Úkimet
«Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy
Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen is júzine asyrylyp jatqan 2020 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy (ÚIIDB) el ekonomıkasyn túbegeıli jańa sapaly deńgeıge kóterip, memleket áleýetin arttyratyn ǵasyrlyq joba ekendigi belgili. Eger, bul baