IYU tóraǵalyǵy: Mindetter men múmkindikter

Zaıyrly memleket retinde Qazaq­stan búginde ıslam órkenıetiniń ajy­ra­mas bir bóligi bolyp tabylady. Hal­qy­nyń sany jaǵynan elimiz musylman áleminde 23-shi oryndy ıelense, jer kólemi jaǵynan olardyń arasynda birinshi orynda. Elimizdiń tarıhy men rýhanı mádenıeti musylman álemimen ǵasyrlar boıy sabaqtas bolyp keledi. 1995 jyldan beri IYU-ǵa múshe memleket retinde Qazaqstan bul Uıym­nyń is-sharalaryna belsene aralasyp, onyń álem qaýymdastyǵy aldyndaǵy bedeliniń ósýine atsalysyp keledi. Endeshe, 2011 jyly osy bedeldi uıymǵa basshylyqtyń Qazaqstanǵa ótýin jer júzindegi musylman qaýymdastyǵy ta­ra­pynan bizdiń elge kórsetilgen úlken senim men qoldaý dep qabyldaǵan jón. Mundaı senimdi qatynastarǵa eń al­dymen elimizdegi dinaralyq jáne ult­aralyq kelisim negizinde ornaǵan tu­raqtylyq sebep bolyp otyr. Son­dyq­tan Qazaqstannyń Islam Yntymaqtas­tyǵy Uıymyna tóraǵalyǵy elimizdiń din­aralyq jáne mádenıetaralyq únqa­ty­sý men kelisim baǵytyndaǵy basta­ma­laryna tyń serpin bereri sózsiz. Uıym ózine múshe elderdiń saıası problemalarymen qatar, olardyń áleý­mettik-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnı­ka­lyq jáne mádenı salalaryna qatys­ty túıindi máselelerdi sheshýmen únemi aınalysyp keledi. Uıymnyń negizgi maq­­saty – musylman elderiniń ózara qa­rym-qatynastaryn tereńdetý, olardyń ortaq tabıǵı jáne adamı baı­lyq­ta­ry­nyń sol elderdiń óz múddelerine tıimdi qyzmet etýine jáne turaqty damýyna yqpal jasaý, olardyń ál-aýqattarynyń artýyn qamtamasyz etý. Kóptegen mu­sylman elderi kedeıshilik, halyq saý­atsyzdyǵy, densaýlyq saqtaý júıe­si­niń tómendigi, demografııalyq jaǵdaı­dyń qıyndyǵy, terrorlyq qaýipter, esirtkiniń zańsyz tasymaldanýy jáne jemqorlyqqa baılanysty qıyndyq­tar­dyń zardabyn áli kúnge tartyp keledi. Uıymǵa múshe ıslam memle­ket­te­riniń basshylary osyndaı máseleler­diń aldyn alýǵa múmkindik beretin ut­ym­dy mehanızmderdi qurýǵa shaqyrady. Elimiz 2010 jyly barshaǵa belgili bolǵan tarıhı oqıǵa EQYU-ǵa tóraǵa­lyq­ty úlken abyroımen atqardy. IYU men EQYU-nyń aldyna qoıǵan maqsat­tary kóptegen salalarda ortaq. Eki uıym da halyqaralyq qaýymdastyqta beıbitshilikti saqtaý, qaýipsizdik jáne damý máselelerimen aınalysady. Mu­syl­man elderiniń ókilderi bizdiń eli­mizdiń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi týraly sheshimdi qýana qarsy aldy. Sebebi, eýropalyq uıym tarıhynda al­ǵashqy ret tóraǵalyqty halqynyń ba­symy musylmandar bolyp tabylatyn memleket aldy. Tóraǵalyq IYU men EQYU arasynda keń yntymaqtastyq ornatýǵa biregeı múmkindik berdi. Aıta ketetin jáıt, osyǵan deıin eshbir el álemdegi eń iri eki uıymǵa qatar bas­shy­lyq jasamaǵan. Bizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý ba­ry­synda kótergen basty másele­le­ri­miz­diń biri toleranttylyq jáne halyqtar men órkenıetter arasyndaǵy ózara tú­sinistikti tereńdetý boldy. Qazaqstan Islam álemi men Batys, ıslam men hrıstıan dinderi arasyndaǵy únqaty­sý­dyń damýyna EQYU-ǵa tóraǵalyǵy barysynda óz úlesin qosty. Qazaqstan aldaǵy kezeńde Islam áleminiń eýro­pa­lyq qurylymdarmen yntymaqtasty­ǵyn nyǵaıtýǵa járdem etýge nıetti. Son­dyqtan IYU men EQYU aras­yn­daǵy yntymaqtastyqty, ásirese, ksenofobııa jáne ıslamofobııamen, násildik kemsitýshilikpen, nashaqorlyq, terror­shyl­dyq jáne ekstremızmmen kúresý, musyl­mandardyń batysta beıimdelý másele­lerine baılanysty salalarda keńinen damytý qajet. IYU-nyń basty maqsattarynyń biri – dinder arasyndaǵy únqatysýdy da­mytý bolyp tabylady. IYU ereje­si­niń I-babynyń 11 jáne 12-tarmaqta­ryn­da: «Tózimdilikke negizdelgen ıslam ilimderi men qundylyqtaryn saqtaý men taratý, ıslam mádenıetin damytý jáne ıslam muralaryn qorǵaý»; «Is­lamnyń shynaıy beınesin qorǵaý, ór­ke­nıetter men dinder arasyndaǵy dıa­log­ty damytýǵa úles qosý» degen maq­sat­tar aıqyndalǵan. Kópetnosty jáne kópkonfessııaly memleket bolyp ta­by­latyn Qazaqstan órkenıetter men dinder arasyndaǵy únqatysýdy damytýǵa baǵyttalǵan jahandyq úrdisterdiń bar­lyǵyna qoldaý jasaýǵa múddeli. Mádenıetter men dinder únqatysýy – búgingi kúnniń eń jandy máselesi. Qazaqstan Respýblıkasy sol zárý má­seleni der kezinde kóterip, damyta bildi, álem qaýymdastyǵynyń nazaryn aý­dartyp, jańa bastamalar kóterdi. Osy­nyń barlyǵy halqymyzdyń taǵylym­dy tarıhynan túıgen tájirıbesi arqy­ly júzege asyp otyr. Qazaq halqynyń ǵasyrlar synynan súrinbeı ótken to­lymdy toleranttylyq tájirıbesi bar. Toleranttylyq qaǵıdalarynyń el sa­na­syna berik ornyǵýyna Qoja Ahmet Iаssaýı, Abaı, Shákárimge deıingi ıman­dylyqty ustyn etken oıshyldarymyz úlken úles qosty. Sol tarıhı dáýir­ler­de ornyqqan tanymnyń jemisi retinde búginde elimizde atqarylyp otyrǵan ıgi is-sharalardyń barlyǵy Qazaqstannyń ǵana emes, álem halyqtarynyń órke­nı­etti damý úderisine eleýli úles bolyp qosylary sózsiz. Qazaqstandyq táji­rı­be­niń der kezinde álem jurtshylyǵy­nyń ıgiligine aınalýyna IYU-ǵa tór­aǵa­lyǵymyz da óz úlesin qosary anyq. Tóraǵalyq barysynda Qazaqstan ta­rapynan atqarylýǵa tıis jumystar asa aýqymdy. Ortalyq Azııa baı tabıǵı resýrstarǵa, mańyzdy geostrategııalyq jaǵdaıǵa ıe bola otyryp, qazirgi álem­dik saıasattyń mańyzdy bóligi bolyp tabylatyndyǵyn atap ótken jón. Sol sebepti, bul aımaqtyń turaqtylyǵyna aýqymdy masshtabtyń turaqtylyǵy táý­­eldi bolady. Qyrǵyzstan Respýblı­ka­syndaǵy qaıǵyly jaǵdaılar qaı­ta­lan­bas úshin kúsh salý – barshaǵa ortaq múd­de. Ortalyq Azııa qaýipsizdiginiń múm­­kin qaýipteri Aýǵanstanmen de baı­la­nys­ty. Sondyqtan Qazaqstannyń IYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde osy aımaq­taǵy qaq­tyǵystardy ári qaraı retteý josparlanýda. Sonymen qatar, múshe memle­ketterdiń ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damýynda qarjylyq ınstıtýt­tardy kóptep tartý maqsatynda Islam ban­kiniń strategııalyq maqsattaryn ja­ńartý qajet. Islamdyq qarjylyq jú­ıeniń turaqtylyǵy TMD aımaǵynda Qazaqstanǵa birinshi bolyp zańnamalyq baza men ıslamı qarjylandyrýdy da­my­­týdy qamtamasyz etýge múmkindik berdi. AQSh prezıdenti B.Obamanyń 2009 jyldyń maýsymynda Kaırdegi baıanda­masynda aıtylǵandaı, 2001 jyldyń qyrkúıeginde bolǵan jarylystar Ba­tys halqynda ıslam álemine qatysty teris pikirlerdiń qalyptasýyna sebep boldy. Al otarshyldyq saıasat, qyrǵı-qabaq soǵys saldarynan bolǵan musyl­mandardy kemsitýshilik, olardyń tara­py­nan batysqa degen teris pikirdiń qa­lyptasýyna ákeldi. Osyǵan oraı, «Mu­sylman álemi jáne Batys» pishinindegi únqatysýdy qurý, batysta ıslamofo­bııa­lyq kózqarasqa jol bermeý jáne búkil álem musylmandarynyń Batys elderine qatysty dushpandyq kózqaras­tyń paıda bolýyn boldyrmaý másele­leri aldyńǵy qatarǵa qoıylyp otyr. Terrorshyldyqpen kúresýde halyq­ara­lyq yntymaqtastyq negizgi ról at­qar­maq. Dástúrli dinder ókilderi de osy baǵytta kúsh biriktirýi tıis. Bizdiń mem­leketimizdiń aldyna qoıǵan mańyzdy mindetteriniń taǵy biri – ekstremızmge qarsy halyqaralyq qozǵalysta ult­ara­lyq, mádenıetaralyq jáne dinaralyq únqatysýda birizdilikti qalyptastyrý. Biz bul jolda Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy ıslam men Batys usta­nym­da­ryn jaqyndastyryp, ózara túsinýshilik qalyptystyra alady dep senemiz. Qazaqstan myńdaǵan jyldan beri ıslam áleminiń bir bóligi retinde ta­ny­lady, al sýnnıttik musylmandyq ha­lyq­tyń bolmysymen ajyramas birtu­tas rýhanı jol bolyp tabylady. Rý­hanılyqtyń, mádenıettiń, bilim men ǵylymnyń negizgi faktoryna aınalǵan ıslam dini ornyqtyrǵan izgiliktiń kóp-ǵasyrlyq dástúri búgingi kúni de óz jalǵasyn tabýda. Qazaqstanda ıslam dini memleket pen basqa konfessııalar arasyndaǵy beıbit kelisimdi, tole­rant­ty­lyqty, dinge eriktilikti qoldaıtyn, barshamen ortaq til tabysýǵa jeteleıtin mańyzdy faktorǵa aınalyp otyr. Sondyqtan, bizdiń ıslam elderimen baı­lanysty jandandyra túsýimiz bú­gingi tańda qaı kezdegiden de qajetti, nátıjeli bolmaq. Bul oraıda, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna múshe 57 mem­leket aýmaǵynda ortaq rýhanı, ıdeo­logııalyq baza ornatý baǵytynda uzaq merzimge josparlanǵan keshendi is-sharalar josparyn jasaǵan jón. Osy jospardy júzege asyrý ıslam dininiń biriktirýshilik rólin burynǵydan da kúsheıte túseri anyq. IYU-men bilim berý, mádenıet, ǵy­lym jáne tehnologııa salasynda ynty­maqtastyqty damytý Qazaqstan úshin mańyzdy bolyp tabylady. Bilim berý, ǵylym jáne mádenıet boıynsha Islam uıymymen (ISESKO) tyǵyz baılanys ornatý Qazaqstanǵa mádenı mura es­kert­kishterin qalpyna keltirý men saq­taý, ıslam áleminiń tarıh jáne máde­nı­et, til damytý salalaryndaǵy zertteýleri boıynsha tájirıbe almasý sııaqty ulttyq jobalardy júzege asyrýǵa múm­kindik