QAZAQ SÁÝLET О́NERINIŃ QULAGERI

Sóz – kirpish, jaqsy sóılem – kompozısııa (úılesimdilik). Al jeke oqıǵa (epızod) – “ǵımarat”, kitap taraýlary – “kósheler”, roman – “qala” dep aıtsaq, sáýlet óneriniń ásem aıshyqtary men maqsat-muratyn birshama kóz aldymyzǵa keltirýge bolady. Aýyzeki sózdi, jeke sózderdi árkim biledi. Al kezinde júıesin taýyp aıtylǵan shyn asyl sóz, syn­darly sóılem júzdegen, myń­da­ǵan jyldar halyqtyń jadynda qalyp, talaı urpaqty tebirenteri haq. Tańdamaly sáýlet óneriniń týyndylary da saraly oı qoz­ǵaı­tyn osy marjan sózderdeı, kór­gen­de et-júregińdi baýrap áketetindeı, demińdi ishińe tartyp kóz almaı qa­rap qalatyndaı bolýy tıis. Eńseli ǵımarattardyń esińdi alar ásemdigi onyń adam balasyna tıgizer paıdasymen sabaqtasýy kerek. Sazgerler óz óner shyǵarma­la­ryn týdyrýda 7-aq nota qoldanady. Saz óneri kóginde Bah, Shopen, Shtraýs, Chaıkovskıı, Qurmanǵazy, Nurǵısa, Shámshi syndy uly tulǵalar týǵan. Sáýlet ónerinde erteden kele jat­qan 1-aq bastama nota bar. Ol – kirpish (kirpish modýli). Bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi I ǵa­syr­dyń ekinshi jartysynda ómir súrip, grektik jáne rımdik sáýlet óne­riniń tájirıbelerin jınaqtaǵan “Sáýlet óneri týraly on kitap” atty álemge áıgili traktat jazyp ketken rımdik sáýletshi ári ın­je­ner Vıtrývıı sonaý antıkalyq dáýirde-aq jaqsy sáýlet týyndy­sy­nyń úsh krıterııin anyqtaǵan. Olar: 1. Paıda. 2. Beriktik. 3. Ásemdik. Sáýletshi ótkendi eske alyp, búgingini jiti baǵdarlaı otyryp, osy ónerdiń keleshektegi Vıtrývıı aıtqan úsh syndy bıigin seze alsa ǵana onyń týyndysy – arhıtek­týra, olaı bolmasa, onda ol – haltýra. Munyń ólshemi – ýaqyt. Jaqsy obekti – júz jyldyq, myń jyldyq. Nashar obekti – bir kúndik, bir jyldyq. Bul bıik talǵam-talapty sergek sezinip, ony ómirde júzege asyra bilgen maman ǵana kásibı sáýletshi retinde moıyndalady. Qaldybaı Montahaev – Ortalyq Azııada KSRO halyq sáýletshisi ataǵyn al­ǵan jalǵyz maman. Onymen úzeń­gi­les júrip, keńestik sáýlet óneri sa­lasynda kúsh-jigerlerin shyńda­ǵan iri sáýletshiler ózderinen keıin qosylǵan Qaldybaıdyń daryndy­ly­ǵyn moıyndady. Al sol kásibı sáýletshilerdiń ishinen ótken ǵa­syrdyń jetpisinshi jyldarynyń bas kezinde joǵarǵy oqý ornyn bitire salysymen, talaı taı jary­synda oza shaýyp júrip, árqashan báıgeli bolyp kózge túsken jas sáýletshi Qaldybaı Montahaev 80-90-jyldary sáýletshiler (qalalyq, respýblıkalyq, memleketaralyq jáne t.b.) arasyndaǵy dodalarda talaı áıgili mamandardan qara úzip, alǵa shyǵyp, qazaq sáýlet óneriniń qulageri atandy. Osy oraıda sáýlet akademıgi Toqtar Eralıevtiń “Bú­ginde “HH ǵasyr sońyndaǵy qazaq­standyq sáýlet óneri” degende, oıymyzǵa Montahaev keledi” degeni kezdeısoq emes. Qaldybaı týraly Halyqaralyq Sáýletshiler odaǵy­nyń prezıdenti Vasılıs Sgýtas “Siz jáne sizdiń qazirgi zamanǵy sáýlet óneriniń damýyna qosqan orasan úlesińizdiń arqasynda bú­ginde Qazaqstannyń sáýletshilerin búkil álem biledi” dese, sáýlet óne­riniń belgili akademıgi I.N. Vos­kre­senskıı “Qaldybaı Jumaǵa­lı­uly, siz sózsiz kásibı eńbekteri men qyzmetteri HH ǵasyr sáýlet óneri­niń tarıhyna kiretin sáýlet óneri talanttarynyń biri bolyp taby­lasyz” dep baǵalaǵan. Ol Altaıdyń arǵy jaǵynda – Altaı ólkesi, Qulyndy aýdanyn­daǵy Qarakól aýylynda 1950 jyly 15 qań­tarda týyp, mektepti altyn me­dal­men bitirip, ómirge joldama aldy. Q.Montahaev sáýletshi retinde óziniń qyzmetin 1972 jyly Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitir­gen soń “Almatygıprogor” Mem­le­kettik jobalaý ınstıtýtyna jibe­ril­gennen keıin bastady. Ol munda qatardaǵy sáýletshiden ınstıtýt­tyń bas sáýletshisine deıingi joldan ótti. “Qoly – sıqyr, joly ónege sáýletshi” dep aqyn jyrlaǵandaı, Qaldybaıdyń qaı jobasyn alsaq ta, árqaısysy ózinshe bir erekshe máner. Jańadan salynǵandary da, qalpyna keltirilgenderi de qorsha­ǵan orta­synyń sánin keltirip, ajaryn asha túsedi. Solardyń biri – Almatydaǵy Respýblıka alańy qurylysyn jobalaý onyń shy­ǵarmashylyq ǵumyrynyń negizgi kezeńine aınaldy. Bul jobany 1980 jyly júzege asyrǵan soń oǵan “Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen sáýletshisi” ataǵy berildi. Respýb­lıka alańynyń sáýlettik-kórkem­dik sapasy úshin 1982 jyly KSRO Memlekettik syılyǵymen mara­pattaldy. Montahaevtyń avtorlyq qor­jy­nynda qomaqty qor bar desek te bolady: bas josparlar, turǵyn aýdandar, ákimshilik, elimizdiń oń­tústik jáne soltústik astanalary­nyń qoǵamdyq ǵımarattary men barlyq basqarma ǵımarattary, mek­tepter, murajaılar, qonaq úı­leri, Almaty qalasyndaǵy halyq­aralyq jolaýshylar termınaly, sondaı-aq monýmentaldy eskert­kish­ter, kishi sáýlet pishinderi jáne t.b. Solardyń jarqyn mysaly retinde 1995 jyly Q.J.Mon­ta­haev­tyń jetekshiligindegi avtorlar tobynyń jobasymen turǵyzylǵan el Prezıdenti Rezıdensııasynyń jobasy alań jarasymdylyǵynyń bir úılesimmen tolyqtyrylýyn atap ótýge bolady. 1996 jyly avtorlar toby Aqmo­la bas jospary tujyrym­da­masyna arnalǵan respýblıkalyq konkýrsta jeńimpaz atandy. Sáýlet kókjıegin jiti sezinip, keń shola biletin sańlaq sáýletshi Qaldybaı Montahaevtyń sońǵy jyldardaǵy jobalary birinshi kezekte elimizdiń jańa elordasy – Astana qalasynyń aýmaǵyn keń kó­lemde jobalaýǵa kelip ushtasyp jatty. Astana qalasynyń jańa orta­ly­ǵyn damytýdyń bas jospary eskız-ıdeıalarynyń halyqaralyq kon­kýrsynda “Aq Orda” jobalaý-qurylys kompanııasy (bas sáýlet­shisi – Q.Montahaev) usynysy ekinshi oryndy jeńip aldy. Onyń Astanada júzege asyrylǵan sońǵy jobalary mynalar: Ortalyq alań júıesi – Prezıdent Rezıdensııasy, Mınıstrler kabınetiniń burynǵy ákimshilik ǵımaraty, Parlament, Syrtqy ister mınıstrligi, Kon­gress-holl ǵımarattary, sondaı-aq Respýblıka dańǵyly, “Samal” turǵyn aýdany, Esil ózeni jaǵa­laýynyń, aeroport ǵımarattary­nyń qurylystary. Osy oraıda Reseı Sáýletshiler oda­ǵynyń prezıdenti Iýrıı Pe­trovıch Gne­dovskııdiń myna pikirin keltirýdiń jóni bar: “Q.J.Mon­tahaevtyń Astana qalasynyń Bas jospary­nyń tujyrymdamasyna jarııalan­ǵan respýblıkalyq kon­kýrstaǵy jeńisinen bastalǵan Qazaqstannyń jańa astanasynyń qurylysyndaǵy tabystary shúbá keltirmeıdi. Qazaqstannyń jańa astanasynyń jańa iri obektileri sáýletshi sheshimin tabatyn mindet­terge laıyq qazirgi zamanǵy qar­qy­nymen, mánerli kelbetimen erek­she­lenedi. Qaldybaı Jumaǵalıuly­nyń mańyzdy, sonyń ishinde úk­i­met­tik obektilerdiń avtory bolýy tegin emes”. О́nerden óz órisin tapqan qa­rymdy da alymdy sáýletshi eńbegi de ózine laıyqty baǵasyn tapty. Q.J.Montahaev – Qazaqstan Sáýletshiler odaǵynyń prezıdenti. 1991 jyly oǵan sáýlet ónerin damytýǵa qosqan úlesi úshin “KSRO Halyq sáýletshisi”, 1993 jyly Shyǵys Sáýlet akademııasynyń tolyq múshesi ataǵy, al 1997 jyly sáýlet ónerindegi aıryqsha sińirgen eńbegi, joǵary kásibı sheberligi jáne shyǵarmashylyq deńgeıi, jańa elorda – Astana qalasynyń jobalaý men qurylys isine bel­sendi qatysqany úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń joǵarǵy na­gra­dasy – “Qurmet” ordenimen mara­pattalyp, sol jyly oǵan Sáýlet óneri halyqaralyq akademııasynyń akademıgi ataǵy berildi. 1999 jyly Shyǵys elderi sáýlet óneri halyqaralyq akademııasynyń vıse-prezıdenti bolyp saılandy. 2000 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń “Altyn adam” – “Chelovek goda” ataǵyn aldy. Qaldybaı Montahaevtyń “Pa­ra­sat” jýrnalynyń uıymdas­ty­rýy­men dóńgelek ústel basynda ótken suhbatynda (oǵan Qazaq­stan­nyń tarıhı jáne mádenıet eskert­kishterin qorǵaý qoǵamynyń tór­aǵasy Shota Ýálıhanov jáne men de qatysqanbyz) aıtylǵan bir sózi bar: “Ulttyq sáýlet ónerin qalyp­tastyrý úshin ... el taǵdyryn, ult namysyn oılaıtyn maman kerek”. Taǵy bir sózinde: “...stýdentterge kásibı baǵdar, bilikti bilim berýmen qatar, etıka, estetıka, mádenıet pánderin tereń oqytý kerek. Mundaı tanym-talǵamy joq maman eshqashan sáýletti, ulttyq bolmys­qa saı keletin ǵımarattardy jo­balaı almaıdy” degen. Sáýletshi, qurylysshy mamandarǵa qoıyp otyrǵan bul talaptary óz boıynan tabylatyn. Ulttyq sáýlet ónerin qalyptastyrý onyń ustanymy bolatyn. Elden jyraq týyp-ósse de, óziniń qazaq halqynyń uly ekenin jadynan shyǵarmaı, qazaqı ar-namysty betke ustaǵan azamat edi. Halqymyzdyń ulttyq baı­ly­ǵyn, maǵynaly naqyshtaryn sáýlet ónerinde qazirgi zaman talaptaryna laıyqtap, jigin jatqyzyp, tigisin bildirmeı sheber qoldana bilýdi joǵary estetıkalyq talǵam dep bildi. Leonardo da Vınchıdiń “Bulaqtan sýsyndaı alatyn adam qumyradan sý ishpeýi tıis” (“Kto mojet ıdtı k ıstochnıký, ne doljen ıdtı k kývshıný”) degen sózi bar. Al Qaldybaı “...batystyq úlgilerge eliktep, daıyn jobalardy kóshire salý sııaqty dert kúshti qazir” dep qynjylǵan. Sulýlyqqa jany qumar, aınalasyn ádemi­likpen órnektegen adamdardyń oı­lary da bir jerden shyǵyp jatqandaı. “Qala qurylysy – únemi jańa­ryp turatyn is-qımyl organızmi” dep tanyǵan Qaldybaı Qazaq­stannyń, sonyń ishinde Almaty qalasynyń osy kúnge deıin qol­da­nylyp kelgen bas josparlarynyń báriniń eskirgendigin qaıta-qaıta aıtyp júretin. Kózi qaraqty azamat qalalardyń osydan birneshe on­daǵan jyldar buryn jasalǵan bas josparynyń qazirgi tirlik aǵy­nyna, qurylys salý jyldam­dy­ǵy­na úılese almaı jatqanyn aıta­tyn. Halyq mádenıetiniń, baqýat­ty­lyǵynyń janashyry Qaldybaı Montahaevtyń oılary tereń, josparlary kóp edi... Jaratqannyń bergen darynyn óziniń ómirlik joly etip tańdap, sol joldy jalǵyz aıaq súrleý qylyp qaldyrmaı, jaryq, sara jolǵa aınaldyra bilgen osy bir jany jaısań, týma talant Qal­dybaıdyń aramyzda joqtyǵy – orny tolmas ókinish. “О́ldi deýge bola ma aıtyńdarshy, ólmeıtuǵyn ar­tynda sóz qaldyrǵan” degen Abaı­dyń sózi jubanysh qana de­meseń, júregińdi jylatar sezim ǵoı. 50 jasqa tolǵan týǵan kúnin atap óter aldynda men aǵa retinde Qaldybaıǵa ózi týraly kitap shy­ǵarýǵa usynys jasadym. Oljas Súleımenov aıtqandaı, ol “60 jastaǵy aqsaqaldyń jasaıtynyn 33 jasynda” jasady. Sondyqtan da men onyń eńbekterimen eldi, jastardy tolyǵyraq tanystyrý kerek ekendigin aıtqanmyn. Inilik izgilikpen ol kishipeıildik tanytyp, aldynda ataq-dárejeleri úlken aǵalary bar ekendigin, al ózi, óziniń eńbegi týraly kitaptardyń áli de jazylatynyn alǵa tartty. Áıtse de týǵan kúnine arnap shaǵyn kitapty shyǵardyq. О́mirdiń ókinishi bitken be, áli de 60, 70 jyldyqtaryna shy­ǵaramyz degen kitaptarymyz estelik bolyp shyǵady dep kim oılaǵan?! Otyn óshirmeı, atyn asqaqtatyp otyrǵan jary Jibektiń arqasynda jaqynda kitaby shyqty. Jasyn ómirden úzik syr shertetin osy estelik úshin Jibek kelinimizge kóptiń aıtar alǵysy mol. Qaldybaı týraly aıtylyp júrgen estelikterdiń kóbinde onyń únemi asyǵyp júretin, jumysyn bitirgenshe taǵat tappaıtyn minezi aıtylady. Múmkin ómirin qapy­lys­ta basyp qalar ańshydaı ańdyp júrgen ólimdi sezdi me eken... Qaldybaı Montahaev orys je­rinde, óziniń týǵan aýylynda jo­basyn jasap, óz qarajatyna meshit saldyrǵan. Meshit, jol saldyrý – ejelden qazaq arasynda saýap is bolyp sanalady, ol adamdar Al­la­nyń shapaǵatyna bólenedi deıdi. Jaratqan Qaldybaıdyń mańdaıyn jaryq qylyp, janyna jánnattan oryn bergeı! Qaldybaı inimiz týraly jazǵan, sizderge usynyp otyrǵan osy ma­qalaǵa negiz bolǵan budan burynǵy maqalamdy “Jańa Úshmyńjyldyq tabaldyryǵy – HHI ǵasyrǵa qadam basqan jas talant sáýletshi Qal­dybaı Montahaevtyń alar úlken asýlary áli alda dep senemiz” dep aıaqtappyn. Endi bizdiń jadymyzda onyń alǵan asýlary qalady, sol asýlardan bastaý alatyn jas daryndarǵa úmit artamyz.

Ábdisaǵıt TÁTIǴULOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, QR Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń jáne Halyqaralyq sáýlet akademııasynyń (Máskeý) akademıgi.