­ram­syz kúıge keltirýge baılanysty sharalardy jú­z­ege asyrdy. Osy arqyly Qazaqstan óz erkimen ıadro­lyq qarýsyz elge aınaldy. Konferensııada N.Nazarbaev búkil álemge qatysy bar strategııalyq oılar usyndy: álemde kelisimge sáıkes bireýlerge ıadrolyq qarýǵa ıe bolýǵa, ony jetildirýge ruqsat etilse, ekinshilerge taldap-ázirleýdiń ózine ty­ıym salynǵan. Durys emes, teńdikke, ádildikke jat­paı­dy, dedi. Mu­nyń ózi AQSh pen NATO-ǵa múshe el­derdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi túsinik­teriniń negizinde ádiletsizdiktiń jatqanyn kórsetedi. Qaýipsizdigin saq­taý úshin az ǵana elder ózine ıadrolyq qarýdy ıemdenedi, qalǵan elderge atom energııasyn óndirýge tyıym salady. Bul ádiletke jata ma? Álem ózin túpkilikti qaýipsiz sezinýi úshin barlyq elder atom qarýynan birtindep bas tartýlary kerek. Sonda ǵana Jer sharynda ózara senimdilik pen tatýlyq ornaıdy. Bizdiń Elbasy osy pikirdi qadap aıtty. Qazaqstannyń halyqaralyq baılanystary kúshe­ıe tústi. AQSh-tyń memlekettik hatshysy Kondolıza Raıs, Reseı prezıdenti V.Pýtın birneshe ret, Belarýs prezıdenti A.Lýkashenko, AQSh-tyń eks-prezı­denti B.Klınton jáne basqa laýazym ıeleri, iri bıznesmender men bankırler Astanaǵa kelip, ekonomı­kalyq jáne saıası máse­lelerdi Elbasymen talqylap, birqatar mańyzdy kelisimderge qol jetkizildi. Munyń bári elimizdiń syrtqy saıasatynyń sa­lı­qa­­lylyǵynyń tikeleı nátıjesi bolyp tabylady. Syrt­­qy saıasat vedomstvosy kásibı jaǵynan eseıip, Elba­synyń sara saıasatyn elimizden tysqary jerlerde tyńǵylyqty júzege asyrýǵa kóp kúsh saldy. Muny 7 maýsymda bolǵan Syrtqy ister mınıstr­ligi­niń ke­ńeıtilgen alqa májilisinde sóı­legen sózinde El­basy atap kórsetti. Dıplomattar bizdiń elimiz úshin halyq­aralyq qolaıly jaǵdaı týǵyzýymen ǵana shektelmeı, sonymen qatar, eldiń jedel damýy úshin syrtqy resýrstardy tıimdi paıdalana bilýdiń jol­daryn qa­ras­tyrýlary abzal ekeni de nazardan tys qalǵan joq. Eldiń qorǵanysyn kúsheıtý – Otanymyzdyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń basty kepili. Osyǵan oraı áskerdiń jaýyngerlik qýatyn arttyrý, olardy jańa jetilgen qarý-jaraqpen qamtamasyz etý saıası bıliktiń basty nazarynda boldy. Qarýly Kúshterdiń qurylymy jetildirilip, olardyń tehnıkalyq biliktiligin kúsheıtýge baılanysty birqatar sharalar júzege asyryldy. Shilde aıynda «Áskerı mindettilik jáne áskerı qyzmet týraly» zań qabyldandy. 2005 jyl mereıtoılarǵa toly jyl boldy. Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 60 jyldyǵy, Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń 10 jyldyǵy, parlamen­ta­rızm­niń 10 jyldyǵy, Ata Zańymyz­dyń 10 jyldy­ǵy elimizde keńinen atap ótildi. Sondaı-aq, Jazýshy­lar odaǵynyń 75 jyldyǵy osy jyldyń úlesine tıdi. Jeńistiń jartyǵasyrlyq toıy – respýblıka halqynyń úlken merekesine aınaldy. Uly Otan soǵysynyń ardagerleri marapattalyp, olarǵa degen syı-sııapat jasalyp, úlken qurmet kórsetil­di. So­ǵys ardagerlerimen kezdesýler uıymdasty­ryl­dy, olarǵa óner sheberleri konsert berdi. Ártúrli deń­geı­degi ákimder, mekeme basshylary árbir soǵys ardagerine tikeleı iltıpat kórsetip, júzbe-júz kezdesti. Kóptegen maıdangerler páter kiltin aldy. 9 tamyzda Máskeýde Jeńistiń qurmetine ótkiz­il­gen Qyzyl alańdaǵy paradqa arnaıy shaqyrýmen qa­tysqan Elbasy óz otandastaryn sol tarıhı alań­nan jedelhat arqyly shyn júrekten quttyqtady. 1995 jyly 1 naýryzda Qazaqstan halqy As­sam­­bleıa­­syn qurý týraly Elbasynyń Jarlyǵy shyq­ty. 22 qarashada Astanada ótken Qazaqstan halqy As­samb­leıasynyń HI sessııasy osy qoǵamdyq ınstı­týt­tyń 10 jyldyǵyna arnaldy. Osy on jyl ishinde bul uıym beıbitshiliktiń, kelisim men jasampazdyqtyń uıytqysy boldy, halyqtar arasyndaǵy dostyqty dáriptedi, shaǵyn ulttardyń mádenıeti men tilin, dástúrin saqtaýdyń, eldiń yntymaǵyn jarastyrýdyń belsendi nasıhatshysyna aınaldy. Assambleıanyń sessııasynda sóılegen sózinde Elbasy: «Meniń tereń senimim mynada: qazaq tili men mádenıetin damytý mindetin sheshpeıinshe, ulttyq saıasat múmkin bolmaıdy», dedi. Demek, ult saıasatynyń túıindi máselesi osyǵan tikeleı baı­la­nys­ty ekendigin Prezıdent janyndaǵy kon­sýltatıvtik-keńesshi organ árdaıym este ustaýy abzal. Aldaǵy ýaqytta bul qoǵamdyq uıymnyń ju­mysyn jetildire ári shırata túsý qajet. О́ıt­keni, Elbasy aıtqandaı, kez kelgen, tipti eń tózimdi de kemel kóp etnosty elde ultaralyq kelisim ózdiginen memlekettiń belsendi ulttyq saıasatyn­syz, qoǵamdaǵy ulttyq elıtanyń belsendi rólinsiz saqtala qalady dep oılaý ańǵaldyq bolar edi. 30 tamyzda egemen elimizdiń Ata Zańynyń 10 jyldyq merekesine arnalǵan «Konstıtýsııa: tulǵa, qoǵam jáne memleket» atty halyqaralyq ǵylymı-ádistemelik konferensııa bolyp ótti. 1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendým barysynda qa­byldanǵan Konstıtýsııa memleket pen qoǵamnyń qalypty ómir súrýiniń basty erejesine aınaldy, mem­lekettiń qurylymy men qoǵamnyń saıası júıesi­niń qyzmet etý aıasy jáne azamattardyń bostandyǵy men quqyǵy Ata Zańda naqty kórsetilgen. Bul zań elimizdiń órleýin qamtamasyz etti. Bıliktiń úsh tarmaǵynyń ózara túsinistik jaǵdaıda qyzmet etip, tejemelik ári tepe-teńdik tetikterin tıimdi paıdala­ný­dyń nátıjesinde elimiz qarqyndy damyp keledi. Osy Konstıtýsııanyń negizinde elimizde jańa parlamentarızm qalyptasty. Onyń jumys isteý aıasy belgilendi. Zań shyǵarýshy organ retindegi róli artty. Qos palataly Parlament ómirde ózin ózi aqtady. Sot júıesi qalyptasty. Olardyń jumys isteý qudireti de aıqyn sıpat aldy. Ol táýelsiz, tek zańǵa ǵana baǵynady. Konstıtýsııany basshylyqqa alady. Konstıtýsııaǵa qurmetpen qarap, onyń norma­laryn múltiksiz saqtamaıynsha, dedi Elbasy, qo­ǵam­dyq kelisimge, rettilikke, beıbitshilik pen ty­nysh­tyqqa, demek, bizdiń Otanymyzdyń berekeli bolashaǵyna qol jetkizý múmkin emes. Sondyqtan da Qazaqstan zamattary óz Ata Zańyn qurmettep, jyl saıyn onyń merekesin qýanyshpen atap ótýde. Sońǵy jyldary Konstıtýsııa kúni áskerı parad ótkizý dástúrge aınala bastady. Osy jańa Konstıtýsııaǵa sáıkes eki palataly Par­lament jasaqtaldy. Onyń on jyldyq ataýly da­ta­­sy da osy jyldyń enshisine tıdi. Osy mereıtoı jó­­ninde 1 qyrkúıekte ótken Senat pen Má­ji­listiń bir­lesken otyrysynda N.Nazarbaev Par­lamenttiń on jyldyǵymen depýtattardy quttyq­tady. Jazǵy de­ma­lystan oralǵan depýtattar aldynda Elbasy óziniń 18 aqpanda jarııalaǵan jańa Joldaýynda alǵa qo­ıyl­ǵan mindetterdiń oryndalý barysyna keńinen tal­daý jasap, al­daǵy ýaqytta atqarylar isterdi atap kórsetti. Elbasy óziniń jańa Joldaýyndaǵy «Demo­kra­tııa­lyq reformalardyń jalpyulttyq baǵdarlama­syna» qatysty qaǵıdalardy júzege asyrýǵa baı­lanysty óziniń tyń oılaryn ortaǵa saldy. Qoǵa­mymyzdaǵy demokratııany keńeıtýdi eldiń barlyq azamattarynyń qatysýymen talqylaýǵa, naqty­laý­ǵa, júzege asyrýǵa tıis ekendigin atap ótti Elbasy. 2005 jyl shyn mánindegi qoǵamdy demokra­tııa­landyrýdyń jańa kezeńin bastaǵan jyl boldy. Saıası reformalardyń jalpy ulttyq baǵdarlamasyn ázirlep, júzege asyrý bastaldy. Demokratııany ke­ńeı­tý jáne shynaıy quqyqtyq qoǵam qurý bary­synda biraz sharýa tyndyryldy. Saılaý týraly zań qabyldandy. Prezıdent janynda turaqty jumys isteıtin Demokratııalandyrý jáne azamattyq qoǵam máseleleri jónindegi ulttyq komıssııa qurylyp, iske kiristi. Memlekettik basqarýdy ortalyqsyzdandyrý jóninde sharalar qoldanylyp, Parlament ókiletti­li­gi keńeıtildi. Sot júıesin reformalaý jáne azamat­tyq qoǵam ınstıtýttaryn odan ári damytý sharalary júzege asa bastady. Al Prezıdent janyndaǵy Ult­tyq komıssııa 29 naýryzda málimdeme jasap, óz ju­mystarynyń negizgi maqsatyn jarııa etti. Komıssııa óz jumysynyń maqsaty jalpyhalyqtyq talqylaý arqyly jáne bizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstan Respýb­lıkasynyń órkendeýi úshin syndarly únqatysý negizinde naqty demokratııalyq ózgeristerdi qamtamasyz etetin tetikterdi jetildire túsý dep túsindi. Elbasynyń Joldaýynda azamattyq qoǵam ınstı­týttaryn damytý týraly oılaýynyń negizinde da­ıyn­dalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynda azamattyq qo­ǵamdy damytý tujyrymdamasynyń» jobasy 9 shil­dede búkilhalyqtyq talqylaýǵa usy­nyldy. Bul talqylaý qujattyń demo­kratııalyq sıpatyn jetildirýge kómektesti. Elimizde úkimet­tik emes uıymdar­dyń úlken jelisi dúnıege kelip, paıdaly jumys atqarýda. 2005 jyly elimizde bulardan basqa kóptegen mańyzdy saıası oqıǵalar boldy. Qyrkúıek aıynda Dúnıejúzi qazaqtarynyń III qu­ryltaıy boldy. Oǵan álemniń 32 elinen 300-den asa qandasymyz keldi. Osy quryltaıda N.Nazarbaev sóz sóılep, qonaqtarǵa qaıyrylyp: «Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderiniń ishinde qandas­ta­ryn tarıhı Otanyna oraltýmen júıeli aınaly­syp, qo­maq­ty memleket qarjysyn jumsap otyrǵan jalǵyz el – Qazaqstan, al dúnıe júzindegi úsh eldiń bireýi, dedi 1991 jyldan 2005 jylǵy 1 shildege deıin elimizge barlyǵy 110 myń 591 oralmandar ot­basy qo­nys aýdardy. Halyq sany 600 myńǵa kóbeı­di. Bul – bizdiń demografııalyq saıasatymyzdyń jemisi. 2005 jyl elimizdiń rýhanı ómirine de eleýli jańalyqtar ákeldi. Bilim, ǵylym júıesine erekshe kóńil bólindi. Bıýdjetten qarjy bólý ulǵaıa tústi. Muǵalimderdiń jalaqysy kóbeıdi, olardyń qoǵamdaǵy mártebesi artty. El mádenıetin órkendetý bıliktiń basty naza­ryn­­­da boldy. 2004-2006 jyldarǵa arnalǵan «Má­de­nı mura» baǵdarlamasy óz jalǵasyn tapty. Onyń sheń­berinde Reseı, Qytaı, Mońǵo­lııa, Iran, Túrkııa já­ne arab elderi muraǵat­taryn­daǵy qazaq tarıhyna qa­­tysty derekter jınastyrylyp, jaryq kóre bastady. Akademık S.Qasqabasov basqarǵan ádebıet jáne óner ınstıtýty josparlaǵan 100 tomdyq «Babalar sóziniń» alǵashqy 7 tomy jaryq kórdi. Shyǵystaný ınstıtýty shetelderden ákelgen al­ǵash­qy qujattar ǵylymı aınalymǵa túsip úl­ger­di. «Mádenıet týraly» Zańnyń jobasy 26 aqpan­da baspasózde jarııalanyp, talqylaýǵa usynyl­dy. Osy jyly Nıý-Iorkte Karnegı-Holl – álemniń birinshi sahnasynyń tórinen qazaq óner sheberleri tuńǵysh ret óner kórsetti. Ol tabysty ótti. 2005 jyl asa mańyzdy saıası jáne tarıhı oqı­ǵalarǵa toly boldy. Bulardyń bári el táýel­sizdigin nyǵaıtýǵa, ulttyq memleket­tigimizdiń irgesin bekitýge eleýli úles qosty. Bul jyldaǵy saıası oqıǵalardyń bastysy 4 jeltoqsanda ótken Prezıdent saılaýy edi. Bul saılaýdyń ereksheligi onyń taza ári ádil ótýi jáne onyń balamaly negizde ótip, «dodaǵa» bes úmitkerdiń qatar túsýi boldy. Elbasy 1 qyrkúıekte ótken Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda: «Qazirgi memleket basshysy retinde men óz mindetimdi tereń túsinemin ári aldaǵy saılaýdyń meılinshe erkin, adal ári ashyq ótýi úshin jáne de qorytyn­dylary qazaq­stan­dyq­tardyń da, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń da záredeı kúmánin týǵyzbaýy úshin qolymnan kelgenniń bárin de jasaıtyn bolamyn», dep kúnilgeri, tipti úsh aı buryn jarııa etti. Ol óz sózinen shyqty. Saılaý demokratııalyq jaǵdaıda, ashyq ári taza ótti. Daýys bylaı bólindi: E.Ábilqasymov – 0,34 paıyz, A.Baımenov – 1,61 paıyz, M.Eleýsizov – 0,28 paıyz, N.Nazarbaev – 91,15 paıyz, J.Tuıaq­baı – 6,61 paıyz daýysqa ıe boldy. Sóıtip, aı­qyn basymdyqpen N.Nazarbaev qaıtadan Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılandy. Bul jeke Elbasynyń ǵana emes, búkil Qazaqstan hal­qynyń úlken jeńisi, táýelsiz eldiń saıası bıligi­niń salıqaly saıasatynyń jeńisi, táýelsizdiktiń qa­rysh­ty qadamyn búkil halyqtyń qoldaýynyń nátıjesi boldy. Ábdesh QALMYRZAEV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.