beredi. Bul baǵytta Qazaq­stan óziniń IYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde birqatar is-sharalar júrgizýdi josparlap otyr. Qazirdiń ózinde Uıym sheń­berinde joǵary oqý ornynyń oqytý­shy­lary ózara tájirıbe almasýda. Medısına salasyndaǵy, kompıýter baǵ­darlamalaryn daıyndaýdaǵy jetistikter almasylýda. Islam elderinde dári-dármek óndirý, aýyl sharýashylyǵy sa­lalary damytylyp, jańa zaýyttar sa­lynýda, nanotehnologııalyq ádister qol­danysqa enýde. Osy oraıda ıs­lam­dy qoldap, qorǵaý, ıslam mádenıetin jańa beleske kóterý múmkindikteri de IYU-nyń kún tártibinen túspeýi tıis. Ekinshi musylman renessansynyń al­ǵy­sharttaryn jasaý múmkindikterin IYU aıasynda qarastyrýǵa bolady. Islam dini – sarqylmas danalyq ilimi. Zertteý nysanyna aınalǵanyna on besinshi ǵasyrǵa aıaq basqanyna qa­ramastan, ıslamnyń ıgerilmegen qyr­la­ry áli de kóp. Din – jandy qubylys, sondyqtan adamzat tarıhynyń ón boı­ynda onyń negizgi zertteý nysanda­ry­nyń biri bolyp qala berýi zańdy da. Jahandyq jańa ózgerister ıslamnyń qyr-syryn tereńirek tanýdy kún tár­tibinen túsirmeı keledi. Islam dinin ıslam atyn jamylǵan adasqan aǵym­dar­dan arashalap alyp, tarıhı ádiletti kózqaras ornyqtyrý úshin ortaq baǵa­laý júıesin qalyptastyrýdyń zor ma­ńyzy bolmaq. Bul uzaq merzimdi úderis bolǵanymen, onyń ıslam áleminiń al­daǵy damý bolashaǵynda basym baǵyt­tar­dyń birine aınalary anyq. Son­dyq­tan ıslam elderine ortaq dintanýshy-sarapshy mamandar qaýymdastyǵyn qu­rý qajet dep bilemiz. Ortaq dinı glossarıı, ortaq túsinikter men rýhanı qun­dylyqtar qalyptastyrý osy úde­ris­tiń zańdy jalǵasy bolmaq. Konfessııaaralyq kelisim men beıbitshilik máselelerinde halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeıtý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen As­­tanada Mádenıetter men dinderdiń ha­lyqaralyq ortalyǵy quryldy. Or­ta­lyqtyń negizgi maqsaty – dinder men órkenıetter arasyndaǵy únqatysýdy damytý jáne konfessııaaralyq kelisimdi nyǵaıtýdyń qazaqstandyq tájirı­be­sin halyqaralyq deńgeıde nasıhattaý. Ortalyq álem mádenıetterin, órke­nı­et­­aralyq, etnosaralyq, konfessııaaralyq únqatysýdy, tóze almaýshylyq, ksenofobııa, dinı senimdi qýdalaýshylyqqa qarsy áreketti tujyrymdamalyq negizde qalyptastyrýdy ázirleý boıynsha aýqymdy jumystar júrgizedi. Son­dyq­tan Mádenıetter men dinderdiń ha­lyq­aralyq ortalyǵy janynan Islam memleketterindegi toleranttylyq máselesi boıynsha jaryq kórgen kitaptardyń kitaphanasyn ashý jumysyn qolǵa al­ǵan jón bolar edi. Mádenıetter men dinder únqatysýy – búgingi kúnniń eń jandy máselesi. Qa­zaqstan Respýblıkasy sol zárý máse­leni der kezinde kóterip, damyta bildi, álem qaýymdastyǵynyń nazaryn aýda­ryp, jańa bastamalar kóterdi. Osynyń barlyǵy halqymyzdyń taǵylymdy ta­rıhynan túıgen tájirıbesi arqyly jú­zege asyp otyr. Elimizde atqarylyp jatqan ıgi is-sharalardyń barlyǵy Qa­zaqstannyń ǵana emes, álem halyq­ta­rynyń órkenıetti damý úderisine eleýli úles bolyp qosylary sózsiz. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jy­ly Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­my­­na tóraǵalyq etýine baılanysty ús­ti­­miz­degi jyldyń qyrkúıek aıynda «TMD elderindegi Islamnyń róli» atty ha­lyqaralyq konferensııa ótkizý jospar­l­anyp otyr. Konferensııany Qazaq­stan Respýblıkasynyń Mádenıet mınıstrligi men Búkilálemdik Islam Lı­gasy birlesip uıymdastyrmaq. Konferensııa jumysy ıslam memleketteriniń tarıhı tamyrlastyǵyn, ıslamishilik tatýlyq pen birlikti, ıslam dininiń biriktirýshilik rólin, onyń mádenıet­ara­lyq jáne dinaralyq kelisim men suh­batty órkendetýdegi mán-mańyzyn tal­dap-tarazylaýǵa qurylady. Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Nazarbaev: «Qazaqstannyń IYU-ǵa tóraǵalyǵy izgi maqsattarǵa qyzmet etetin bolady» dep atap kórsetti. Qazaqstannyń al­dyn­da eki mańyzdy mindet tur. Birinshisi – ıslam dininiń tiregine aınalǵan gýmanıstik ıdeıalardy búrkemeleýge ty­rysatyn dinı fýndamentalızmniń saıası ıdeologııasyna qarsy tura bilý. Ekinshisi – Batys pen musylman álemi arasynda ashyq ári shynaıy suhbattyń qalyptasýyn qamtamasyz etý. Osy ba­ǵyttaǵy eleýli shara bolyp tabylatyn konferensııa jumysy úlken nátı­je­ler­ge qol jetkizedi dep kútilýde. Sony­men qatar, tóraǵalyq aıasynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Dinı ister ag­enttigi birlesip, 2011 jyldyń 29 qyr­kúıegi kúni Astana qalasynda Dinta­ný­shy­lardyń halyqaralyq forýmyn ót­ki­zýdi josparlaýda. Forýmnyń maqsa­ty – din men qoǵamnyń ózara áre­ket­tesýin zertteýdi tereńdetý maqsatynda halyq­aralyq ǵylymı qaýymdastyqty biriktirý. Din salasyndaǵy aqparat­tyq-sa­raptamalyq jáne sarapshylyq jumys­tardy qamtamasyz etýde memlekettik saıasattyń bedelin joǵarylatý jáne belsendi qyzmet atqarýǵa din­taný­shy­lar­dy kóptep tartý da fo­rým­nyń negizgi maqsattarynyń biri bolyp tabylady. Qazaqstannyń ıslam álemimen qa­rym-qatynasyn, yntymaqtastyǵyn da­myta túsý elimizdiń alǵa qoıǵan barlyq saladaǵy múddelerine saı kelmek. Eý­ropadaǵy jáne ıslam álemindegi aý­qym­dy uıymǵa tóraǵalyq etýdegi Qa­zaq­stannyń mindeti – ıslam ilimi ór­kendegen ortalyqtardyń birine aınalý. Musylman úmbetiniń beıbitshilik pen ádilettilikke jol bastaıtyn izgilikti adamgershilik qundylyqtaryn alǵa bas­taýshy, basqa ilim ókilderine tolerant­ty­lyqty, erkin tańdaýdy kór­setýshi jáne túr-túsine nemese senimine qara­maı, adamdar arasyndaǵy kelisim men ózara qurmetti nyǵaıtýǵa um­ty­lý­shy qaýym ekenin Qazaqstan óz úlgisi ar­qy­ly kórsetýge tıis. Halyqaralyq dáre­jedegi bedeldi uıymdardy basqarý isinde ózindik tájirıbe jınaqtaǵan Qa­zaqstan tóraǵalyǵy IYU úshin de jemisti bolaryna senimimiz mol. Aıdar ÁBÝOV, Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵynyń dırektory, professor. Astana.