Úkimet
«Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy
Qazaqstanda turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy jańǵyrtylýda Baspanań bolmasa, baǵyń janbaıdy. Qus ekesh, qustyń da uıasy bar. Al, adam turaǵy bolsa, myna zamanda erekshe mánge, sánge ıe. Keremetti qarańyz, arý Astanada álemdegi ozyq elderdegideı, «aqyldy úıler» de salyna bastady. Onyń ǵajabyn kórgen de, kórmegen de armanda... Desek te, mundaı baspanalar barshamyzǵa birdeı jetpeıdi jáne kez kelgenimizdiń ony satyp alýǵa ázirge múmkindigimiz joq. Sondyqtan, bardy baǵalap, qoldaǵyny qadirleýimiz lázim. Bılik osyǵan bas bolyp, eldegi turǵyn úılerdi jóndeýge, jańartýǵa den qoıdy. Resmı statıstıkaǵa júginer bolsaq, kóp qabatty turǵyn úılerdiń kem degende 32 paıyzy kúrdeli jóndeýge muqtaj. Bul degenińiz, tyǵyryqqa tirelýdiń az-aq aldy. Shıyra aıtar bolsaq, memleketke eldegi turǵyn úı qorynyń úshten birine kúrdeli jóndeý jumystaryn uıymdastyryp, oıdaǵydaı júzege asyrý mindeti tur. Buǵan aǵymdaǵy jóndeýdi qajetsinetin kóp qabatty úılerdi de qosyńyz. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqtyń kelesi bir kókeıkesti máselesi – jylýmen qamtamasyz etý. Qazaqstanda jylýdy tasymaldaý kezinde onyń 17 paıyzy tutynýshyǵa jetpeı, joǵalady. Buǵan ábden tozyǵy jetken kommýnaldyq júıeler kináli. Nege deseńiz, onyń 60 paıyzy kúrdeli jóndeýdi qajetsinedi. Statıstıka agenttiginiń málimetterine kóz salsaq, Qazaqstannyń turǵyn úı sektory bólingen jylýdyń bar bolǵany 40 paıyzyn ǵana paıdalanady. Buǵan qosa, sarapshylardyń esepteýinshe, ǵımarattardaǵy jylýdyń óndiristik emes shyǵyndary 30 paıyzdy quraıdy. Anyqtap aıtar bolsaq, kóshelerdi jylytýdamyz. Zertteýshiler ótken jyly anyqtaǵandaı, respýblıkada jylýdyń shyǵyny jylyna bir sharshy metrge 270 kVt., ıaǵnı eýropalyq kórsetkishten áldeqaıda joǵary. Jyldýdy ysyrap etý jaǵynan biz TMD elderiniń aldyndamyz. Olaı bolsa, shyǵar joly qaısy? Buǵan jaýapty Memleket basshysynyń 2011 jyldyń qańtaryndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda tikeleı tapsyrma retinde aıtylǵan mindetke oraı daıyndalyp, qabyldanǵan Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý baǵdarlamasynan tabamyz. Elbasy bıylǵy Joldaýynda da «Kóptegen jyldar kommýnaldyq sektor qaldyq ustanymymen qarjylandyrylyp keldi. Osynyń saldarynan 2008 jylda kommýnıkasııalardyń 72 paıyzy jóndeýdi nemese almastyrýdy qajet etetin deńgeıge jetti. «Jol kartasy» aıasynda biz 2009-2010 jyldarda TKSh nysandaryn jóndeýge qatysty úlken jumystar júrgizdik. Endi osy jumysty jalǵastyrý paryz. Sý, jylý, elektr jáne gazben jabdyqtaý júıelerine keń aýqymdy jańǵyrtý jumystaryn júrgizip, sondaı-aq, turǵyn úı qatynastarynyń tıimdi úlgilerin qurýdy qamtamasyz etýimiz kerek», dep atap kórsetti. Osylaı deı kele, Prezıdent 2009 jyly qurylǵan Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttigine turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtýdyń 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Bul qujatty Úkimet ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda qabyldady. 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan baǵdarlama úsh baǵyttan turady. Birinshi, «Jol kartasy» talabyna saı jylý-elektr jáne gazben qamtamasyz etýdi jańartý. Ekinshi, kóp qabatty úılerdiń jóndelýin qamtamasyz etý. Úshinshi, TKSh salasynyń tıimdiligin kóterý. Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttiginiń tóraǵasy Serik Nokın memlekettik ınjenerlik júıelerdi jańartý bıýdjet qarjysyna jáne tarıftik retteýge negizdelgen kásiporyndardyń ınvestısııalyq baǵdarlamalaryn iske asyrýdyń esebinen júzege asatynyn aıtady. Jeke menshiktegi ınjenerlik júıelerdi jańartý tarıfter esebinen oryndalady. Turǵyndardyń kommýnaldyq qyzmetterdi paıdalanýyna jol ashatyn jańa ınjenerlik júıeler qurylystaryn salý bıýdjettik qarjy esebinen atqarylmaq. Kásiporyndardyń tarıfter esebinen qalyptasatyn shyǵyndary 71 paıyz, ıaǵnı 452 mlrd.teńgeni quramaqshy. Injenerlik júıelerdi jańartýǵa bıýdjetten 184 mlrd. teńge bólinedi. Onyń respýblıkalyq bıýdjetten bólinetini – 166 mlrd. teńge de, jergilikti bıýdjetten bólinetini 18 mlrd. teńge bolmaqshy. Baǵdarlamany ázirleýshilerdiń aıtýlarynsha, jóndeý jumystaryn qarjylandyrý men sapasyn baqylaýdyń, páter ıeleri, kondomınıým nysandaryn basqarýshy organdar men jergilikti bılik sekildi rynokqa qatysýshylardyń barshasy úshin de barynsha ońtaıly jobalar muqııat izdestirildi. Olardyń arasynda anaǵurlym tıimdisi retinde eki mehanızm durys dep tanyldy. Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttiginiń departament dırektory Vasılıı Maslovtyń sózine qaraǵanda, úılerdi kúrdeli jóndeýge baǵyttalǵan birinshi mehanızm boıynsha áleýmettik-kásipkerlik korporasııalardy kapıtaldandyrý úshin respýblıkalyq bıýdjetten jergilikti bıýdjetterge transfertter bólinedi. Bul jaǵdaıda PIK pen ÁKK arasynda shart jasalady. Páter ıeleri jóndeýdiń jalpy qunynyń 15 paıyzy mólsherinde alǵashqy jarnalyq tólem jasaıdy. Bul qarjyny PIK merdiger oryndaǵan jóndeý jumystaryna tóleıdi. ÁKK merdigerge jalpy jumys kólemi qunynyń 85 paıyzyna tólem jasaıdy. Osy birlesken qarjylandyrýdyń esebinen merdiger úıdiń jóndelýge jatatyn kóleminiń búkil jumysyn atqarady. Shartta belgilengendeı, páter ıeleri kórsetilgen merzim aıasynda jınaqtaý esebinde aı saıynǵy jarnany aýdaryp otyrady. Jınaqtaý esep-shotynda qorlanǵan qarjy oryndalǵan jumystyń tólemi retinde ÁKK-ge aýdarylady. Turǵyndar tarapynan qaıtarylǵan soma ózge úılerdiń jóndelýine jumsalady. Keleshekte ÁKK rólin ekinshi deńgeıli bankter, halyqaralyq qarjy ınstıtýttary, TKSh-nyń damý qorlary alatyn bolady. Buǵan qatysty tujyrymdamany Dúnıejúzilik bank ázirleýde. Ekinshi mehanızm boıynsha turǵyn úılerdi aǵymdaǵy jóndeý isine respýblıkalyq bıýdjetten oblystyq ákimdikterge 7 jyl merzimge 0,1% jyldyq stavkamen nesıe usynylady. Qala ákimdigi memlekettiń 100 paıyz qatysýymen mamandandyrylǵan ókiletti organ – aksıonerlik qoǵam nemese JShS qurady, bolmasa qazirgi bar AQ-tardy nemese JShS-lardy tartady. 2011 jáne 2012 jyldarda qala ákimdigi JShS-lardy kapıtalmen qamtamasyz etedi. Kelesi jyldary oǵan ákimdik nesıeler bere bastaıdy. Tapsyrys berýshi sanalatyn PIK pen atalǵan JShS ózara shartqa otyrady. Páter ıeleriniń jalpy jınalysynyń kelisimimen JShS jóndeý jumystaryn atqaratyn qosymsha merdigerlerdi jınaıdy. Bir sózben aıtqanda, JShS óz kúshimen jáne qosymsha merdigerlerdi tartý negizinde jyljymaıtyn ortaq múlikti jóndeýdiń barsha sharýalaryna kirisedi. Turǵyn úılerdi jóndeýdiń atalǵan mehanızmderin júzege asyrýda memleket turmysy tómen azamattardy da umytpaıdy. Tabystary az zeınetkerler men bıýdjettik sala qyzmetkerlerine kondomınıým nysandaryna qaraıtyn jalpy múlikterdi jóndeý men jarnalardy jınaýǵa ketetin shyǵyndardy óteý úshin ataýly turǵynúılik járdemder kórsetiledi. Bul maqsatqa Úkimet respýblıkalyq bıýdjetten aldaǵy on jylda 109 mıllıard teńge bólmekshi. Turǵyn úılerdi jóndeý bıýdjettik qarjylardy paıdalanýdy kózdeıtindikten, olardyń qaıtarylýyn qamtamasyz etý maqsatynda 2011 jyldyń shildesinde Memleket basshysynyń qol qoıýymen «Turǵyn úı qatynastary týraly» zańǵa túzetýler engizildi. Degenmen, qabyldanǵan baǵdarlamalar men qujattardy páter ıeleriniń qoldaýynsyz, ıaǵnı sizder men bizdersiz júzege asyrý qıynǵa soǵady. Jasyratyn ne bar, jyljymaıtyn ortaq múlikterdi babynda ustap turýǵa ketetin shyǵyndardy tóleýge qatysqysy kelmeıtin azamattar aramyzda barshylyq. Qoldanystaǵy zańdarda negizinde olardy sot arqyly tóletýge májbúrleý de qarastyrylǵan. Máselen, 2010 jyly basqarý organdarynyń talap-aryzdary negizinde jyljymaıtyn ortaq múlikterdi jóndeýge jumsalatyn jarnalaryn tólemegen páter ıelerinen 350 mıllıon teńgeden astam soma sot arqyly óndirilip alyndy. 2011 jyly respýblıkanyń barlyq oblys ortalyqtarynda kóp páterli turǵyn úılerdi termojańartý jumystary qolǵa alyna bastady. Bul degenińiz, tóbeni, kireberisterdi jáne ǵımarattyń irgetastaryn jóndeý degen sóz. Osy sharalardyń arqasynda ǵımarattyń jylýdy paıdalanýy keı jerlerde eki esege azaıdy. Osydan baryp kommýnaldyq qyzmetter úshin jasalatyn tólemder ǵana emes, jylý resýrstarynyń shyǵyny da qysqardy. Respýblıkamyzdyń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasyndaǵy jańa qatynastar úlgisin qurý men birlese qarjylandyrýdyń arnaıy tetikterin jasaý arqyly aldaǵy on jyldyń aıasynda eldegi 11 620 kóp qabatty turǵyn úılerdi jańartýǵa bolady. Sonda kúrdeli jóndeýdi qajetsinetin nysandardyń úles salmaǵy 2015 jyly 32-den 22 paıyzǵa tómendeıdi. Odan sońǵy 5 jylda bul kórsetkish taǵy da 10 paıyzǵa azaıady. Jalpy alǵanda, respýblıkalyq bıýdjetten on jyldyń ishinde turǵyn úı-kommýnaldyq salany reformalaýǵa 533 mıllıard teńge jumsalmaq. Osy jumystar arqyly on jyldan soń elde 11 600 kóp qabatty turǵyn úı jańaryp, jasarady. Smaǵul RAHYMBEK, jýrnalıst. Astana.
