Aýyl ahýaly – qoǵam damýynyń kórsetkishi

Úkimet nazaryna Elimizdiń egemendik alǵanyna 20 jyl tolǵan torqaly toıy qar­­­sańynda, elimizdiń altyn besigi, barlyq baılyqtyń kózi, be­re­ke-birliginiń negizi aýyldyń, on­daǵy turatyn eldiń muń-múd­desin naq­ty biletin, aýyl sha­rýa­shylyǵy salasynda maman, bas­shy bolyp qyzmet atqarǵan biz jáne bar­lyq aýyl zııalylary, qazirgi aý­yl­dyń jaǵdaıy, hal-ahýaly tý­ra­ly ti­lek-usynys­ta­ryn Úki­met­ke, aý­yl sha­­rýashylyǵy bas­shylaryna jet­kizýdi azamat­tyq paryz dep bilemin. Keıingi jyldary memleket aýyl sharýashylyǵyna qomaqty qarjy bólip, aýyldaǵy mektep, emhana, aýyz sý salalaryn salý­dy, jóndeýdi jáne ár oblysta et, sút jáne qus ónimderin ón­di­retin keshender salý jumysta­ryn qolǵa alyp jatyr. Mundaı sharalar ónim óndirýge jáne sol kólemdegi biraz eldi jumyspen qamtýǵa úles qosqanymen, aýyl­dyń qazirgideı turalap qalǵan jaǵdaıyn, jumyssyzdyq salda­ry­nan, eldiń ásirese jastardyń jan-jaqqa tozyp ketken keleń­siz úrdisterin, burynǵy qalpyna keltirýge jetkiliksiz ekendigin jáne tolyq sheshe almaıtynyn atap aıtqan durys. Buǵan dálel retinde qazirgi ýshyǵyp turǵan «Dýman» shaǵy­n ­aýdanyndaǵy jaǵdaıdy alaı­yq. Qaladaǵy baspanasyz azyp-tozyp júrgender, «Dýman» sha­ǵyn ­aý­­­da­­nyndaǵy bos jatqan jer­di basyp alyp, úı salmaqshy bolǵandardyń barlyǵy da aýyl­dan kelgen jastar – qa­zaqtar. Olar aýyldan otbasyn asyraı­tyn ju­mys tappaǵan soń qalaǵa kelip, qurylysqa kirip, bazarda saýda-sattyq jasap, arba súı­re­tip, bolmasa jeke adam­darǵa jal­danyp, jumys istep, kúnin ázer kórip júrgender. Olardyń mundaı dárejege dý­shar bolýyna, qazirgi aýyl­da­ǵy turmystyq, áleýmettik ahýal­dyń tómendep, jastardyń ósip-órkendeýine qajetti jaǵdaılar­dyń bolmaýy sebep. Sondyqtan da jastardyń qalaǵa qaraı aǵy­lýy jyl saıyn kóbeıip barady. Sonymen qatar aýyldan shal­ǵaı eldi mekenderde, mal ýchaskelerinde turatyn elge tıisti kún­delikti turmystyq jaǵdaılardy jasaı almaǵandyqtan, oǵan jum­salatyn shyǵyndardy qys­qartý maqsatynda jergilikti ákim­derdiń usynysymen, Úkimet 2004 jyly 800 eldi mekendi keleshegi joq dep taýyp, ol jerlerde turatyn eldiń jan-jaqqa ketýine jol ashty. Buryn ol ýchaskelerde mal ónimderin óndiretin fermalar bolǵan. Áli de ol jerlerde jeke menshik ma­lyn baǵyp otyr­ǵan biraz el turady. Búginde alystaǵy mal jaıylymdaryna bara­tyn mal joq. Buryn Jambyl oblysynyń Mo­ıyn­qum, Sary­sý, Talas aýdandarynyń, ońtústikten Sozaq aý­da­nynyń tórt túlik maldarynyń 60-70 paıyzy Bet­paq­dala arqyly Arqaǵa shyǵarylatyn. Keń jaılaýda mal da, adam da raqattanyp, shalqyp otyratyn edi. Qazir ol jerlerde eshqandaı tirshilik joq, ıen dala bos jatyr. Burynǵy úıir-úıirimen aldyńnan kesip ótetin kıikten de tuqym qalmaǵan sııaqty. Betpaqdalanyń saı-salalarynda ósip turǵan tabıǵı sekseýil de taýsy­lypty. Endi jumyssyz jastardyń birazy Betpaq­dala­dan qaıraqtastardy qazyp daıyndap A­lmatyǵa, Tarazǵa artyp jiberip jatyr. Jastar­dyń osyndaı ártúrli ýaqytsha sharýalarmen aına­lysýyna aýylda isteıtin turaqty jumys bolmaýy sebep. Jastardyń moraldyq tárbıesi tómendep barady. Qazirgi keń óris alyp otyrǵan jumyssyzdyq saldarynan jastardyń aýylǵa turaqtamaýy eli­miz­diń ósip-órkendeýine teris yqpal jasaıtyn asa qaýipti jaǵdaı. Eldegi qazirgi egin egip, mal baǵyp, ónim óndirip otyrǵan qarııalar jumystan ketken soń, ol sharýashylyqty kim atqarady, eldi qalaı, nemen asyraıdy? Burynǵy júıedegi bir sharýashy­lyqtyń óndiretin, memleketke ótkizetin ónimderin, qazirgi bir aýdan kólemindegi usaq, orta, iri sharýa­shylyqtardyń barlyǵyn qosqanda óndire almaı­dy. Biz tek qana ózimizdiń elimizdi ǵana emes, birneshe memleketterdi tıisti ónimdermen qamtamasyz etýge múmkindigi bar, jeri baı elmiz. Bizdiń eldiń bolashaǵy jarqyn. Al, qazirgi jaǵdaıda osyndaı keń kólemdi berekeli shalqyǵan jerde otyryp, óz halqy­myz­dyń surany­syn qamtamasyz ete almaı Qytaı­dan sapasy kúmándi et pen shujyq, Brazılııa men Reseıden qurǵaq sút, Reseı, Belorýssııa, Qyrǵyz­stan­nan ósim­dik maılary, Lıtva men Estonııadan kókónis pen jemisterdi, t.b. zat­tardyń ımport­talyp tasylyp, ákele­tini óte óki­nish­ti. Ol bizdiń eldegi aýylsharýa­shy­lyq júıesiniń du­rys quryl­maı, barlyq baılyq­ty ıgere almaı otyr­ǵa­ny­myzdy kórsetip otyr. Aýyl­dy jekeshelendirýden qurylǵan maıda sharýa­shylyqtar, ortasha fermerler tehnıka, qarajattyń jetkiliksizdiginen, negizgi sebebi durys uıymdastyra bilmegendiginen tıisti ónim ala al­maı, ózderin de qamtamasyz ete almaı otyr. Iri sha­rýashy­lyqtardyń sany az, olar negizinen astyqpen aınalysady. Baspasózde jarııalanǵan saraptama kórsetken­deı, 1990 jylmen salystyrǵanda astyq óndirisi – 73, et óndirisi –57, sút óndirý – 94, jumyrtqa óndirý – 79 paıyz kemigen. Kókónis pen baqsha ónimderi 50-75 paıyz tómen. Búginde burynǵy júıeniń barlyq jetistikterin mansuq etip, ásirese aýyl sharýashylyǵyn ór­kendetý jónindegi pármen­di sharalardyń nátıje­sin­de qol jetken tabys­tardy búrkemelep iske alǵy­syz etip kórsetý ádetke aınalǵan. Buryn Qazaq­stan­da aýyl sharýa­shy­lyǵy salasyn órkendetip otyrǵan 2500-den astam sovhoz ben kolhoz boldy. Olardyń qamtýyn­daǵy barlyq eldi mekenderde mádenı-tur­mys­tyq qyz­met mekemeleri turaqty qalyptasqan jú­ıe­de jumys atqaratyn. Aýyldaǵy jumysqa ja­ram­dy eldiń bári jumyspen qamtylǵan, sebepsiz ju­mys istemeı júrgen adamdar bolsa aramtamaq retinde jaýapqa tarty­la­tyn. Ol kezde jumys týraly esh­qandaı qıynshylyq bolǵan emes. Eldiń báriniń ju­my­sy bar, aı­lyq aldy. Úı irgesinde jeri bar. Múm­kin­digine qaraı jeke menshik mal ustady. Nátıjesinde aýyldyń berekesi artyp, aýyldaǵy el jaqsy ómir súrdi. 