О́mirdiń máni men maǵynasy, ashysy men tushysy osynaý eki uǵymnyń astarynda jatqany aıdan anyq. Rasynda da Jaratqan ıe o basta pendege ómir qubylystaryna selt eter kól-kósir sezim syılady. Túsiný men túısiný tylsymyn tartý etti. Sezim degenimiz, eń aldymen jan-dúnıeń arqyly bir nárseni sezinýden týatyn qýaný, birde qaıǵyrý, ıakı birde qyzyǵý, birde jırený...
Biraq tirlikte bári de solaıymen satylap, kezektesip kele bermeı jatatyny da bar. Adamzat qoǵamynyń damý deńgeıine kóz júgirtseńiz, neshe túrli artyq-aýys, kedir-budyr áreketterge kýá bola alasyz. Erekshe baıqalatyny, adamdar kóp jaǵdaıda eń aldymen muńaıýǵa, kúrsinýge, qaıǵyrýǵa bir taban jaqyn bolady eken. Bul ne ózi? Qazaq muńy qaı kezden bastaý alady? Bastaý – bulaǵy bar ma onyń?... Jeke handyq quryp, ózderin qazaqpyz dep jarııa etken Kereı men Jánibek han tusynan beri qaraı kóńilge kirbiń, oıǵa kúdik, júrekke mazasyzdyq uıalap aldy ma? Múmkin, odan da buryn, odan da árirekten bastaý alar qońyr muń qazaqqa máńgi serik bolyp kele jatyr ma eken? Nege qazaqtyń ishki muń-zaryn óz óleńderine ózek etken Shortanbaı, Dýlat, Buqar jyraýlar myna fánıden ozǵansha kúńirenýmen, kúızelýmen boldy? Nelikten Mádeli men Maıly, Qulynshaq pen Molda Musa óz zamanynda ishqusa kúı keshti? Keshegi Abaı she? Abaı aqynnyń jan saraıyna boılaı úńilip, bar muń-qaıǵysyn túsinip, kóńilge toqı aldyq pa? Ol qandaı muń? Ol qandaı zar? Qazaq poezııasynyń alyby Abaıdyń rýhanı muralaryna kóz júgirtseńiz, rasynda da júregińiz syzdap, kóńilińiz jabyrqaý tartady. “Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman” dep alpysqa tolmaı jatyp-aq eldi esti áńgimege shaqyrady. “О́lmek úshin týǵansyń, oıla shyraq” dep taǵy da fánıdiń ótpeliligin eskertip qoıady. Osy arada bir aıta ketetin jaı, osy kúni qaısybir qalamgerdi alsańyz da, ultty hám jurtty óltire synaý, kúırete tepkileý, sileıte soqqylaýdy ádetke aınaldyryp bara jatqandaı. “Kim jaman, qazaq jaman” degen uǵym sanaǵa sińisti bola bastaǵandaı. “Oý, bul qalaı?” deseńiz, “e, abyz Abaıdyń ózi ultyn synap jaqsy kórgen joq pa” dep jaýap qaıyrady. “Ol az deseńiz” deıdi taǵy da. Abaıdan sońǵy aqyndar – Maǵjan da, Sultanmahmut ta, Shákárim de qazaqty mańdaıynan syıpaǵan joq, kerek jerinde qan-josa etip, aıamaı syn semserine aldy. Sadaq ushyna baılady. Buny da mise tutpasańyz, keshegi Alash arystaryna júginip kórińiz. Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, M.Tynyshbaev, S.Meńdeshev, N.Tórequlov, T.Rysqulov, S.Qojanov, t.b. ult zııalylary ultym dep kúńirengende, aýzynan jalyn shashyrady. Eldiń ishindegi keseldi hám kemshilikti olardan artyq synap, olardan asyra aıtqan pende joq!...” dep sóz sabaqtaıdy taǵy bir top. Ultty tepkilep baýyrǵa tartý, urǵylap ulaǵatqa shaqyrý ádisi durys pa, álde burys pa? Túıgishtep tártipke shaqyrý qazaqqa qaıdan juqqan? Keshegi qazaq poezııasynyń maıtalman júırikterin tyńdasaq, olar elin, jerin kúızele, kúńirene jaqsy kóripti. “Seni súıemin, átteń, anaýyń bar ǵoı” dep bir kemshilikti búıirge taqap qoıyp baýyryna tartatyn tárizdi. Kóp urpaq osyny oqyp ósti. Osymen tárbıelendi. Sodan ba eken, qazirgi qazaq bir kemshilik emes, bar kemshilikti termelep, jınap-terip, betke bylsh etkizýge ázir. Synap qana qoımaıdy, saǵy synǵansha tópeleıdi. Bul minez úlkende de, kishide de árkez baıqala bastady. Badyraıyp, kózge uryp turady. Otyrystarda bósteki sózge qulaq túrseńiz, eń sorly halyq – ol qazaq! Gazet-jýrnaldardy oqı bastasańyz, taǵy da sory qaınaǵan el – qazaq! “Qazaq ózin-ózi syılaı almaıdy, sosyn da el bolyp jarytpaıdy!” desedi bir top. “О́zimen-ózi aıtysyp, talasyp júrip, jurtqa jem bolatyn el – osy qazaq!” deıdi taǵy bir top. “Úlkennen – uıat, kishiden – qanaǵat ketti, sosyn qaıdan kógeremiz?” dep kúńirenedi úshinshi bir top. – Ultty tek tómpeshteı berý jaqsy ádet pe? Onyń aıaǵy nemen bitedi? – dep suradyq bir qalamdas dosymyzdan. – “Aýrýyn jasyrǵan óledi” deıdi ǵoı. Endeshe, ult keselin biz aıtpaǵanda kim aıtady? – Kesel bolsyn, kemshilik bolsyn, ony tek qana syn sadaǵyna alyp jóndeýge bolady degen túsinik qaıdan paıda boldy? Ata-babanyń dástúrli tárbıe mektebine úńilsek, keı-keıde kemshilikti kóre turyp ta, ony badyraıtyp aıtpaı-aq, maıdan qyl sýyrǵandaı madaqtaý arqyly da jónge salyp otyrypty. – Oı, ol kezdegi adamdar basqa! Sana basqa! Túsinik basqa. Qazirgi urpaq múlde bólek. Bular mańdaıǵa tars etkizip qoıyp qalmasań, ymdy túsine bermeıdi. Oılanasyń. Oıǵa qalasyń. Rasymen-aq búgingi urpaqtyń dál sondaılyq oıy qysqaryp, túsinigi tómen bolyp bara ma? Joq, álde olardy sondaı jaǵdaıǵa, qısynsyz kúıge jetelep ákelgen aǵa býyn urpaqtyń qısyq isi me? Kim kináli? Áıteýir, osy kúni bir nárse anyq baıqalady. Ol – adamdardyń bir-birin jaqsy kórip, qurmet tutyp, súıe bilýden góri kemshiligin qazbalap, ilik izdep, syn sadaǵyna kóbirek alýǵa tyrysýy. Qazaq solaı ma edi? Atam zamannan beri belgili qaǵıda – ol adamdy adam kótermeleı bilýi kerek, syılaýy kerek, qurmet tutýy kerek. Jaqsylyq kórse jany qalmaı, birge qýanýy tıis. Solaı bolyp ta kele jatqan sııaqty edi. Abaı aqyn: Birińdi qazaq, biriń – dos, Kórmeseń, istiń bári bos! – demep pe edi. Osy eki aýyz sóz tekten-tek jazyla salǵan ba? Bizdińshe, joq. Munyń astarynda “adam adamdy syılaý kerek, barynsha qurmet sezimin oıatyp, syılasýy qajet” degen oı jatqan joq pa! Al, olaı bolmasa ıtis-tartys tirlikpen, birińdi-biriń mújip, qajap, túrtpektep ótpekshisiń ǵoı, sosyn ózgege jem bop ótpekshisiń ǵoı, pendem! Sol emes pe aqyn Abaıdyń bildirmegi!... * * * Osyndaıda eske qaıta-qaıta eldi aýzyna qaratqan, ár sózimen dúıim jurtty oılandyra bilgen, qazyna-qarttar orala beredi. Qazaq úshin rasynda da eń úlken qazyna – ol qarttar, aqsaqaldar bolmady ma! Árıne, baıaǵyda! Árıne, ánebir zamandarda!... Taǵy da oıǵa túsedi. Áldebir basylymdardan oqyǵanymyz bar-dy. Áıgili japon elinde osy kúnge deıin jasy kelgen kisilerge jasalar qurmet meılinshe mol bolyp qalyp otyr. Tipti elýden asyp, alpysqa jetken azamattar da áli at ústinde. Qyzmettik oryntaqtan taıa qoıǵan joq. Eldiń ishki saıasaty boıynsha – egde tartý aqyl toqtatý belgisi, ondaı kisiler oılanyp áreket etedi hám az qatelesedi deıdi. Tup-týra ózimizde bar ádet edi ǵoı. Árıne, bir kezderde... * * * Qazaq “jaqsy qartaıa bilý de – bir baqyt” dep aýyz toltyra aıtady. Munyń mánisi nede? Kisi alpystan asyp, jasy ulǵaıǵan kezde keýdedegi albyrttyqty, asyǵystyqty, ushqalaqtyqty umytyp, sabyrǵa kóshedi. Ne nársege de salmaqtaı qarap, sana tezine salyp, oı eleginen ótkizip otyrýǵa mashyqtanady. Bul – jaqsy qartaıý. Qarttar demekshi, qazaq ishinde óz zamanynda aınalasyna úlgi, elge tutqa bolǵan qarııalar az bolmaǵan. Bir áýlettiń ǵana emes, bútin bir eldiń sóz ustaryna aınalǵan aqsaqal-qarasaqaldar bar kezde jurtshylyq arasynda pysyń-pysyń ósek, bir-birin sózben ilý hám ózgege kúlki bolar keri ketken ister bolmaǵan eken. “Bas jarylsa, bórik ishinde” dep, elge aıbaraq etpeýge tyrysypty. El aralap júrip, bir aqsaqaldy qarııamen tildeskenimiz bar. Sol kisiniń sózi áli kúnge esten ketpeıdi. Qarııa aıtty: Balam, myna zaman ne bop barady? Qazaq ishin qyltanaq jaılady ma? Rý men rý, áýlet pen áýlet taıtalasyp jatyr. Tipti aǵaıyndy kisiler arasynda esh bitispes talas ta júrip jatyr. – Munyń sebebi ne, aqsaqal? – dep suradyq. – Sony da bilmeısiń be? – dedi ol. – Ony aıtpasam da túsinbeısiń be? – Múmkin, jastar sóz tyńdamaı, tárbıege kónbeı... – dep jaýap aıta bastap em, álgi aqsaqal: – Joq! – dedi daýysyn qataıtyp. – Sál qıt etse, bar kináni jastarǵa jaba salý ádetke aınaldy. Olaı emes! – Endi ne? – Elde jóni túzý qarııa qalmady. Jastarǵa jón silter úlkender mektebi úzilip barady. Alpystan assa da araq iship, aýzyna kelgenin ottap, kishilerge mazaq bolyp júrgenderge ne deýge bolady! – Olar endi HHI ǵasyrdyń qarııalary emes pe? – dep ázildegen boldyq. – Shet jurtta alpys-jetpis jasta da ózin jas sezinip... Qarııa taǵy da sózimdi bóldi. – Osy sender, – dedi. – Sender nege shetelge elikteýdi qoımaısyńdar? Japon mádenıeti – japondyqtarǵa, aǵylshyn mádenıeti – aǵylshyndarǵa, fransýz mádenıeti – fransýzdarǵa qyzmet etedi. Ár eldiń óz ereksheligi, óz órnegi bolmaı turmaıdy. Biz – musylmanbyz. Onyń ústine – túrkilermiz. Onyń bergi jaǵynda – qazaqpyz. Qazaqqa qazaq bolý paryz. Qazaq dástúri men saltyn saqtaý paryz. Tilin qorǵaý lázim. – О́rkenıet kele jatyr. Jahandaný jaılap barady. – Sol jahandanýǵa jutylyp ketpeý úshin de eń áýeli myqty ult bolyp uıysýymyz kerek. Ultty uıystyrý úshin – ulttyń salt-dástúri, ádet-ǵuryp kómekke kelý kerek. – Qarttar nege maıdalanyp barady? – О́ıtkeni, búgingi qazaqtar óz eliniń, óz jeriniń abyroıynan góri óz qulqynyn kóbirek oılaıdy. О́z jurtynyń bedelin asqaqtatý ornyna óz janynyń rahatyn alǵy kezekke jyljytyp otyrady. – Bul keseldi qalaı tyıamyz? Qaıtsek, irgeli el bolyp saqtalyp qalamyz, aqsaqal? – Ol úshin, balam, barlyq tárbıeni aldymen mektepten, tipti balabaqshadan bastaý kerek. Jas urpaqqa bizdiń tegimiz kim ekeni, dilimiz ben tilimizdiń qanshalyq qymbat ekenin áýel bastan ańǵartý kerek. Sonda ǵana eldik beınemizdi saqtaı alamyz. Ana tilin qaıtsek turalatyp almaımyz dep talaıdan bas qatyryp júrgen jaıymyz bar ǵoı, onyń jyry sońǵy on-jıyrma jyldan beri úzilmeı kele jatqan joq pa! Keshegi Shona Smahanuly aǵamyzdan bastap, búgingi Muhtar Shahanovqa deıingi aralyqta til taǵdyryn jany shyrqyrap, kim tilge tıek etpedi deısiz. – Aqsaqal! – dedim endi. – Ana tili búgingi kúni eń bir jaraly másele bolyp tur. Osyny qaıtkenimiz jón? Qaıtsek, tolyǵymen sheshe alamyz? Qarııa esh bógelgen joq. – Qaraǵym, bizdiń tilimiz – Ana tili dep atalady. Ony eshbir qaýlymen, eshbir tapsyrmamen júzege asyra almaısyń. Tildi saqtap qalatyn – analar. Árbir otbasynda sábı dúnıege kelisimen, onyń eń alǵashqy byldyrlap sóıleıtin sózi – qazaqsha bolýy qajet. Ana áldıi, besik jyry – bári de qazaqsha aıtylmaı bolmaıdy. – Ony tyńdaı qoıatyn qulaq bolsa... – Oý, sen ne dep tursyń dedi ol. – О́z urpaǵyna áý bastan qazaq tilin úıretýden bas tartatyn otbasy bola ma?! Bala 4-5 jasqa deıin qazaqsha sóılese, onda bul tildi ońaılyqpen umyta qoımasyna men kýá! Ýyzynda tilge jaryǵan degen sol bolady. Aqsaqaldy endi basqa taqyrypqa buraıyn dep, taǵy da úlkender arasyna orala berdim. – Qısyq minez qıqar qarııalar kóbeıip barady! Olardy qaıtemiz? – Shaldýar shaldardy da tártipke shaqyrý qajet. Árbir oblys, aýdan hám aýyldyq jerlerde ákimdik bar emes pe! Sol ákimdik janynan aqsaqaldar keńesin quryp, oqtyn-oqtyn bas qosyp otyrsa da teris emes. Ara-tura el arasyna iritki salyp, araq iship júrgenderdi sol jerde syn tezine salsa, teris bolmas edi. Aqsaqaly azǵyndaǵan eldiń bolashaǵy da bulyńǵyr. Osyny bárimiz de túsinýimiz qajet. Árbir sózinen dalanyń danalyǵy seziletin sol qarııamen sóılesken soń, men kópke deıin bir oıdan aryla almaı-aq qoıdym. Jaqsy qartaıý degen ne? Ol óz zamanynda jaqsy qyzmet istep, zeınetkerlikke jetip, tıisti zeınetaqysyn alyp, ózimen-ózi bolyp júrgen aǵa býyn ókilderi me? Joq, bolmasa kárilikke báribir boı bermeı, árkez jaqsy istiń janynan tabyla biletin elgezek eresek jandar ma? Osy ekeýi de jaqsy-aý! Alaıda, jaqsy qarııa degenimiz – óz jurtynyń, óz áýletiniń aqylshysy, tutqasy, betke ustary bolar-aý! Ondaı qarııalar el ishinde kóńilge qaıaý salar is bolsa da, syrtqa shyǵarmaı, ózara kelisimmen aıaqtaıdy. Bitimmen sheshedi. Sosyn da ondaı aýylda aryz az. Shaǵym bola bermeıdi. Urys-keris joq. Qaıta, bereke bar. Aýyzbirshilik bar. Osyndaı aýylǵa tap bolsańyz, ózińiz de bir rahattanyp qalasyz. Bola bergińiz, kidire bergińiz keledi. О́ıtkeni, siz eshnárseden sekem almaısyz. Beısaýat sóz, berekesiz áreket bolmaıtynyna senesiz. О́zińizdi-ózińiz myna jaryq álemdegi eń bir tamasha jandar arasynda júrgendeı kúı keshesiz! Áı, biraq ondaı aýyl qazir bar ma eken? Bar bolsa, az ba eken, kóp pe eken? Qazaq qarııalary qaı kezde de jasy kelgen soń, jeńiltektikke salynbaı, jaqsy qartaıyp, eliniń tutqasy hám ustyny bolyp jatsa qandaı ǵanıbet! “Shirkin-aı!” dep oılanasyń osyndaıda. “Osy kúni “Qarııalar tárbıe mektebi” degen arnaýly sabaqtar, oı salar tartymdy keshter uıymdastyrylyp otyrsa ǵoı. Onyń búgingi jastarǵa bereri de, úıreteri de kóp bolar edi...” * * * Al, jastar she! Jas býyn ókilderi osy kúni ne oılap júr? Ataqty Maǵjan aqyn bir kezderi “Men jastarǵa senemin” dep jyrlady. Ol óziniń izin basyp kele jatqan sol kezdegi ini jastarǵa ǵana emes, HHI ǵasyr jastaryna da óz sózin arnap aıtyp ketkendeı. Maǵjan jas urpaqtan úlken úmit kútti, senim artty, elge tutqa bolaryna sendi. Kózderińde ot oınar, Sózderińde jalyn bar! Jannan qymbat olarǵa ar, Men jastarǵa senemin! – dep, kókireginiń arǵy túkpirindegi asyl sózin, yntyzar lebizin jyr jolyna qosty. Úzdige jyrlady. Sol aıbarly aqyn senim júktegen “arystandaı aıbatty, jolbarystaı qaıratty” jastarymyz árkez senim údesinen shyǵyp kele me? Barlyq ýaqytta jastyqqa tán jigermen ultyn, jurtyn, halqyn súıetin minezin baıqatyp otyr ma? Qazaq degen qasıetti eldiń barsha qadir-qasıetin durys túsinip, ony kórip-bilip, ózgelerge úıretýge umtylyp júr me? Saýal kóp, jaýap az. Árıne, jastardyń bárine topyraq shashýdan aýlaqpyz, alaıda osy kúngi jastardyń kóbi derlik qazaq bolǵanyna maqtaný ornyna qaıta ókinish bildiretin minez baıqatyp qalady. Molynan baıqatady. Bir jas dospen az-kem oı bóliskenimiz bar. Ol aıtty: – Qazaq bolǵanyma qalaı maqtanam? Maqtana aıtar qandaı qasıeti bar? – Qazaq tarıhyn bilesiń be? – Eptep oqyǵam. Bári kúńgirt. Ekiushty. Daýly tustary kóp. – Salt-dástúrin bilesiń be? – Azdap bilem. Biraq onyń bári de endi eskirdi ǵoı. HHI ǵasyrda ony sóz etip otyrý qajet pe? – Tilin qurmetteısiń be? – Sóıleı alam. Alaıda onyń álemdik órkenıette eshbir orny joq. Shetelde qazaqsha sóıleý qajet te emes. – Árıne, – dedim men. – Sen osy aıtqandardyń bárine de selqos qaraıtyn bolsań, qalaısha qazaq úshin maqtana alasyń! Ultty ult etetin onyń tarıhy, dástúri, tili ǵoı. Jas dosym menimen taıtalasa bastady. Aǵa, – dedi ol. – Qazir álemdik jahandaný bastalyp ketti. Bul prosess on bes-on alty mıllıon bizdiń el turmaq, ózimizden sany jaǵynan áldeneshe úlken, elderdiń ózin jutyp qoıýy múmkin. Sol sebepti keshegini ańsap, bas qatyrǵansha, erteń qalaı bolamyz degen sharýany oılamaımyz ba! – Erteńdi oılaý degen ne? – Erteńin aldyn-ala oılaǵan el sol jahandanýǵa qarsy júrip, batyl aralasýy kerek. Jańa zamanǵa, jańa jaǵdaıǵa barynsha beıimdelmeı bolmaıdy. Ol ózińdi-óziń joǵaltyp almaý úshin ábden kerek is. Tipti “osyny qaıtsem de ustap qalam” dep, bir tilge qatyp qalý qajet emes. – Tili joǵalǵan soń el bola ma! Ondaı eldi qaıdan kórdiń! – Másele – dilde! Qaı tilde sóılesek te qazaq ekenimizdi esten shyǵarmasaq boldy. Jaǵamdy ustadym. Jas dosymdy tyńdap turyp, tula boıym titirkendi. “Qazaqta kisi qyzyǵatyn, tuǵyr etetin ne qaldy” degeni ǵoı ol. Sonda biz shynymen-aq el bolýdan qalyp bara jatqanymyz ba?! Nege ekeni belgisiz, osy sátte men Ábdilda Tájibaev aqyndy eske aldym. – Týǵan tilim – tirligimniń aıǵaǵy, Tilim bar da, aıtylar syr oıdaǵy. О́sse tilim – men de birge ósemin, О́shse tilim – men de birge óshemin! Tilsiz haıýan – bıshara, Bısharaǵa – ne shara! – dep jyrlap edi-aý abyz aqyn! Sonda osyndaı urpaq tárbıelep, sol urpaqqa el tizginin ustatýǵa táýekel etip otyrsaq, biz ózi kimge ókpelep júrmiz, a? Iá, ultty ult etetin – eń aldymen adamdar ǵoı. Kisisi kósheli, maqsaty aıqyn, baǵyty durys eldi jaý ala ma! Sol kósheli adam degenimiz – álgi biz sóz etken aqsaqaldar men jastar emes pe! Aqsaqal aqsaqaldyq jolynan jańylsa, jastar jalyndamaı jatyp súrinse, ol eldiń erteńi de kúńgirt emes pe. Tipá, ondaı pálekettiń beti aýlaq! Biz jaqsy qarııasy hám tárbıeli urpaǵy bar qazaq degen el bolamyz. Bolǵamyz, bola da beremiz! * * * Synaý! Mineý! Taǵy da synaý! Biz osy kúni ultty tek qana tuqyrta túsip, tek qana jaman jaǵyn aıtý ádetin meńgerip aldyq. Qazaqtyń qaı qaıratkeri de álsiz. Qaı aqyny da ortasha. Bılik basyndaǵylardyń bári de alaıaq. О́z basyn, óz qarnyn oılaıtyn taıaz oılylar. Áldebir otyrysta otyryp: – Ana depýtat eldiń oıyndaǵy sózdi aıtty, – dep sóz bastaı berseń, bireýi áńgimeni bólip: – Áı, sony qoıshy! О́zi paraqor eken. Júrgen jerinde tek óz qulqynyn oılaıdy, – dep jorǵalatady. Ǵafý aqynnyń bir óleńi bolýshy edi. Sol óleńinde “ózgelerdiń batyry jaqsy da, al bizdiń batyrlardyń bári jaman bolǵan ba” degen syndy oı aıtylatyn. Rasynda sońǵy jyldary biz ózimizdi-ózimiz synaýda álemde alǵashqy oryndardyń birine shyǵyp ketken joq pa ekenbiz osy?! Árıne, saıasattyń aınalasynda júrgen azamattardyń arasynda ala da, qula da kezdesýi kádik. Bári birdeı sútten aq, sýdan taza desek, ol shyndyq emes. “Bir qaryn maıdy bir qumalaq shiritedi” degen ataly sóz ras-aq! Jaqsylarymyzdy qaısybir jeńil aıaqtylar bylǵap ketedi. Kemeńgerimizdiń jolyn kóldeneń kók attylar kesip ótedi. Táýirlerimizdi áldebir tyshtaqaılar kólegeılep, kórsetpeıdi. Osynyń bári de ómir bar jerde bola beretin nárse ǵoı. Atam zamannan beri qatarlasa shaýyp, qaptaldasa qaqtyǵysyp kele jatqan aq pen qara, jaqsy men jaman, jomart pen sarań emes pe edi! Biz nege tek ómirdiń qara túsin tez baıqap, tek qana osal jaǵyn sóz ete beremiz? Endi el namysyn oılar kún týǵan joq pa! Álde, shynymen-aq maıdalanyp, tarydaı bytyrap bara jatqanymyz ba?... Áıtpese, bul ádetimizge ne joryq! Táýelsizdikke qol jetkizip, qazaq degen eldiń bar ekenin álem moıyndap jatsa da, eshteńege kóńilimiz tolmaýy qalaı? Aý, sol táýelsizdikti baıandy etýge kúsh salyp otyrǵan sanattaǵy qaıratkerler men saýsaqpen sanarlyq jaqsymyzdy nege kórgimiz kelmeıdi? Az shyǵar, biraq bar ǵoı. Júr ǵoı olar aramyzda... Olar “joq” dep, short kesip aıtýǵa aýzymyz qalaı barady? * * * Eldiń de, el azamattarynyń da jaqsy qasıetterin sóz etý qandaı ǵanıbet! Qandaı jurt bolsa da, meıli ol úlken bolsyn, ne kishi bolsyn, onyń jaqsylary, jaısańdary hám jaqsy isteri bolady ǵoı. Sony kórý, tanı bilý hám dóp basa bilý, árıne, ońaı sharýa emes. Ol úshin úlken júrek, úlken senim, úlken yqylas qajet. Aıtalyq, bir jas jigit mınıstrdiń oryntaǵyna otyrdy delik. Ol áýelde qatelesýi múmkin. Aıaǵyn shalys basýy da yqtımal. Al, endi sol kemshiligin ilip alyp, jerden alyp, jerge salyp, tómpeshtiń astyna ala bersek, ol jigit kim bop shyǵady? Árıne, jaltaq bolady. Jaltaq basshydan jaqsy ister kútýge de bolmaıdy. Ult qaıratkerlerin shyǵarý – ulttyń óz qolynda! Ony eshbir el bizge daıyndap, ákelip bermeıdi. Ne de bolsa óz ishimizde ósýi kerek, qalyptasýy kerek. Jaqsy ǵalym shyǵaramyz desek, jas jigitke múmkindik týǵyzyp, onyń árbir adymyna qoldaý jasaýymyz qajet. О́z salasy boıynsha barynsha izdenip, óz dittegen mejesine jetýine múmkindik berýge tıispiz. Bizde onan góri aıaqtan shalyp jiberý ádeti beleń alyp bara jatqandaı. Eń qıyny – aıaqtan kim shaldy dep izdeý sala bastasańyz, eshnárse taba almaısyz. Kóz aldyńdaǵynyń bári de sútten aq, sýdan taza. Bári de perishte. Al, biraq... Tasada turyp tas atýshy kóp. Kórinbeıtin jaý kóbeıe bastady. Bul – jaqsy úrdis emes. Ult úshin asa qaýipti indet. Jasyratyn ne bar, oıy ozyq deıtin aqyn-jazýshylardyń arasynda da mundaı áreketter boı kórsetedi. Talant az emes, biraq tarazy joq. Kitap kóp, biraq jaqsysyn dóp basyp, tilge tıek etetinder tabylmaıdy. “Men oza almadym, endi sen de ozba” degen mysyq tabandaý. Osyndaıda eriksiz eske túsip ketedi, baıaǵyda, HH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynda Máskeýge eń joǵary ádebı syılyqqa usynylǵan bir aǵamyzdyń ústinen qap-qap aryz barypty deıtin. Al, sol kisimen birge sol syılyqqa usynylǵan grýzın álde armıan qalamgeriniń sońynan bir top tileýlesteri ere barǵan kórinedi. Biz aıaqtan shalýǵa jan sala kiristik, al olar azamatyn alaqanǵa salyp, aıalaýǵa tyrysty. Qudaı-aý, sol bir kesapatty keselden qazaq baıǵus ómir boıy qutylmaı ketetin bolǵany ma! Bizdiń tas mańdaıymyzǵa jazylǵany osy ma!... Osydan soń ult kósegesi qalaı kógeredi? Qazaq qalaı qazaq bolady? Jahandaný esik qaǵyp turǵan kezde jumylǵan judyryq bolý ornyna, saýsaq sanap turysymyz qalaı? * * *
Jaqsymyzǵa, jetken jetistikterimizge biz nelikten az qýanamyz? Nelikten elge tutqa bolar azamattarymyzdy ardaqtaýǵa, alaqanǵa salýǵa tym shorqaqpyz? Jan-jaqty jetilgen, bilikti de bilgir basshy – el qaıratkeri osy jurttyń abyroıy emes pe! Sóz sıqyryn tereńnen qazyp, álemdik ádebıetten óz ornyn oıyp alýǵa umtylǵan talantty qalamger – ol qazaq degen eldiń maqtanyshy bolmas pa! Sporttyń alýan túrinen álemdik bıiktikti baǵyndyra alǵan sańlaq jigitter – olar da egemen eldiń ar-namysy bolyp sanalmaı ma! О́zgeniń jetistigine tań qalyp, taýdaı baǵa bergenshe, nege óz jurtymyzǵa moıyn burmaımyz! Biz ózi qandaı halyq edik? Sońǵy jyldar bederinde sheteldik buqaralyq aqparat quraldary Aýtızm syrqaty týraly kóp jazyp júr. Men osy bir erekshe syrqat syryn túsingen saıyn, keýdemdi áldebir kúdik jaýlap alady. “Osy qazaqtyń búgingi urpaǵynyń boıynda álgi keseldiń belgileri joq pa eken?” dep oılanam. Aýtızm degen – adamnyń ishteı tuıyqtalýy. Ne nársege de óte samarqaý, selqos qaraýy. Qyzyǵýshylyǵy azaıýy. Elimizde uly ózgerister men máni zor alyp ister júzege asyp, qazaq eli qas-qaǵym sátte álemdik deńgeıde sóz etetin memleketke aınalyp otyrsa da, keı qazaq “áı, sony qoıshy, bolsa qaıtemiz” dep shyrt túkirip otyra beredi. Bul ne ózi? Osyndaı selqos minez tipti belgili-belgili tulǵalar arasynda da az emes. Búgingi memleket hám qoǵam qaıratkerleri nege jarqyldap sóılep, el aldyna shyǵyp, jaqsy istiń jarshysy bolmaıdy? Búgingi depýtat myrzalar nege el ishine kirip ketip, barlyq jaqsylyǵymyz ben kemshiligimizdi jalpaq tilmen túsindirip aıtýǵa, túıip aıtýǵa qushtar emes? Búgingi aqyn-jazýshylarymyzdyń qalamy nelikten jańa zaman sáýletin, búgingi kúsh kelbetin hám qazirgi jas urpaq boıyndaǵy alapat kúshti sezimdi kórsetýge kibirtiktep qala beredi? Alapat sezimdi aqyn Tólegen Aıbergenov jazǵan eken: – O, Otan aǵar arnamdy meniń tereń ber, Súırermin alǵa, jatsa eger irkip kemeńdi ór. Kemshiligińdi keshirmeı aıtsam, dostarym, Men úshin jany ashymaı tur demeńder!... Bizdiń de oıymyzda osyndaı tilek tur, dál osy tektes janashyr sóz keýdemizden syǵalap qaraıdy. Qýana bileıikshi, aǵaıyn! Eń bolmasa bir-birimizdiń jetken jetistigimiz ben bitirgen isimizdi kórgen sátte “jón eken” degen jalǵyz aýyz jyly sózdi aıtýǵa bolmas pa! Qýana bilý, bile-belsek, adam boıyndaǵy ǵalamat sezim ǵoı. Sol býyrqanǵan sezimdi nege sonshalyq tunshyqtyryp júrmiz? Bereıik te bostandyq!...
Joltaı JUMAT,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy-dramatýrg.
