Qorǵanys ónerkásibi: Keshe,búgin jáne erteń

Qazaqstan Res­­pýb­lı­ka­sy­nyń Pre­zıdenti – Qarýly Kúsh­terdiń Jo­ǵarǵy Bas Qolbasshysy N.Á.Na­­zar­baev­tyń qorǵanys sa­lasy boıynsha tap­syrystardy oryn­daıtyn óner­kásipterdi barynsha qoldaý týraly tapsyrmasyna sáıkes armııanyń áskerı-tehnı­kalyq ále­ýetin nyǵaıtý jolyn­da otan­dyq qorǵanys óndirisi keshen­deriniń qatysýyna baryn­sha basymdyq berilip otyr. Bizdiń paıymdaýymyzsha, ol bá­se­kege qabiletti, ozyq óndiris­tik tehno­lo­gııa­lar­dy meńgergen, jan-jaqty tehnıkalyq qam­ta­masyz etilgen jáne jóndeý orta­lyq­tarynyń júıesi damy­ǵan keshen bolýy kerek. Qazaq­stan­nyń qor­ǵanys ónerkásibi salasy buryn­ǵy Keńes Odaǵy áskerı-óner­kásiptik kesheniniń bazasynda quryldy. Odaq ydy­raǵannan keıingi keńistikte za­ýyt­tar ara­syndaǵy qarym-qa­tynastar biraz ýaqytqa turalap qaldy. Ol kezderde jas táýelsiz memle­ketterdiń ekonomıkasy qul­dyraǵan shaq bolatyn. Qazaqstannyń qorǵanys óner­­kásibi de memlekettiń eko­no­mıkasyn reformalaý kezeńin­de birtalaı qıynshylyqtardy bastan keshirdi. Naryq zamanyn­da kóptegen qorǵanys óner­kásipteri tolyǵymen joıylyp ketti. Mysaly, protıvogaz shy­ǵaratyn Serebrıansk zaýyty, Kók­­shetaý radıozaýyty jáne basqalar. Áskerı zaýyttar óz ónimderin ótkizý naryǵynyń joq­tyǵynan azamattyq óndiris­ke jedel kóshe bastady. Mamandar men jumysshylardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý jú­ıesiniń joqtyǵynan barlyq deńgeıde jetispeýshilik proble­malary týyndady. Osyndaı kúrdeli jaǵdaılar qorǵanys-ónerkásiptik keshe­ni­niń básekelestigin arttyrý maqsa­tynda qurylymdyq re­for­maǵa alyp keldi. El Úkimeti ǵylymı-ónerkásip áleýetine sho­ǵyrlanýy qajet otandyq qor­ǵanys óner­kásiptik keshenin «Qazaqstan ınjınırıng» ult­tyq kompanııasy» AQ sııaqty uıymdy qurý týraly sheshim qabyldady. Basqarýshy uıym retinde bul kompanııa qarý-ja­raq pen áskerı tehnıka, ǵylymı óndiristi ıgergen jáne qoldaný áleýeti basym, sondaı-aq óndi­ristiń jańa túrlerin ıgerýde ózindik tájirıbesi qalyp­tasqan birqatar enshiles kásip­oryndar­dy bir jerge biriktirdi. Onyń quramyna «PZTM», «Kaz­Inj­Elektronıks», «811 ARZ», «S.­M.­Kırov atyndaǵy mashına jasaý zaýyty», «Zenıt» Oral zaýy­ty», «Gıdroprıbor» ǴZI», t.b. kirdi. Osy kásiporyndardyń negizgi bóligi qarý-jaraq pen áskerı tehnıkalardyń jekelegen no­menklatýrasyn kúrdeli jón­deý­ge ǵana mamandanǵan bolatyn. Memleket ishindegi qajet­tilik­terdi qanaǵattandyrý úshin oq-dáriler, kemeler, katerler men teńiz qarý-jaraǵyn shyǵaratyn za­ýyttar bolmaǵandyqtan, basqa tolyq tehnologııalyq sıklmen áskerı maqsattaǵy ónimder shyǵarylmaı keldi. Qazaqstanda orta jáne iri bıznesti damy­týdyń qolaıly jaǵdaılaryn ja­saý jáne tıimdi basqarýdy joǵarylatý maqsatynda kompanııa alǵashynda «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ quramyna berilgen bolatyn. Keıin Indýstrııa jáne saýda mınıstrliginiń qol astyna ótti. Osy kezeńde bizdiń aldy­myzda qarý-jaraq pen áskerı teh­nıkany satyp alý kezinde ofsettik saıasatty qol­daný arqyly Qarýly Kúshterdi, basqa da áskerler men áskerı qura­lymdardy damytýdy qar­qyn­datý jáne jedeldetý týraly tapsyrmalar turdy. Bul saıasat olardy óndirý nemese kem degende tehnıkalyq súıemeldeý úshin tehnologııalardyń transfertin qajet etti. Osy maqsatpen «Qazaqstan ınjınırıng» ulttyq kompanııa­sy» men «Kazahvzryvprom» aksıonerlik qoǵamdary aksııala­ry­nyń memlekettik paketi Qor­ǵanys mınıstrliginiń jedel bas­qarýyna ótti. Sonymen qatar, qorǵanys vedomstvosy memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qurý boıynsha ýákiletti organ boldy. Qarý-jaraqtardy jańartý – qym­bat úrdis. Biraq qorǵanys máse­lesinde qarjyny únemdeýge bol­maıdy. Armııamyzdy qazirgi za­manǵa saı jabdyqtaý úshin qandaı júıeli is-sharalar júrgizilýde? Endi osyǵan toqtalyp ótsek. Otandyq kásiporyndardy qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany jón­deý men jańǵyrtý sharalaryna tartý Qazaqstan kásiporyn­da­ry­nyń óndiristik múmkindigin aıtar­lyqtaı keńeıtýge múmkindik beredi. Osyǵan oraı Qorǵanys mınıstrligi elimizde óndiriletin qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany sa­typ alý deńgeıin ósirý jáne ımport úlesin qysqartý joldaryn izdeý jumystaryn jandandyrýdy qolǵa aldy. Biz memlekettiń ás­kerı salasyn josparly túrde da­mytý maqsatynda armııany teh­nologııalyq jetildirý baǵdarla­masy men qorǵanys ónerkásiptik keshenin ázirledik. Bul armııany tehnologııalyq jetildirý jáne qorǵanys kásiporyndaryn damy­tý máselelerin tyǵyz baılanys­tyrýǵa, Qorǵanys ónerkásibi kesheni kásiporyndaryn fýnksıo­naldy memlekettik basqarý tıimdiligin qamtamasyz etýge, sondaı-aq áskerı maqsattaǵy ónimderdi óndirý júıesin damytýǵa baryn­sha múmkinshilik týǵyzdy. Bul baǵdarlama Qazaqstannyń údemeli ındýstrıaldyq-ınnova­sııalyq damýynyń basymdyq­tarymen úılestirilip otyr. Bul degenimiz, naqty ǵylymǵa negizdelgen jáne joǵary tehnologııa­lyq óndiristi qurý, sondaı-aq dúnıejúzilik sapa standart­tary­na aýysý degen sóz. Qazirgi tańda osy jumysqa óndiristi iske engizý áleýeti, óndiristiń jańa túrlerin ıgerýdegi tájirıbesi saqtalǵan otandyq barlyq qorǵanys óner­kásibi kásiporyndary tartylǵan. Bul qazirdiń ózinde olarǵa qarý-jaraq pen áskerı tehnıkanyń jekelegen túrlerin jóndeý men jetildirý boıynsha qyzmet kórse­týge, sondaı-aq áskerı maqsat­taǵy ónimderdi óndirý nomenkla­týrasyn keńeıtip, kólemin ul­ǵaıtýǵa aıtarlyqtaı múmkindik berip otyr. Búgin qazaqstandyq armııa úshin «ımporttyń ornyn basý» ter­mıni ózekti bolyp otyr. Armııa árdaıym elimizde óndiriletin taýarlardyń iri tutynýshysy bolyp keldi. Biz osyǵan sáıkes áskerı satyp alýlardy sheteldik ónimderge emes, aldymen qazaq­standyq bızneske barynsha ba­ǵyt­taýymyz qajet. Eger satyp alynǵan taýarlarǵa turaqty su­ranys bolsa, olardyń sapasyn bizde de jaqsartýǵa ábden bolady. Osyǵan oraı Qazaqstan Res­pýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý baǵdar­la­masynda memlekettiń qorǵanys tapsyrysyn 80 paıyz otandyq óndirýshilermen qamtamasyz etý qarastyrylǵan. Bul qazaqstandyq taýarlar, jumystar men qyz­metter nomenklatýrasyn keńeıtý boıynsha qorǵanys kásip­oryn­da­rynyń múmkinshilikterin baryn­sha qoldanýdy qajet etedi. Osy máseleni birikken kásiporyn­dardy qurý, tehnologııalardy ta­symaldaý, óz óndiristik jáne ǵylymı bazasyn damytý, sondaı-aq memleket ekonomıkasynyń bas­qa salalaryn qazaqstandyq úlesti ósirýge belsendi túrde qol­daný arqyly sheshýge bolady. Búgingi tańda osy jumysqa «Qazaqstan ınjınırıng» ult­tyq kompanııasy» AQ, «Batys Qazaq­stan mashına jasaý kom­panııa­sy», «Vostokmashzavod», «SP «Belkamıt», «Granıt» JAQ, t.b. sııaqty otandyq qor­ǵanys-óndiristik keshenderi to­lyǵymen tartylǵan. Áskerı-óndiristik keshendi qurý sala­syndaǵy dúnıe­júzilik tájirıbe qorǵanys sek­torynda taza na­ryqtyq sheshimder tolyq kó­lemde laıyq emes ekendigin kórsetti. Qorǵanys ónerkásibi ekonomıkanyń erekshe sektory áleýetti qurylym­dar­dyń tap­sy­­rysyna, ıaǵnı memleketke tá­ýeldi. Olaı bolsa, qor­ǵanys óndirisiniń jemisti damýy úshin jan-jaqty memlekettik qoldaý qajet. Demek, búgingi tańda Qazaq­stannyń 20-dan artyq qorǵa­nys-ónerkásiptik kesheni áskerı maqsattaǵy ónimderdi shyǵarý, mamandandyrylǵan jumystar men qyzmetterdi usyný boıyn­sha  memlekettik qorǵanys tap­syrysyn júzege asyrýǵa qaty­sady degen sóz. Osynyń arqasynda biz qor­ǵanys ónerkásibinde  sna­rıad­tar­dyń servıstik qyzmet etýin jaq­sartý; kemeler, katerler, avto­kólikter, taktıkalyq radıo­qu­raldar, oq-dáriler, ımı­tasııalyq quraldardy shy­ǵa­rýdy ıgerý; jeńil saýyt­tal­ǵan tehnıka, kó­likter men atys­ty basqarý qu­raldary, baıla­nys quraldary, Mı-8 (Mı-17) tıpti tikushaqtardy jóndeý jáne jańartýda aı­tarlyqtaı jetistikterge jettik. 2011 jyly atqarylatyn ju­mystar aýqymy keńeıtildi. Elimiz ónerkásipterinde kelesi jobalardy júzege asyrý bas­taldy: ımıtasııa jáne dabyldy oq-dáriler óndirildi, avıasııa qozǵaltqyshtaryna kúrdeli jón­deý­ler jasaldy. Sonymen qatar, qarý-jaraq pen áskerı tehnıka ımportyna táýeldilikti azaıtý, ozyq tehno­logııalardyń transferti maqsa­tynda Belarýs, Ispanııa, Izraıl, Reseı, Túrkııa jáne Fransııa sııaqty qarý-jaraqty shy­ǵarý salasyndaǵy  jetekshi eldermen birneshe baǵyttarda birikken kásiporyndar qurý jos­parlanǵan. Qazaqstan aýmaǵynda birikken qorǵanys kásiporyndaryn qurýǵa Iordanııa, Qytaı, Koreı Respýblıkasy, Ýkraına, Shveısarııa jáne basqa elder múddeli bolyp otyr. Qazirgi tańda otandyq qor­ǵanys ónerkásibi keshenin damy­tý jumystary eki negizgi baǵyt boıynsha júrgizilýde. Onyń biri qorǵanys tap­syrystarynyń kásiporyn­da­ryn­da kepildikpen ornalas­ty­rýdy qamtamasyz etý bolsa, ekinshi baǵyt shetel ınvestı­sııa­lary men ozyq tehnolo­gııalaryn tartý arqyly birikken kásiporyndardy qurý jáne óndiristi jańartý. Sonymen qatar, otandyq kásiporyndar shyǵaratyn áske­rı ónimderdiń sapasyn arttyrý úshin áskerı ókilder ınstı­tý­tyn engizý jumystary júr­gizilip jatyr. Bolashaqta otandyq qorǵa­nys ónerkásibi keshenin damytý qolda bar óndiris oryndaryn keńeıtý men jańalaryn ashýǵa, qorǵanys jáne azamattyq kásip­oryndar arasyndaǵy yntymaq­tastyqty jaq­sartýǵa baǵyt­talýy tıis. Bir sózben aıtqanda, ózimizdiń qor­ǵanys ónerkásibi keshenin jańartý arqyly qo­laıly baǵamen áskerı jáne azamattyq maqsattaǵy sa­paly ónimderdi shyǵara alatyn ozyq tehnologııalardy ıgergen ma­man­dardy tartýymyz qajet. Qa­zaqstanda bul úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan.