ALTAIDYŃ AIаSYNDA KО́P AÝYL BAR

Sebebi, ozyq táji­rıbeni, salyq jınaýdyń tıimdi tá­silderin qoldaný, aýyl sharýashy­ly­­ǵynda qol jetken tabystar jaı­ly ile-shala oblystyq gazetterde jarııalanady. Artta qalyp qoıǵan aýdan, qalalar kelesi toqsanda ne­mese jyl qorytyndysy boıynsha alǵa jyljýdyń tásiline kóshedi. Al atalmysh aýdanda ótken jy­ly kóptegen ister tyndyrylǵany kóz­ge uryp tur. Aýyl sharýashy­ly­ǵynyń jalpy kólemi onyń aldyn­daǵy jylmen salystyrǵanda 42,6 paıyz ósip, ol 7 mıllıard 839,4 mıl­lıon teńgeni quraǵan. Byltyr 53,1 myń tonna altyn dán qambaǵa túsip, kúnbaǵys, kartop, kókónisten de mol ónim jınalǵan. Et, sút, jún, jumyrtqa, bal óndirý jospary da tolyǵymen oryndalǵan. Búgingi kúni aýdanda 9 mal bordaqylaý alańy, 12 qoldan uryqtandyrý qosyny, alty asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy qurylyp, jumys istep jatyr. – Altaıda qys qatty. Kónekóz qarııalardyń ózi mundaı uzaq, borandy-shashyndy kúnderdiń aılap turyp alǵanyn áreń eske túsiredi. Qystyń qatal bolatyny jaıly juldyzshy Nazarbek Qo­jamseıitov eskertken, onyń ústine aýa raıyn zertteıtin mamandar da dabyl qaqqan. Sondyqtan da Al­taıdyń alty aıǵa sozylatyn qy­syna muqııat ázirlendik. Qystamaǵa 213 myń tonna shóp, ondaǵan tonna pishendeme, súrlem, saban ázirlep aldyq. Ázirge mal shyǵyny oryn alǵan joq, amanshylyq bolsa qys­tan mal-jan aman shyǵatyn sııaq­ty, – dep aýdan ákimi Serik Zaı­nýl­dın sharýa barysymen tanys­tyra ketti. Q. Damıtov atyndaǵy orta mek­tepte 300 oqýshy bar. Bilim or­dasyna keler jyly kúrdeli jóndeý jasalmaq. Budan keıin Onovka aýyldyq okrýgine bet aldyq. Bizdi aýyl ákimi men jaqynda ǵana eren eńbegi úshin “Qurmet” ordenimen marapattalǵan A. Matasov qarsy aldy. Anatolıı Petrovıchti buryn­nan tanıtynbyz. Ol sharýaǵa my­ǵym azamat. О́tken jyly da kún­baǵys, astyqtan bitik ónim alypty. “Átteń astyqtyń baǵasy múldem quldyrap ketti, biraq oǵan alańdap otyrǵan joqpyz. Qambaǵa quıyp alǵan soń alańdaýǵa negiz joq”, dep aǵynan jaryldy qojalyq ıesi. A. Matasovtyń taǵy bir erligin aıtpaı ketpeske bolmas. О́tken jy­ly oblys ákimi B. Saparbaev oblys­tyń barlyq isker azamattaryna so­naý jyldary sý teginge alǵan bala­lar baqshalaryn, klýbtar men mek­tep­­terdi tegin qaıtaryp berý jónin­de bastama kótergen. Matasov er eken, eki qabatty balabaqshany jáne aý­yldyq mádenıet úıin tegin qaı­ta­ryp berdi. Aýdan ákimi S. Zaınýl­dın “Baldyrǵan” degen balabaq­shaǵa ertip keldi. Ázirshe bul jerde 25 bala tárbıelenip jatyr. Ja­qynda taǵy 25 oryndyq baqsha iske qosylmaq. Al mekemeniń ekinshi jaǵynda aýyldyq poshta, shashtaraz ornalasypty. A. Matasov qaıtaryp bergen klýb úıi de jaınap tur. О́t­ken jyly oǵan qarjy bólinip, kúr­deli jóndeýden ótken. Topqaıyń aýylynda jaqynda ǵana “Eren eń­begi úshin” medalimen marapattalǵan “Topqaıyń” sharýa qojalyǵynyń ıesi Toqtasyn Qalıbekovti jo­lyqtyrdyq. Toqań bıylǵy qystan qysylmaı shyǵatynyn, jem-shóp­tiń mol ekenin aıtty. Jol-jónekeı Maıemer aýyly­na soǵa kettik. Munda da biraz is­ter­diń atqarylǵany kórinip tur. Mek­tep, klýbqa kúrdeli jóndeý ja­sal­ǵan. Aýyl kósheleri qalyń qardan tazartylǵan. Aýdannyń burynǵy ortalyǵy Katonqaraǵaı aýylyna keldik. Osydan úsh-tórt jyl buryn eki-úsh qabatty turǵyn úıler alqa-salqa bolyp, ıesiz bolǵan soń tozyp-aq turǵan. Endi sol úılerge jan bite bastaǵan syńaıly. Aýyldyq ákimdiktiń qarsy aldyndaǵy úsh qabatty úı alystan kóz tartady. Burynǵy bank mekemesin oblystyq máslıhattyń depýtaty Temirbek Isa­baev alyp, jaınatyp turyp jón­depti. Bul mekeme endi pan­tymen emdeıtin shıpajaı bolmaq. – Isker azamat Temirbek Qu­marbekuly maraldyń múıizin tońazytqyshta saqtap otyr. Aman­shylyq bolsa, endi bir jarty aıda shıpajaıdy halyq ıgiligine bermek. Pantyny qaınatyp, adamdardy emdeı bastamaq. Temirbek ótken jyly kindik qany tamǵan Top­qaıyń aýylynda bir kósheni tegin asfalttap bergen. Basqa da qaıy­rymdylyq sharalaryna belsendi túrde qatysyp turady, – dedi aýdan ákimi. Aýdandyq ákimdiktiń úshinshi qabatyna kóterildik. Bul jerde aý­dandyq “Lých”, “Araı” gazetteriniń tilshiler qosyny ornalasypty. Aýdandyq gazet redaktorynyń or­ynbasary, birneshe jyr jınaqta­rynyń avtory, belgili qalamger Jánibek Qyzyr 60 jasqa tolǵanda jerlesteri qurmet kórsetip, “Ka­ton­qaraǵaı aýdanynyń qurmetti aza­maty” degen ataq beripti. Árip­tesimizdi quttyqtap shyǵýdyń reti keldi. Aýdan ómiriniń aınasy “Araı” gazetinde kezinde belgili qa­lamgerler Oralhan Bókeı, Dıdah­met Áshimhan, Qaıyrdy Nazyrbaev sııaqty azamattar qyzmet etken. Qasıetti shańyraq aýdan tynysyn jaqsy kórsetip kele jatyr. “Jol kartasy” ne berdi? О́tken jyly aýdanǵa “jol kartasy” boıynsha mol qarjy bólinbegenimen uqypty únemdeýdiń nátıjesinde biraz ister tyndy­rylypty. Atap aıtar bolsaq, tórt áleýmettik jobany oryndaýǵa 15 mıllıon 183 myń teńge bólindi. Ja­ńadan 150 jumys orny ashyl­ǵan. Atalmysh baǵdarlama aıasynda ekinshi transhpen respýblıkalyq bıýdjetten 16 mıllıon 576 myń teńge bólinip, bul qarajatqa Kishi Naryn orta mektebine kúrdeli jóndeý júrgizilgen kórinedi. – Bıyl da “jol kartasy” boıynsha biraz jobalardy qaras­tyryp qoıdyq. Mektepterdi, bala­baqshalardy kúrdeli jóndesek degen oı bar. Katonqaraǵaıda “Qarataı” degen saıabaqta 300 túp aǵash kóshe­tin otyrǵyzdyq. Bul jerde Qarataı babaǵa músin ornatsaq degen nıet­temiz. Árıne, bul isti isker azamat­tar atqaryp jatyr. Aýyldyq ákim­diktiń birinshi qabatyndaǵy halyqqa áleýmettik qyzmet kórsetetin orta­lyq­ty da qajetti quraldarmen jab­dyqtadyq”, – dep aýdan ákimi S. Zaınýldın áńgimesin jalǵastyrdy. Shalǵaıdaǵy aýyldarda da densaýlyq saqtaý, mádenıet úıleri boı kótergen. Sennoe aýylynda medpýnkt paıdalanýǵa berildi. Densaýlyq saqtaý uıymdarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa da 10 mıllıonnan astam qarjy bólingen. О́rel, Maıemer, Aqqaınar, Shyńǵystaı aýyldaryn­daǵy klýbtarǵa aǵymdaǵy jóndeý ju­mystary júrgizilgen. Al aý­dandyq mádenıet úıine 38 mıllıon teńgege kúrdeli jóndeý júrgizilipti. Biz bolǵan kezde bul jerde jurt­shylyq demalatyn bılıard zaly ashyldy. Jaqynda úsh ústel ten­nısi qurylyp, mádenıet úıi ózin-ózi qarjylandyrmaq. – “Jol kartasy” boıynsha bıyl 229 mıllıon 634 myń teńge bólinbek. Demek, kem degende 322 adam jumysqa ornalasady. Al bul qarjyǵa jeti aýyldaǵy ıesiz elektr júıelerin aǵymdaǵy jóndeý, Kók­terek, Solonovka, Besúı, Aqsý aý­yl­daryna kúrdeli jóndeý, Kishi Na­ryn aýylyndaǵy klýb, Pechı, Bel­qaraǵaı, Aqqaınar aýylda­ryn­da­ǵy klýbtardy aǵymdaǵy jóndeý­den ótkizýdi uıǵaryp otyrmyz. О́rel, Novopolıakovka aýyldaryn­da­ǵy, Katonqaraǵaıdaǵy Toraıǵy­rov, aýdan ortalyǵyndaǵy Mır, Aby­­laı­ han kóshelerin aǵymdaǵy jón­­deýden ótkizý de oıda bar. Ba­ǵa­na ózińiz kórgen “Qarataı” má­de­nı-demalys saıabaǵyna byltyr bes mıllıon teńge bólingen, bıyl oǵan 5 mıllıon 263 myń teńge bólsek, jazdyń tamyljyǵan kúninde turǵyndar ıeligine bersek, oryndy bolar edi. Joldardy jóndeý de ústimizdegi jyly jalǵasa bermek. Úlken Naryndaǵy 16 páterlik tur­ǵyn úıdi jóndeý de qarastyryldy. Alakól kóliniń jaǵalaýyndaǵy balalardy saýyqtyrý lagerine de qarjy bólemiz, – dep aýdan ákimi­niń orynbasary Qaıyrjan Sádýov biraz jaıdan habardar etti. Týrızm damı bermek Myńjyldyq qaraǵaı men sa­myrsyn, balqaraǵaı tamyljyǵan, aspanmen talasqan muzart taýlar qor­shaǵan, tabıǵaty ǵajap bul ólke­de týrızmdi damytý da basty nazarda tursa kerek. Besinshi túlik maral men buǵynyń múıizin qaı­na­typ, odan túrli dármek alýdan bas­qa taǵy bir berekeli is bar. Ol pan­tymen emdeý-saýyqtyrý demalys oryndary. Bul kúnderi aýdanda pantymen emdeý-saýyqtyrýdyń 9 demalys orny jumys istep tur. О́t­ken jyly Katonqaraǵaı aýylynda 20 oryndyq “Aqqaıyń” emdeý-saý­yqtyrý týrıstik kesheni, Aqmaral aýylynyń mańynda “Katon­qara­ǵaı” saýyqtyrý-týrıstik kesheni paıda­lanýǵa berilip, onda júzdegen adam densaýlyqtaryn túzep qaıtty. Jal­py alǵanda, týrızmniń adam­dar­­ǵa tıgizetin paıdasy mol. “Rah­man qaınary” shıpajaıyn qazir kórshi memleketter de jaqsy biledi. Jyl saıyn Reseı men jaqyn shet­el­­der­den týrıster kelip demalady. Top­qaı­yń aýylynyń janynda “Nur­­bulaq” saýyqtyrý kesheni salynyp jatyr, ol bıyl iske qosylmaq. Qaıtarda Katonqaraǵaı aýy­lyn­­daǵy “100 mektep, 100 aýrý­hana” baǵdarlamasymen salynyp jatqan bes bólikten turatyn úsh qabatty aýrýhana qurylysyna soǵa kettik. Qurylysshylar negizinen alǵanda árleý jumystaryn júrgizip jatyr. Amanshylyq bolsa, jalpy quny 1 mıllıard 949 mıllıon teńgeni quraıtyn 75 oryndyq jańa joba­daǵy keshen jyl aıaǵynda paıdala­nýǵa berilmek. Sondaı-aq, О́rel aýy­lynda da 829 mıllıon teńgege 320 oryndyq mektep qurylysy boı kóterýde. О́tken jyly Katon­qa­raǵaı aýylynda balabaqsha, mal soıa­tyn qasaphana iske qosylǵan. Qa­zir ol el ıgiligine qyzmet jasaýda.

Ońdasyn ELÝBAI,

Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdany.