Vıkıpedııa qazaqsha «sóıleıdi»

Kólemdi «qaǵaz» ensıklopedııaǵa qansha maqala sıǵyzýǵa bolady? Birneshe  on myńdaı. Al kitap­hanaǵa baryp, qajetti tomdardy izdeý árıne qyrýar ýaqytty alady. Sondyqtan Djımmı Ýelstiń  qoljetimdi onlaın rejiminde  ınternet-ensıklopedııa qurý jónindegi ıdeıasy álemdi tez arada jaýlap aldy. Osydan on jyl buryn ıdeıa avtory men onyń dosy Ları Senger ashqan «Vıkıpedııa» atty saıtta alǵashqy maqalalar paıda boldy. 2011 jyldan Vıkıpedııa 281 tilde jaryq kóredi. Onlaın ensıklopedııadaǵy aǵylshyn tilindegi maqalar sany 3,5 mıllıonǵa jetip, aǵylshyn  jáne  fransýz  taraýlarynda  mıllıonnan astam, al orys tilinde 730 maqala jarııalandy. Tipti Brıtan ensıklopedııasy sııaqty keń kólemdi akademııalyq kitap basylymynyń  ózi aýqymdylyǵy men kontenttiń ártúrliligine kelgende osyndaı jahandyq ınternet-resýrspen teńese almaıdy. Wiki-tehnologııa kez kelgen ınternet paıdalanýshy úshin bilimderdi almasý men alýdyń eń tamasha tásili. Is júzinde Vıkıpedııa – sheksiz kólemdegi aqparattardy almasýdyń búkilálemdik jelisi, al ensı­klopedııashylar klýbyna álemdik ıntellektýaldyq qaýymdastyqtyń kez kelgen múshesi ene alady. Akademııalyq redaksııasy joq, sapasy men aqıqattyǵy tek olardyń avtorlaryna ǵana baılanysty bolatyn ınternet-saıttarǵa qatys­ty belgili senimsiz kózqarastyń ózi Vıkıpe­dııanyń tanymaldylyǵyn tómendete alǵan joq. Onyń mazmuny jandy organızm retinde únemi damý ústinde, qatelerdi ózge redaktorlar jóndep otyrady, aqparattar kózine silteme jasaý – mindetti ereje bolyp tabylady. Aqparattyq dáýirdiń perzenti – Vıkıpedııa týyndatýshysy búkil adamzat bolyp tabylatyn teńdesi joq bilim berý bazasyna, planetalyq órkenıettiń turpaty men mazmunyn  beıneleıtin matrısaǵa aınalýda. Qazaqstan  da  álemdik Vıkıpedııa qura­my­nan laıyqty oryn alý úshin óz ótinishin berdi. 2011 jyldyń maýsymynan  bastap  bizdiń respýblıkamyzda «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń qoldaýymen «Qazaqsha Vıkıpedııa» jobasy memlekettik tilde júzege asyry­lýda. Qazaqsha Vıkıpedııanyń avtory ári menshik ıesi «Wikimedia Foundation Ink.» halyqaralyq qory bolyp tabylady, al ákimshi mártebesine  «Wikibilim» qazaqstandyq qoǵamdyq qory ıe boldy. Respýblıkanyń Baılanys jáne aqparat mınıstrligi men «Qazkontent» AQ jobaǵa uıymdastyrýshylyq qoldaý kórsetip otyr. Ol bastalǵan 16 maýsymnan bastap 16 jel­toqsanǵa, ıaǵnı Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­sizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıyn toılaý kúnine deıin jobanyń birinshi satysynda qazaqsha onlaın-ensıklopedııadaǵy maqalalar sany 200 myńǵa jetýi tıis! Mundaı, oryndalýy qıyn kórinetin mindet jobaǵa bastama bildirýshilerdi qaımyqtyryp otyrǵan joq – óıtkeni belsendi paıdalanýshylar qatary kún sanap ósip keledi, al maqalalar  sany qazirdiń ózinde 60 myńǵa jetken. Otandyq Vıkıpedııany jasaýǵa ulttyq ensı­klopedııa redak­sııasynyń syrtynda óńirlik, salalyq ensıklo­pedııalar men anyqtamalyqtar tartylǵan. Sol sııaqty jobaǵa bastama jasaý­shylar shet tilderindegi kózderdegi aqparattardy qazaq tiline jappaı aýdarý jóninen de buryn-sońdy bolmaǵan naý­qandy bastaýǵa daıyndalýda. Vıkıpedııa reıtınginde Qazaqstan qysqa merzimde 125-inshi orynnan 49-ynshy orynǵa kóterildi. Biraq máseleniń máni reıtıngtik kórsetkishte emes. Wiki-tehnologııa kómegimen eldegi árbir ınternet paıdalanýshy qazaq tilindegi ámbebap málimetterge qol jetkizetin bolady. «Qazaqsha Vıkıpedııa» Prezıdent N.Nazar­baevtyń azamat­tardyń memlekettik tildi meńgerýi jóninde qoı­ǵan mindetin nátıjeli túrde alǵa bastyratyn ıntellektýaldyq jelilik tuǵyrnama bolý maqsatyn kózdeıdi. «Samuryq-Qazyna» qorynyń basshysy Tımýr Qulybaev jobaǵa qatysýshylarǵa arnalǵan ún­deýinde bylaı dep atap kórsetken: «Búkilálemdik jelide qazaq tilindegi aýqymdy kontenttiń bolýy tildi saqtaý men damytýdyń sheshýshi faktoryna aınalýda. Sóz joq, Vıkıpedııa sol sııaqty halyqtyń saýattylyq deńgeıiniń ósýine de eleýli úles qosyp, qoǵamnyń aq­parattanýynda yqpaldy quralǵa aınalatyn bolady. Máni jaǵynan osyndaı zor maqsatqa qol jetkizýde «Samuryq-Qazyna» qory múmkin degen yqpalyn barynsha tıgibek. Biz ol úshin kóptegen adamdardyń – ıntellektýaldar men patrıot­tardyń kúsh-jigerleri qajet ekenin jaqsy túsinemiz jáne iske beıtarap qaramaıtyn azamattardy, ásirese bilimdi jastardy qazaqsha Vıkıpe­dııanyń entýzıastary bolýǵa shaqyramyz». Ekonomıkalyq áleýettiń, ǵylym men bilim­niń damýy, eldiń ulttyq ıdeıasy men ıdeologııa­synyń qalyptasýy, patrıotızmge tárbıeleý aqparattardyń negizgi jetkizýshisi – memlekettik tildi damytpaıynsha múmkin emes. Qazaq tili is júrgizýden bastap, turmystyq qyzmet kórsetýge deıin ómirdiń barlyq salalaryn jedel qar­qynmen qamtýda. Biraq ol qazirgi zamanǵy kommýnıkasııa quralyna aınalyp, óziniń kókeıkestiligi men aqparattyq mazmuny jaǵynan kún saıyn qajet bolyp, Qazaqstandaǵy barlyq ómirlik mańyzdy úderisterdiń lıngvıstıkalyq tuǵyrna­masyna aınalǵan kezde ǵana onyń róli talas tý­dyrmaıtyn bolady. Ana tiliniń damýyna neǵur­lym múddeli qazaq ulty úshin «Qazaqsha Vıkıpedııa» týǵan tildiń qoldaný aıasyn keńeıtý jó­nindegi mindetterdiń tóńiregine keń aýqymda  birlesýdiń naǵyz quraly bolyp tabylmaq. «Qazaqsha Vıkıpedııa» taǵy bir mańyzǵa ıe – ol Qazaqstannyń aqparattyq egemendigin ny­ǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy, qazirdiń ózinde ınter­net-qaýymdastyǵyna kiretin barlyq qazaq­stan­dyqtar úshin sheshýshi kommýnıkasııalyq fak­torǵa aınalyp otyrǵan  ınternet-baılany­syn­daǵy  onyń tildik básekege  qabilettiligin  arttyrady. Joba avtorlarynyń kelesi bir oı-maqsaty – qazaqsha Vıkıpedııany tolyqtyrýmen aınaly­satyn yntalylar qaýymdastyǵyn qalyptastyrý. Ol onlaın-ensıklopedııanyń  sapaly ósýi úshin óte qajet, óıtkeni ýaqyt óte kele júzdegen myń maqalalardy mazmundyq jáne qurylymdyq jańartý qajet bolady, al oǵan shaǵyn redak­sııanyń kúshi jete bermeıdi. Memlekettik tildi biletin jáne ǵylymı, sondaı-aq qoǵamdyq-paıdaly bilimderdiń keń aýqymyn meńgergen árbir ınternet paıdalanýshynyń jeke qatysýy ǵana  Vıkıpedııany suranysqa ıe ensıklope­dııalyq resýrsqa, sol sııaqty Qazaqstannyń buqaralyq áleýmettik jelisine aınaldyra alady. Eger Sizderdi qazaqsha Vıkıpedııany damy­týǵa, demek qazaq tilin qoldaýǵa da  óz úlesińdi qosý múmkindigi qyzyqtyrsa, http://kk.wikipedia.org. saıtyna kirip, jańa maqalalar jazýǵa qatysyńyzdar nemese burynnan barlaryn redaksııalańyzdar. Árıne, sol sııaqty «Qazaqsha Vıkıpedııadan» ár kezde de san-alýan saýaldarǵa óte keń kólemde jaýaptar alýǵa bolady. Esenbaı TAŃATAROV.