Taýlar alystaǵan saıyn bıik-teı beredi degen qaǵıda bar. Erlik te sol sııaqty, eshkimniń jadynan ońaılyqpen umytyla qoımaıdy.
Qostanaı óńirinen túlegen qyran 1920 jyly Áýlıekól aýdanyndaǵy Qoıandyaǵash aýylynda dúnıege kelipti. О́mir joly týraly derekterde Sultannyń anasynan erte aıyrylyp, jetimdiktiń taqsyretin tartqany jaıynda aıtylady. Sol kezdegi ahýalǵa baılanysty bolsa kerek, 7-synypty on jeti jasynda támamdaǵan eken. Oqýyn ári qaraı jalǵastyrýǵa bolatyn edi, qoldy baılaǵan kedeılik mursha bermedi. Jasynan alǵyrlyǵy men ójettiginiń arqasynda aýyldaǵy poshta bólimshesinde kassır bolyp jumys istegeni bar.
1940 jyly jalyndaǵan jıyrmadaǵy jigit ásker qataryna alynady. Kóp uzamaı, soǵystyń alǵashqy kúnderinen-aq fashıst basqynshylaryna qarsy atoı saldy. Aldymen mergender rotasynda, keıin pýlemetshiler bólimshesinde boldy. Sóz basynda aıtyp ótken Lenıngrad túbindegi urystarda elýden astam dushpannyń kózin joıyp, tórt ret jaralanǵan. 1943 jylǵy shildedegi Lenıngradty «Úlken jermen» baılanystyryp turǵan qyltany keńeıtý úshin júrgizilgen shaıqastarda S.Baımaǵambetov 67-armııanyń 43-atqyshtar dıvızııasyna qarasty 147-atqyshtar polkinde pýlemet bólimshesiniń komandıri boldy. Osy jylǵy 25 shilde kúni bolǵan shaıqasta ǵoı jaý dzotyn keýdesimen jaýyp, erlikpen qaza tapty.
Qazaq qaharmanymen áskerde birge bolǵan jáne Uly Otan soǵysyndaǵy sońǵy urystyń qatysýshysy Hanıf Gaınýtdınov hattarynyń birinde bylaı jazady: «Sultan Baımaǵambetov – meniń jaýynger joldasym, biz birge kóptegen urystarǵa qatystyq. Rotada ony Sultan emes, Sasha dep jıi ataıtyn. Eger de ony bireý atymen atasa, ol saýsaǵyn shoshaıtyp: «Tynysh, fashıster estip qoımasyn, orystar qaıdaǵy bir sultandy kómekke shaqyrdy dep shý kóterer», dep ázildeıtin».
Baımaǵambetov óz denesimen dzottyń ambrazýrasyn japqan kúni de H.Gaınýtdınovpen birge bolǵan. Sol kúni rotanyń urys aýdany Sınıavın bıigi úshin bolǵan-dy. Nemister bekingen jerge deıin 300 metrdeı bar. Sultan Baımaǵambetov pen Vasılıı Semenovtiń bólimsheleri fashıs-
terge eń jaqyn tusqa bekindi. Jaqsy jasyrynyp, tek baqylaý júrgizip qoımaı, múltiksiz atýǵa da múmkindigi boldy.
Tańǵy besten bastap eki ret shabýyldaǵan bizdiń ásker bıikti ala almady. Nemister úzdiksiz oq jaýdyryp, jaqyndatpaı qoıdy. Baımaǵambetovtiń bólimshesi nemis pýlemetteriniń qaıda turǵanyn anyqtap aldy. Maıdan dalasyndaǵy osy kúngi oqıǵa anyǵyraq sýrettelýi úshin qaısar qazaqtyń qarýlas serigi Hanıf Gaınýtdınovtiń sózine kezek bereıik: «Saǵat on birlerge qaraı bizdiń jaǵdaıymyz nasharlaı bastady. Árqaısymyzda otyzǵa jetpeıtin patronnan ǵana qalǵan. Urysta bul túkke de turmaıdy, eki-úsh qysqa kezekten soń avtomat bosap qalady. Barlyq úmit Semenovte boldy. Ol rota komandırine baıandama alyp ketti jáne qaıtar jolda patrondar ákelýi kerek edi. Biraq Semenov qaıta oralǵan joq, oqqa ushsa kerek. Osy ýaqytta bizdiń jaýyngerler taǵy da shabýylǵa shyqty. Biz olarǵa kómekteseıik desek, oq-dárimiz taýsylǵan. Baımaǵambetov ekeýmizde qalǵany tek qana birneshe granata. Al bizdiń rotamyz alǵa qaraı jyljı alar emes, pýlemetten jańbyrsha boraǵan oq jaqyndatpaıdy. Sonda Sultan «Granatamen baramyn» dedi. Ol qolyna alty granata alyp, úzilissiz atyp jatqan dzotqa qaraı eńbektedi. Maǵan Sultannyń ambrazýraǵa jaqyndap, birneshe granata tastaǵany jaqsy kórindi. Pýlemet úndemeı qaldy. Biraq úndemeı qalǵan dzottan alys emes jerde basqalary atyp jatty. Baımaǵambetov jaqyn jerde turǵanyna jaqyndap, taǵy da eki granata tastady. Atys basylmady. Sultan taǵy da jaqynyraq eńbektep baryp, úshinshi granatany tastady. О́te sátti boldy, granata dál ambrazýraǵa tıdi.
Birneshe mınýt boıy Sultan qozǵalmaı jatty. Men bir jaǵdaı boldy ma dep alańdaı bastadym. Bir ýaqytta qozǵala bastaǵanyn baıqadym. Já, shamaly demalyp alǵan shyǵar, endi artqa qaraı eńbekteıdi ǵoı dep oıladym. Báribir bir granatamen soǵysa almaıdy... Osy ýaqytta Sultan Baımaǵambetovtiń eki dzottyń aýzyn japqanyn paıdalanyp, bizdiń rota alǵa qaraı jyljydy jáne bir jerlerde nemisterge tyǵyz jaqyndady. Taǵy bir attam bolsa – biz alamyz. Biraq tek úsh buryshty dzot kedergi jasady. Baımaǵambetov ony kórdi. Ol alǵa qaraı baryp, granatasyn laqtyrdy. Alaıda, granata
ambrazýranyń janyna túsip jaryldy. Atys basylmady. Sodan keıin kórgenim, Sultan júgirgen boıy, ambrazýraǵa jetip, ony óz denesimen japty.
Biz shabýylǵa shyqtyq. Ári qaraı ne bolǵany esimde joq, óıtkeni qoıan-qoltyq shaıqasta basymnan jáne ishimnen aýyr jaraqat aldym».
Osylaısha, qysyltaıań sátte qarýlastarynyń ómirin, jeńisin óz ómirinen artyq qoıǵan batyr nebári 23 jasynda qaza tapty. Alaıda, Uly Otan soǵysy jyldarynda qaharmandyǵynyń arqasynda keler urpaqtyń jadynda máńgi tiri qaldy.
«Taýǵa tuǵyr qoıýdyń qajeti joq, Taýlar ózi-aq alystan kórinedi» degen jyr joldary oıǵa oralyp otyr. S.Baımaǵambetov erliginiń el esinen umytylmaǵanyna senimdimiz. Ilııas Esenberlın, Syrbaı Máýlenov syndy qalamgerler jyr-dastandar, esse-estelikter arnady. Degenmen, týǵan jer úshin opat bolǵan batyrlardyń erligin nasıhattaý eshqashan kóptik etpesi aqıqat. Munyń ózi keıingi urpaq úshin naǵyz ónege bolmaq.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
