Darhan NURPEIISOV: «Mártebeniń aýysýy mindetter aýqymyn tómendete me?»

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi Qazaqstan Almaty qalasynyń óńirlik qarjy ortalyǵyn (AО́QO) damytý ıdeıasynan bas tartpaıdy. Sondyqtan agenttikti Ulttyq Banktiń quramynda Almaty qalasyndaǵy óńirlik qarjy ortalyǵyn damytý komıteti etip qaıta uıymdastyrý ony jan-jaqty jáne keshendi túrde iske asyrýǵa múmkindik beredi. Buǵan AО́QO taǵdyry, josparlary jáne perspektıvalary jóninde bizben osy máseleni talqylaǵan QR UB Almaty qalasyndaǵy óńirlik qarjy ortalyǵyn damytý komıtetiniń tóraǵasy Darhan NURPEIISOV senimdi. Múmkindikter keńeıip otyr – Darhan Qadyrbaıuly, suraǵym erekshe bolyp kórinbes, degenmen de: agenttiktiń atyn komıtet etip ózgertý – bul formaldylyq pa, álde naqty mártebeni aýystyrý ma nemese jańa mindetterge, ókilettilikterge,  fýnksııalarǵa boljam jasaıtyn damýdyń jańa bir kezeńi me? – Bizge bul suraqqa únemi jaýap berý qajet bolady, ıaǵnı bul tek qana AО́QO ýákiletti organynyń ǵana emes, kez-kelgen qurylymnyń mártebesi ózgergen kezde týyndaıtyn qısyndy suraq. Sondyqtan eń basty suraqqa jaýabym: Almaty qalasynyń óńirlik qarjy ortalyǵy jumys isteıdi. Memleket Basshy­synyń 2020 jylǵa qaraı Azııadaǵy eń iri qarjy ortalyqtary ondyǵynyń quramyna kirý týraly maqsaty mańyzdyraq bola túsýde. Komıtet mindetterdi, ókilettilikterdi, fýnksııalardy tolyq kólemde taratylǵan agenttikten muraǵa qabyldap alyp otyr. Biraq qurylymnyń Ulttyq Bankke qaıta baǵynýyna baılanysty alǵa qoıǵan mindetterdi iske asyrýdyń múmkindikteri keńeıe túspek. Esterińizge sala keteıik, kezinde QR Almaty qala­synyń óńirlik qarjy ortalyǵynyń qyzmetin retteý agenttigi  (budan ári – Agenttik) ókilettik­te­riniń jetkiliksizdigi máselesin birneshe ret kótergen bolatyn. Sondyqtan qazirgi kezde AО́QO damytý jańa kezeńge aıaq basyp otyr dep aıtýǵa negiz bar,  óıtkeni barlyq fýnksııa bir ýákiletti memlekettik organ, elimizdiń búkil qarjy júıesin damytýǵa jaý­apty – Ulttyq Bankke jumyldyryldy. Tıisinshe komıtette aldy­myz­ǵa qoıylǵan mindetterdi iske asyrýǵa múm­kindikter ashylýda. Qarjy júıesin retteýdi elimizdiń ortalyq bankine shoǵyrlandyrý álem­degi is-táji­rıbege sáıkes keledi. Mysaly, mun­daı tájirıbe Uly­brıtanııa, Avstralııa, Kanada, Sıngapýr, Bahreın de bar. – Komıtettiń aǵymdaǵy kezeńdegi negizgi mindetteri qandaı? – Uıymdastyrý nemese qaıta uıymdastyrý kezeńi qysqa boldy jáne ol aıaqtaldy: qurylym, komanda, normatıvtik baza qalyptastyryldy. QR UB Dırektorlar keńesiniń 2011 jylǵy 6 mamyrdaǵy qaýlysymen Komıtet týraly ereje bekitildi. Biz qazir ózgerip otyr­ǵan talaptardy eskere otyryp, AО́QO damy­týdyń jańa tujyrymdamasyn jasaýdy bastadyq. Árıne, tujyrymdamamen jumys búgingi kúni jalǵa­syp otyr­ǵanymen, qazirdiń ózinde komıtet qyzmetiniń úsh prınsıpti baǵyty anyqtalyp otyr: memlekettik qyz­met kórsetý; el halqynyń ınvestısııalyq máde­nıe­tin jáne qarjylyq saýattylyǵyn kóterý; ıslam­dyq qar­jy­landyrýdy damytý. Iаǵnı komıtet – bul másele­lerde Agenttik mindetterin quqyqtyq jaǵynan júz paıyz murager retinde qabyldap alyp otyr. Alda ádisnamalyq tásilder ózgertilýi, túzetilýi   múmkin. Birinshi baǵyt boıynsha  fýnksııalardy naqtylaı­tyn bolsaq, onda bizdiń qyzmetimiz AО́QO qatysýshy­larymen – baǵaly qaǵazdar naryǵyna kásibı qatysý­shy­larmen jumys jasaýǵa baǵyttalǵan. Komıtet zań­namada belgilengen tártippen zańdy tulǵalardy memlekettik tirkeýdi, qaıta tirkeýdi júzege asyrady, tıisti kýálikter, sondaı-aq salyq tóleýshi kýálikterin beredi. Tirkeý týraly sheshim jáne sol tirkeýdiń ózi 1 kún ishinde ótedi. Iаǵnı biz osy qujattardy bere otyryp, «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha is-qımyl jasaımyz, bunyń ózi AО́QO qatysýshylary úshin óte tıimdi. Búgingi kúni olardyń sany 34 kompanııany quraıty­nyn atap ótkim keledi. Komıtet sondaı-aq AО́QO qyzmetin júzege asyrý úshin Qazaqstan aýmaǵyna kelgen sheteldikterge jáne azamattyǵy joq tulǵalarǵa vızalar berý jónindegi ótinishterdi resimdeıdi. Qazirgi kezde AО́QO qatysýshylary bolyp AQSh, Ulybrıta­nııa, Ońtústik Koreıa, Bolgarııa, Reseı, Ýkraına, О́zbek­stannan baǵaly qaǵazdar naryǵy salasy boıynsha 15 sheteldik maman tartylyp otyr. Sheteldik kompanııalar úshin qujattardy aǵylshyn tilinde usyný kózdelgen. Komıtet sondaı-aq olarǵa keńester beredi, aqparattyq, quqyqtyq kómekter kórsetedi. Komıtettiń mańyzdy fýnksııasy – AО́QO qaty­sýshylarynyń eldiń eńbek zańnamasyn saqtaýyna mem­lekettik baqylaý jasaý. QR Bas  prokýratýrasy­men kelisilgen tekserý kestesine sáıkes ýákiletti laýazym­dy tulǵalar 2010 jyldyń ekinshi jartyjyl­dyǵynda jáne aǵymdaǵy jyldyń birinshi toqsanynda AО́QO qatysýshy 13 kompanııada tekserý júrgizdi. Tekserý qo­rytyndysy boıynsha eńbek zańnamasyn buzý­shylyq­tardy joıý týraly 11 uıǵarym shyǵa­ryldy. Anyqtal­ǵan quqyq buzýshylyqtar táýekel dá­rejesi ortasha jáne eleýsizder qataryna jatqyzyldy. Komıtettiń fýnksııasyna  AО́QO qatysýshylary eńbek zańnama­synyń normalaryn buzǵan jaǵdaıda ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly  isterdi qaraý kiredi. Qarjylyq saýattylyq  sabaqtary toqtatylmaıdy: jappaı oqytatyn bolamyz – Komıtet halyqtyń qarjylyq saýattyly­ǵyn arttyrý jónindegi baǵdarlamalar boıynsha Agenttik­tiń barlyq jobalaryn jalǵastyrýda ma? – Bul qyzmet tolyq kólemde saqtalǵan, óıtkeni halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý tabysty damýynyń kepili bola otyryp, qarjy naryǵynyń turaqty jumys isteýine múmkindik beredi jáne sol arqyly qarjylyq turaqtylyq úshin alǵysharttardyń týyndaýyna jol bermeıdi. Bul másele burynǵydaı kókeıkesti: Qazaqstan halqy qarjy ınstıtýttary men quraldary, olardy berý jáne paıdalaný erejeleri týraly tómen deńgeıde habardar etilgen, bul qarjy ınstıtýttaryna degen senimniń tómen ekendigin bildiredi. Biraq burynǵy barlyq jobalar men baǵdar­la­ma­lar saqtalǵan joq. Ulttyq Bank revızııa júrgizip, eń mańyzdylaryn saqtap qaldy. Bul birinshi kezekte qar­jylandyrý máselesine baılanysty: agenttik iske asy­ratyn halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn art­tyrý baǵdarlamasy memlekettik bıýdjetten qarjy­lan­dy­ryl­ǵandyǵy belgili. Qazir bul jobalar Ult­tyq Bank­tiń bıýdjetinen qarjylandyrylatyn bola­dy. Bul rette Ulttyq Banktiń aqparattyq resýrs­ta­ry sheńbe­rinde qarjylyq saýattylyq negizderin jetkizýdiń qosym­sha arnalaryn alǵanymyzdy atap ótý qajet. Oqytýdyń eń basty qaǵıdaty: halyqtyń barlyq toptary – jas baladan bastap úlkenderge deıin osy aqparatty jetkizý. Bul keshigý emes, evolıýsııa – Bul máselege múmkin, kóptegen adamdar kóńil aýdaratyn bolar: biz óńirlik  qarjy ortalyǵyn damytý týraly kóptegen jyldar boıy aıtyp kelemiz, al tolyq kólemde ózimizdiń qor naryǵy­myzdy damyta almaı otyrmyz. Osy kezde basqalar alǵa umtylýda … – 3-4 jylda AО́QO Eýropanyń, Jańa Álemniń, Azııa­nyń iri álemdik Qarjy ortalyqtarymen qatar bo­lady deýdiń qısyny kelmeıdi dep oılaımyn. Olar­dyń úlken damý tarıhy bar, olardyń bári kishi saýda alańynan bastap aımaqtyń nemese álemniń qarjy ortalyǵyna deıingi joldan ótti. Qarjy orta­lyq­taryn jáne olardyń GFCI (Global Financial Centres Index – Qarjy ortalyqtarynyń ǵalamdyq ındeksi) reıtıngterine sáıkestigin taldaý básekege qabilet­ti­liktiń aǵymdaǵy reıtıngteri naqty aımaqtyń tarıhı damýymen ózara tyǵyz baılanysty ekenin kórsetti. Álemde birneshe jahandyq qarjy ortalyqtaryn bólip kórsetýge bolady: Nıý-Iork, London, Tokıo, Frankfýrt, Parıj. Qalyptasqan óńirlik deńgeıdegi iri halyqaralyq qarjy ortalyqtaryna Gonkong, Sıngapýr, Sıýrıh jáne basqalaryn jatqyzýǵa bolady. Serpindi qalyptasyp jatqan óńirlik ortalyqtarǵa, atap aıtqanda, Sıdneı, Seýl, Kýala-Lýmpýr, Dýbaı, Dýblın jatady. О́z kezeginde, iri,  ekonomıkasy qalyptasý ústindegi elderdiń Shanhaı, Bombeı, Máskeý menshikti halyqaralyq qarjy ortalyqtaryn qurý úshin joǵary áleýeti bar. Keıbir elderde damyǵan halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń belgileri bolmaǵanymen, ulttyq qarjy naryǵyn osy zamanǵy óńirlik qarjy ortaly­ǵyna aınaldyrý úshin belsendi saıasat júrgizýde. Olardyń qataryna Varshava men Almatyny jatqyzýǵa bolady. Bul ortalyqtar Máskeýmen qatar bir-birine tikeleı básekeles bolyp tabylady, óıtkeni burynǵy sosıalıstik memleketter­diń bir aımaǵynda kapıtaldy tartý ortalyǵy mártebesine jetýge umtylady. Jalpy, árbir halyqaralyq jáne óńirlik ortalyq­tar­dyń ózindik tabysty damý úlgisi jáne tabysqa jetý faktorlary bar, olardyń bolýy belgili bir damý kezeńderinde mańyzdy. Biraq jalpy, barlyq tabysty ortalyqtar qalyptasýdyń negizgi kezeńderinen ótti. Bul rette olardyń tabysy memlekettiń qolaıly ın­ves­tısııalyq ahýaldy, bıznes-ortany, fıskaldi rejimdi, ınfraqurylymdy jáne basqa mańyzdy jaǵdaı­lardy qalyptastyrý jónindegi maqsatqa baǵyttalǵan jumysy arqyly qamtamasyz etilgen. Eger, AО́QO damý tarıhyna nazar aýdaratyn bol­saq, onyń mindeti bastapqyda bolǵan alǵysharttardan týyndady. Ǵalamdyq alǵysharttardyń biri – jalpy eldiń qarqyndy ósýi. Iаǵnı tek «taza» qarjylyq ortany qurý týraly ǵana aıtýǵa bolmaıdy. Qarjy ortalyǵynyń qalyptasý mindeti kóp deńgeıli, keshendi. Biz onyń birneshe aspektilerin atap kórse­te­miz: zań shyǵarý, ınfraqurylymdyq, áleýmettik. Bú­gingi kúni alǵysharttar retinde olardy  naqty dep aıtýǵa bola­dy. Biraq naqtylyq retinde –  naqtyly túrde kórse­týdiń ár túrli dárejesi bar. Eger zań­na­malyq baza talap qoıylatyn bazaǵa barynsha jaqyn bolsa, onda ınfraqurylymdyq jáne áleý­met­tik aspektiler qarjy ortalyǵynyń mártebesine sáıkes keletin standarttardan áli de alys. Qarjy ortalyǵynyń qarjylyq emes aspektileri – Qarjy ortalyǵy anyqtamasyna sáıkes qar­jy­lyq emes quramdas bólikke jaýap bermeıdi. Sirá, AО́QO-nyń ázirlenip jatqan jańa tujy­rym­damasyn iske asyrý úshin basqa qurylym­dardy tartý kerek ne zańnamany ózgertý qajet. Atap aıt­qanda, Almaty qalasynyń erekshe már­tebesi týraly jáne qarjy ortalyǵyn damytý týraly eki zań úılestirilýi nemese biriktirilýi kerek shyǵar? – Sondyqtan Almatynyń óńirlik qarjy ortalyǵy retinde qalyptasýy jónindegi mindet buǵan deıin bolǵandaı qarjy naryǵyn damytý jáne brokerlik kompanııalarǵa qyzmet kórsetý ǵana emes, mindet odan da aýqymdyraq: búkil qalanyń ınfraqurylymyn damytý bolyp tabylady. Osy mindetti sheshýde bar­lyq memlekettik organdardy, eń aldymen Almaty qala­synyń ákimdigin úılestirý mańyzdy. Árıne qu­rylymyna AО́QO damytý jónindegi komıtet kiretin Ulttyq Banktiń róli men mártebesi qysqartylǵan agenttikke qaraǵanda  edáýir joǵary. Biz sondaı-aq bul máselede syndarly kózqaras qa­jet dep sanaımyz. Mundaǵy sheshimderdiń biri Alma­tynyń erekshe mártebesi týraly zańdy jetildirý bo­lyp tabylady. Tujyrymdamalyq máselelerdi baryn­sha úılestirý úshin ne osy zańdarǵa túzetýler paketin qatar qaraý, ne zańdardy biriktirý sııaqty birneshe nusqa usynylady. Bul tek usynystar ekendigin atap ótý kerek. Biraq osy zańdarǵa ózgerister engizý qala­nyń qarjy ortalyǵyna aınalýyna múmkindik bermeıtini túsinikti. Týrızm, ekonomıka, kólik salalaryn, salyq salasyn retteıtin basqa da zańnamalyq normalarǵa ózgerister engizilýi, demek kóptegen mınıstrlikter men vedomstvolardyń osy jumysqa qatys­tyrylýy qajet. Biryńǵaı lıstıng saýda alańdaryn teńestirdi   – AО́QO arnaıy saýda alańynyń taǵdyryn anyqtap   alǵymyz keledi.             – Esińizge sala keteıin, bastapqyda ol emıtentter jáne saýda-sattyqqa basqa da qatysýshylar úshin onda jetkilikti jeńildikpen jaǵdaılar jasaý úshin quryl­ǵan bolatyn. Ol KASE negizgi alańynan salyq jeńildikteriniń bolýymen jáne basqa birqatar artyq­shylyqtarmen erekshelenedi. AО́QO damý barysynda biz olardy búkil qor naryǵyna taratsaq dep sheshtik. Bul maqsatta biryńǵaı lıstıng erejeleri qabyl­danǵan bolatyn. Sondyqtan, búginde arnaıy alań zańdy túrde bar bolǵanymen, biz elimizdiń búkil uıymdastyrylǵan qarjy naryǵy týraly aıtyp otyrmyz.  Tıisinshe barlyq jeńildikter jáne artyqshylyqtar búkil eli­mizdiń qor naryǵyna taratylady. Mundaı jaǵdaıda budan ári arnaýly saýda-sattyq alańynyń qyzmet etý qajettiligi joq dep sanaımyn. – Qazaqstandyq qor bırjasynyń mártebesi: ol – AО́QO qurylymy ma álde elimizdiń qor naryǵynyń derbes, basty oıynshysy ma degendi  naqtylap alǵymyz keledi? – KASE ne AО́QO qurylymynda, ne Ulttyq Banktiń qurylymynda bola almaıdy. Bul – qyzmet, buryn – QQA arqyly, endi – Ulttyq Bank arqyly memleket retteıtin jeke qarjylyq ınstıtýt. Kez kelgen zańdy tulǵa retinde bırja derbes qarjy ınstı­týty mártebesin saqtaıdy, ári bul máselede qandaı da bir ózgerister bolmaıdy. Bir ǵana bolýy múmkin ózge­ris retteýshi qoıatyn talaptardyń ózgerýimen baıla­nysty bolýy múmkin. Sondaı-aq Ulttyq Banktiń burynǵysha KASE quryltaıshy­larynyń quramynda ekenin jáne altyn aksııanyń ıesi ekenin esińizge sala keteıin. Retteýshiniń mindeti qarjy ınstıtýttaryna jaǵ­daı jasaý, qyzmetiniń qaýipsizdigin jáne budan ári damýyn qamtamasyz etý bolyp tabylatynyn aıta keteıin. AО́QO-nyń mindeti óńirlik ortalyq mártebe­sine sáıkes keletin budan joǵary talaptardy qoıa otyryp, qor naryǵy jáne KASE damýyna yqpal etý. Sonymen birge AО́QO qyzmetiniń bırjanyń damýyna qatysty qandaı da bir qorytyndysyn jasaýǵa bolady dep paıymdaımyn. Sebebi KASE-niń AО́QO paıda bolǵan­ǵa deıingi qyzmetiniń aıyrmashylyǵy aıtarlyqtaı. Ony qor naryǵyna qatysýshylar da atap ótýde. Atap aıtqanda, bırjanyń ınfraqury­lymy edáýir jaqsar­ǵan, jańa lıstıng erejeleri qoldanylýda. KASE mártebesi prınsıpti ózgergen: eger AО́QO-ǵa deıin bul baıaý damyǵan kommersııalyq emes uıym bolsa, qazirgi kezde jańa baǵyttaryn belsendi damytyp otyrǵan jáne eki jyl boıy tabys ákelýshi kommersııalyq uıym bolyp otyr. Árıne, daǵdarys jyldary defolt oryn aldy, biraq KASE-ge shyqqan jańa emıtentter – kompanııalardyń sany azaıǵan joq. Osy kompanııa­larǵa qarajattaryn salǵan ınvestorlardyń zardap shekkeni túsinikti, alaıda munyń bári úlken sabaq bolyp, qazirgi kezde  emıtentter men brokerlerge múldem ózgeshe, budan joǵary talaptar qoıylýda. Basymdyqtardy aıqyndaımyz – Búgingi tańda AО́QO damytýdyń qandaı da bir sandyq ólshemderi bar ma?       – Árıne bizdi sandyq kórsetkishter tolǵandyrady, óıtkeni AО́QO 2020 jyly Azııanyń 10 jetekshi ortalyqtarynyń biri bolý mindeti – biz úshin basty mindet. Biraq sandyq ólshemder belgileý – komıtettiń basymdyǵy ne qyzmeti, memlekettik organnyń mindeti de emes. Qazir biz úshin bastysy – AО́QO damytý tujyrymdamasyn aıqyndaý bolyp tabylady. Tujy­rym­damany aıqyndaǵannan jáne de ortalyqty damytý boıynsha is-sharalar jospary belgilengennen keıin ǵana biz sandyq kórsetkishterdi qarastyramyz, taldaımyz ári baǵalaımyz. Emıtentterdiń, brokerler­diń, ınvestorlardyń sandary, kólemderi, aınalym­dary týraly máseleler tek qana Qazaqstan qor bırjasyn damytý máselesine baılanysty. Emıtentterdi tartý mindeti – retteýshilerdiń mindeti emes. Bul – bırjanyń mindeti. Bul jerde KASE ókilettikteri keń, ári múmkindikteri zor. Máselen, sońǵy ýaqytta ǵana halyqaralyq bırja retinde baǵalanyp júrgen jáne iri shetel oıynshylaryn belsendi tarta bastaǵan Gonkong bırjasy belsendi aldyn alý qyzmetin atqardy: kezdesýler, konferensııalar ótkizdi, emıtenttermen ári ınvestorlarmen jumys istedi. Onyń qazirgi kórsetkishteri – osy qyzmettiń nátıjesi. KASE muny jaqsy túsinedi jáne damý ári emıtentterge qolaıly jáne qyzyqty bolatyndaı jaǵdaılar usyný úshin osy baǵytta qadam basýda. Biz óz tarapymyzdan bul úshin quqyqtyq deńgeıde jaǵdaılar jasaıtyn bolamyz. – AО́QO qandaı básekelestik artyqshylyqqa stavka jasaıtyn bolady? – Biz basqa qarjy ortalyqtarynyń básekelestik artyqshylyqtaryn taldadyq. Máselen, HVQ talda­malyq zertteýine sáıkes Sıngapýrdyń básekelestik artyqshylyǵy tıimdi geografııalyq jaǵdaıy bolyp tabylady: Azııanyń jyldam ósetin aımaǵynda; ol – Soltústik Amerıka men Eýropanyń qarjy naryqta­ry­nyń arasyndaǵy baılanystyratyn býyn. Varshavada – Eýropalyq dırektıvalarǵa tolyq saı keletin qu­qyqtyq rejımniń bolýy; bırjanyń baǵa belgileý tizimine engizý bir mezgilde basqa eýropalyq bırjalar­dyń tıisti tizimine qosýǵa ruqsat berý bolyp tabyla­dy. Máskeýde – yńǵaıly geografııalyq jaǵdaıynyń, kólemi jaǵynan iri ekonomıkasynyń jáne baı tabıǵı resýrstardyń bolýy. Almaty qalasynyń básekelestik artyqshylyq­tary – saıası erkindiktiń bolýy; el ekonomıkasynyń jaqsy qarqynmen damýy; dúnıejúzilik deńgeıdegi qarjylyq qyzmet kórsetýdi qajet etetin iri kompanııalar sanynyń kóptep paıda bolýy; kapıtaldyń aýqym­dy aǵyndaryna jáne halyqaralyq ınvestısııa­larǵa qol jetkizý; Qazaqstan ekonomıkasyna ınvestı­sııa­laýǵa jáne osynda ózderiniń bıznesterin júrgi­zýge múddeli halyqaralyq ınvestorlardyń bolýy. AО́QO GFCI ındeksine qosylmasa da, biz osy ındekstiń krıterıılerin bizdiń kórsetkishterimizben salystyryp jatqanymyzdy atap ótkim keledi. Birqa­tar pozısııalar boıynsha AО́QO reıtıngtiń ortasyn­da (atap aıtqanda, salyq salý deńgeıi, joǵary bilikti shetel mamandaryn tartý talaptary, tirkeý, lıstıng erejeleri boıynsha) nemese odan joǵary pozısııada tur. Mysaly, naryqty IJО́-ge qatysty kapıtal­dandyrý boıynsha. Degenmen, halyqtyń sany sııaqty kórset­kishter boıynsha biz reıtıng qatysýshyla­rynyń kóbi­ne jol beremiz. Qarjy naryqtaryn zańnamalyq retteý, bilikti, áleýmettik jáne bıznes-ınfraqurylym qyzmetkerle­rin daıyndaý salasyndaǵy jetekshi qarjy orta­lyq­tarynyń jaqsy tájirıbesi AО́QO-ny odan ári damy­týdyń bastaý alar jeri bolýy múmkin. Nazarlaryńyz­dy taǵy bir jaǵdaıǵa aýdaraıyn: biz ózimizdiń maqsatymyz – Ortalyq Azııada jetekshi pozısııaǵa shyǵý dep otyrǵanymyz joq, biz búkil Azııa týraly aıtyp otyrmyz. Iаǵnı maqsat bıik,  mindet aýqymdy. Sondyqtan biz salyq salý rejimin odan ári yryqtan­dyrý, qolaıly ınvestısııalyq ahýal jasaý; valıýta­lyq retteýdiń tıimdiligin arttyrý boıynsha jumys isteýdi jalǵastyramyz. Bizge, ıaǵnı elimizge yqtımal táýekelderdi tómendetý, qolaıly eńbek jáne ımmıg­rasııalyq rejımder jasaý, yńǵaıly kólik jáne aqparattyq ınfraqurylymdar qurý, bilimniń deńgeı­in jáne sapasyn arttyrý, halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý jóninde jumys isteýge týra keledi. Jáne bul strategııalyq mindet – tek qarjy vedomstvola­rynyń ǵana emes, barlyq memlekettik mınıstrlikter men vedomstvolardyń mindeti. – Áńgimeńizge rahmet, jumystaryńyzǵa ta­bys tileımiz. Áńgimelesken Alevtına DONSKIH.