1990 jyly Qazaqstanda 36,8 mln. qoı, 9,8 mln. iri qara, 1,6 mln. jylqy, 3,3 mln. shoshqa bolsa, qazir mal basy barlyq túrinen 2-3 esege kemip ketti. Jal­py egistik alqaby 35,2 mln. gektardan 21,8 mln. gek­tar­ǵa tómendedi. Sonymen qatar, elimizdiń ekono­mı­ka­synyń túpqazyǵy, halyqty barlyq qajetimen qam­­t­amasyz etip otyrǵan egistik jer qu­narynyń jyldan-jylǵa kemip, tozyp bara jatqa­ny, soǵan saı alynǵan ónimniń de kólemi azaıyp, sapasy tómendep bara jatqany asa qaýipti jaǵdaı. О́ıtkeni, topy­raq­tyń qunaryn qalpy­na keltirý úshin uzaq ýaqyt joǵary agrotehnıkalyq sharalar qoldanýdy qajet etedi. Jeke sharýalardyń egistik jerge aýyspaly egis jú­ıesin engizý, organı­ka­lyq-mıneraldy tyńaıt­qysh­tar qol­daný­ǵa jáne túrli zııankestermen kúre­sý­ge shamasy kelmeıdi. Jeke sha­rýa­shylyqtar egis­tik­tiń tuqymyn jańartý, mal tuqy­myn asyldandyrý sha­ralaryn da oryndaı almaıdy. Ondaı keshendi sha­ra­lardy uıymdasqan iri sharýa­shylyqtar ǵana atqara alady. Sonymen qatar, jaıylymdyq jerler de tozyp barady. Jeke sharýalar ózine bekitilgen jerine ǵana malyn jaıyp jerdi taqyrlap bitedi. Buryn­ǵy kezdegideı jaıylymdyqty sýlandyrý, ekpe shóp egip qu­nar­landyrý, qorshaý, tyńaıtý jumys­tary búginde umyt bolýǵa aınaldy. ­ Qa­la­larda úı qurylysyn damytý saıasaty qury­lys­ty júr­gizýshi olıgarhtar úshin óte paıdaly, onyń ár shar­­shy metrin pálen ese artyq baǵaǵa satyp otyrsa, baı­lardyń oılaǵan maqsaty oryndalady. Qazirdiń ózinde kóp qabatty úıler siresip tur. Olardyń birazynda el turmaıdy, óıtkeni baǵasy tym qym­bat, sapasy tómen. Bul baǵytta halyqtyń kópshiligin qala­ǵa, qalanyń mańyna jınaqtap, ónim óndiretin aýyl­da­ǵy eldi azaıtý, jerdi bos qaldyrý durys bola qoıar ma eken? Sonda kúndelikti tasqyndaı ósip otyrǵan qala halqyn tamaqpen kim asyraıdy? Qazirdiń ózinde aýyl­daǵy taza sapaly ónim beretin egistik jerdiń tolyq paıdalanylmaı jatqany, shabyn­dyq­tyń kópshiliginiń orylmaı, jınalmaı qalaty­ny, ushan-teńiz jaıylym­dyqtardyń paıdaǵa aspaı bos jatqany, soǵan saı aly­natyn tıisti kó­lem­degi ónimder alynbaıtyny aýyl sha­rýashy­lyǵyna durys baǵyt jasalmaǵanyn kórsetedi. Batys elderinde aýyl sharýashylyǵyn ekono­mıka­nyń basqa salalarymen teń deńgeıde damytý úshin jáne ol bir qulasa qaıtadan kóterilýi uzaqqa sozy­la­tyn qıyn sala bolǵandyqtan, óz qoǵam­darynyń qaýip-qatersiz ómirin qamtamasyz etý úshin, aýyl sharýa­shy­lyǵyna jetkilikti jaǵdaı jasalǵan. Damyǵan elder taýar óndirýshilerge beriletin sýbsıdııa arqyly aýyl­sharýashylyq ónim­derin arzandatyp, óz halqyna arzan ónim usynady jáne ony eksporttaý arqyly basqa el­der­diń ózine táýeldiligin jáne óz aýyl sharýa­shyly­ǵy­nyń tu­raq­ty damýyn qamtama­syz etedi. Al, Belorýssııada aýyl sharýashy­lyǵynyń kolhoz júıesi saqtalyp, eldiń de, jerdiń de tozbaýyna jaǵdaı jasalynǵan. Reseıde uıym­dasqan sharýashy­lyqtyń jeke sharýalardan óndi­ristik jaǵdaılary artyq ekenin sharýalarǵa tú­sin­dirý arqyly jyl sa­ıyn myńdaǵan jeke sharýalar irilengen sharýa­shylyqtarǵa uıymda­syp, úkimet olarǵa qarjylaı jáne tehnıkamen kómek berip otyr. Osy joǵaryda keltirilgen dálelderdi zerdeleı otyryp, aýyl sharýashylyǵyndaǵy qazirgi toqy­raý­dy toqtatyp, ilgeri órkendetý úshin sharýa­lardy, olar­dyń bólingen paılaryn biriktirip irilengen óndiristik sharýashylyqtarǵa uıymdastyrý eń sheshýshi másele bolmaq. Uıymdasqan, irilengen kóp salaly sharýa­shy­lyqtyń jeke sharýadan artyqshylyǵyn, óndiristi órkendetý jáne eldi jumyspen qamtamasyz etý isinde birden-bir tıimdi joly ekenin sharýalardyń barlyǵy qýattaıdy. Biraq jeke menshik pıǵyldan asa almaı bireýdiń jeri jaqsy, bireýdiń traktory bar, t.b. syl­taý­larmen óz betimen tez arada birigip kete almaıdy. Sondyqtan aýyl halqynyń qazirgi azyp-tozǵan júdeý jaǵdaıyn jónge keltirý úshin eń aldymen, Úkimet sharýalardy jáne olardyń paıǵa alǵan jerlerin biriktirip, kóp salaly ónim óndiretin, óńdeıtin óndiris­tik qurylymdar uıymdastyrýǵa naqtyly betburys jasaýy kerek. Nátıjesinde jer paıdalanýdyń tehno­logııasy jaqsaryp máde­nıetti sharýashylyqqa aına­la­dy, ónim óndirý eselep artady. О́ndirilgen ónim­derdi óńdeıtin, tutynýshyǵa jetkizetin qosymsha sehtar jumys isteıdi. Sol ýaqytta aýyldaǵy jumyssyz­dyq máselesi sheshiledi. Ekinshiden, jastardy aýylǵa turaqtandyrý úshin aýyldaǵy turǵyn úı, jol qurylysy, mektep, aýrýhana, klýb, sport keshenderin salýǵa memleket qarjylaı kómek berýmen qatar, ózimizdiń ınvestorlardy aýylǵa baǵyttaý kerek. Úshinshi, aýyl sharýashylyǵyn kerekti kadrlarmen qamtamasyz etý úshin orta dárejeli aýyl­sharýa­shylyq kadrlaryn daıyndaıtyn tolyq memleket esebindegi kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe­ler­diń júıesin qalpyna keltirip, aýyl mektepterinde oqıtyn jastardy soǵan beıimdeý kerek. Tórtinshi, Úkimet keleshegi joq degen aýyldan shalǵaıdaǵy eldi mekenderdi burynǵy qalpyna keltirýi kerek. Ol jerlerde mal bordaqylaıtyn, qus ósiretin, qymyz, shubat óndiretin bazalar jasalýy kerek. Sonda sapaly ónim óndirý isi jaqsarady, el turaqtanady. Besinshi, alystaǵy paıdalanylmaı jatqan mal ja­ıy­lymdyqtaryna, Betpaqdala, Shý boıyna, t.b. jerlerge sekseýil ekse, eldiń, jerdiń keleshegi úshin atqa­ryl­ǵan ıgilikti is bolar edi. Sekseýil ósse jaıy­lym­dyq jaqsarady, eldiń berekesi, dalanyń kórki kiredi. Osy sharalar iske asyrylsa, barlyq baılyq­tyń kózi, elimizdiń altyn besigi aýylymyz órken­dep, qalada­ǵy el óziniń aýylyna baryp demalýdy ańsap turatyn jaǵdaıǵa jeter edik. Shamsııa ILIаSOV, eńbek ardageri. Almaty.