Alashtyń alyptary – passıonar tulǵalar

− Ashylǵanyna 10 jyl tolǵan or­talyqtyń ǵasyrlyq mereı­toıǵa ázirligi qandaı?

− Alash taqyrybyn zert­teıtin ǵylymı or­talyqtar eli­mizdiń bir­neshe aımaǵynda bar. Negizgilerin atap aıtar bolsaq, Almatydaǵy ortalyqty belgili alash­­­tanýshy Mámbet Qoı­­­geldi, Astanadaǵy L.N.Gýmılev ýnıver­sı­teti janyn­daǵy «Alash­­taný» ınstıtýtyn Sul­tan Han Aqqululy, Batys Qazaq­stan­daǵy ortalyqty Dá­metken Súleımenova bas­qarady. Bizdiń ortalyq osy­lardyń úıles­tirýshisi bolyp esepteledi. Muny atalǵan óńir­ler­diń Semeıge degen qurmeti dep tú­singen lázim. О́ıtkeni, Semeı Alash­tyń astanasy bolǵany belgili.

«Tas túsken jerine aýyr» demekshi, biz osynaý úlken me­reı­toıǵa aldyn ala, erte bastan qamdandyq. Ortalyq mereı­toılar qarsańynda nemese mereıtoılar kezinde ǵana emes, únemi, turaqty negizde jumys isteıdi. Naqtylap aıtsaq, osydan 10 jyl buryn daıyndalǵan ǵylymı tujyrymdama bar. Sol baǵyt boıynsha jumys istep kelemiz. Ortalyqtyń ǵylymı kon­sepsııasynyń negizgi baǵyttary mynalar: irgeli ǵylymı-zertteý baǵyty, ǵylymı-ensıklopedııalyq baǵyt, ǵylymı basym baǵyt, ǵy­lymı konseptýaldy baǵyt, ǵylymı ózekti baǵyt. Ár baǵyt boıynsha daıyndalyp jatqan naqty jumystar bar. Sonyń bir-ekeýin atasaq, olar mynalar: 10 kitaptan turatyn «Alashtaný máseleleri» ǵylymı-serııa­lyq jınaǵy. Onda otandyq, Eýrazııa keńistigindegi ǵalymdardyń eńbekteri jınaq­talyp berilgen. Sondaı-aq, «Alash-Semeı» ensıklopedııa­sy, «Alash­tyń passıonarlyq qýa­ty» atty monografııa, ta­ǵysyn taǵylar.

− Atalǵan ǵylymı-serııalyq jınaqtyń qansha kitaby shyq­ty?

− Negizinen, bul ba­ǵytta orta­lyq­tan onnan astam kitap jaryq kórgen. Al, qazirgi tań­da, naqty ǵylymı ba­ǵyt­tary boıynsha jú­ıelep, jańa ǵylymı metodologııa negizinde daıyndap jatyrmyz. Alǵashqy úsh kitapty baspaǵa usyn­dyq. Ja­ńa metodologııanyń maq­saty myna baǵyt­tardy júıe­lep berý: Alash jáne tarıh, Alash jáne fılosofııa, Alash jáne ǵylym, Alash jáne mádenıet, Alash jáne ádebıet, taǵysyn taǵylar. Semeıdegi muraǵatpen birlese jumys istep, arhıvtik qujattar jınaǵyn shyǵarǵan bolatynbyz. Sony tolyqtyryp qaıta shyǵarýdy da maqsat etip otyrmyz. Sondaı-aq, joǵaryda ózim atap ótken eńbektiń orys tilin­degi aýdarmasy Máskeý qala­synan «Passıonarnaıa energııa «Dvı­jenııa Alash» degen atpen ja­ryq kórmekshi. Alash qozǵalysy – uly qoz­ǵalys. Qazaq eliniń qýa­tyn syrtqa tanystyrý da paryzymyz.

− «Alashtyń passıonarlyq qýaty» degen eńbegińiz jóninde tarqatyp aıtyp ótseńiz?

− Kóp adamdar menen su­rap jatady: «Kitapty nege bulaı atadyńyz?» dep. Lev Gýmılevtiń shyǵar­mashy­lyǵyn jan-jaqty zerdelep zert­tegenderdiń birimin. «Lev Gýmılev» tulǵalyq ensı­klopedııasynyń avtorymyn. Tarıhta ǵylymı aınalymǵa «passıonar» uǵymyn engizgen – osy kisi. Onyń ǵylymǵa engizgen «Etnogenezdiń passıonarlyq teorııasy» degen ǵylymı-meto­dolo­gııalyq konsepsııasy bar. Oǵan kózqaras ártúrli. Ol búgin biz qa­rastyratyn másele emes. Al, «pas­sıonar» sol teorııanyń metakategorııasy. Basqasha aıtsaq, ol qýat. Úlken maqsattarǵa bas­tar qýat. Sol úlken joldaǵylar osy qýattyń áserinen «shahıt» bolyp ketýi de múmkin. Osy qy­rynan kelsek, Alash­tyń alyptary – passıonar tulǵalar. Pas­­sıonarlyq qýat. Bul – sán úshin qoldanylǵan sóz emes, úlken uǵym. Alash qaırat­kerlerine qa­rańyz. Sol ǵasyrdyń basyn­da joǵary bilimdi adamdar kóp bol­sa da, kóshbasshylary shamamen 100 adamdaı boldy. Solar tutas halyqty órgizip, jýsat­ty. Tutas halyq olardy moıyndady, qur­mettedi. О́ıtkeni, olar halyq­tyń kókeıindegi máselelerdi dóp basty.

Qazir elimizde joǵary bilimdi adam sany qansha? Mıllıonmen sanalady. Sonyń ózinde bir-birin uqpaı jatady. Bul jerde, kórdińiz be? San emes, sapanyń kúshtiligi. Passıonarlyq tulǵa degen uǵym bar. Bular óte zor qýatpen, erekshe qarqynmen keletin adamdar. Olar Otan úshin, el úshin tek ala­pat qulshynys, aıryqsha yntamen ǵana emes, zor bilimmen eń­bek etti. Mine, sonyń bar­lyǵyn tutastaı qarastyra, oılana kele passıonarlyq qýat dedik. Máselen, Lenındi, Stalındi alaıyq. Ekeýi de úlken tulǵalar. Biraq olar ustanǵan saıası baǵyt arenadan ketken soń, olardyń tulǵalyq bolmysy da solǵyn tartty. Al endi ózimizdiń Ahmet Baıtursynovty alaıyq. Eger búgin bireý osy tulǵanyń saıasattaǵy eńbegin joqqa shyǵarýǵa umtylsa, ar jaǵynda ádebıeti tur, ádebıetin alyp tastasa, til bilimi tur, til bilimin alyp tastasa, kósemsózi tur, kósemsózin alyp tastasa, aqyndyǵy tur. Iаǵnı, bul kisiler ensıklopedııalyq, polı­fonııalyq, bir basyna san salany toǵystyrǵan uly tulǵalar. Bular­dy halyqtyń unatqany – olar ónerde de, saıasatta da, jurt­qa qyzmet jasaý turǵysynda da óte adal boldy. Eńbegime ataý­dy «Alash qozǵa­lysynyń passıo­narlyq qýaty» dep alǵanym sol.

− Siz únemi «Alash-Semeı» dep aıtyp júresiz, maqa­lala­ry­ńyzda osylaı dep jazasyz.

− Jalpy, Semeıdiń ataýyna baılanysty ártúrli kózqarastar bar. Bireýler «Semeı degendi qoıyp Alash qalasy dep ataý kerek» deıdi. Semeı – tarıhı jer ǵoı. Qara shańyraq. Bul ataýdy alyp tastasaq qalaı bolady? Kóp adamdar qarsy bolýy múmkin. Qalanyń sol jaǵalaýy kezinde Alash qalasy atanǵany belgili. Abý-Dabı, Nıý-Iork, Nıý-Delı, Sankt-Peterbýrg, Las-Vegas, San-Fransısko degen sııaqty, ózim Alash-Semeı dep aıtyp júrmin. Meniki oı salý, Semeıdiń bir kezde Alash qalasy dep te atalǵanyn sanadan óshirmeý.

− Alash alyptary esimderin qurmet­teý jaǵy týraly ne aıtar edińiz?

− Kóp adamdar Alash alyp­tarynyń esimderine kóshe beril­meı jatyr, taǵysyn taǵylar degen «tóńkeristik» saýaldar kó­terip jatady. «Ana kóshege ana­­nyń aty berilmedi, mynanyń aty berilmedi» dep. Nıet durys. Oryndalýy keıde burys bolyp jatady. Kezinde Lenın bastaǵan kósemderdiń esim­deri sypyrylyp tastap, kó­she­lerge basqa tulǵalardyń aty berile bastady. Sol kezde buryn «raıkom bas­qarǵan» degen sııaqt­y «sııasy keppegen tulǵalar» toqpaǵy myqty bolyp kóshe ataýlaryn ıemdendi. Sondyqtan, bul máselede asyǵystyq tanytýǵa bolmaıdy. Asyqpaı, saspaı, boıǵa, oıǵa sińirý kerek. Eń bastysy, biz Alash­ty sanaǵa kirgizýimiz kerek. Sonda bári ornyna keledi.

Qazirgi ýaqytta Alash taqy­ryby týrasynda da túrli pikirler aıtylyp júr. «Alash taqyryby zerttelmeı jatyr, qazirgi saıasat oń kózben qaramaıdy», dep baıbalam salyp júrgender de bar. Munyń bári jel sóz. О́ıt­keni, keshegi Alashty búgingi Táýelsiz Qazaq­stannan bólip qa­raýǵa bolmaıdy. Bular – bir-bi­riniń zańdy jalǵasy. Búırekten sıraq shyǵarýdyń qajeti joq. Ortalyqtyń mańdaıshasyna «Keshegi Alash ıdeıasy – búgingi Máńgilik Qazaq eli» dep jazyp qoıdyq. Bul bireýge unar, bireýge unamas. Biz óz jumysymyzda osy ıdeıany ustanamyz. Árıne, Alash alyptarynyń taǵdyrlaryna qatysty kóptegen qujat­tarǵa qol jetpeı otyrǵany ras. Bul alashtanýshy ǵalymdardyń tereńdep túbegeıli zertteýine kerek dúnıe­ler. Onyń máni zor. Oǵan ýaqyt kerek shyǵar. Myqty alashtanýshy ǵalymdar bul baǵytta ju­mystar istep jatyr. Olardyń isine sátti­lik tileıik.

– Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken

Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy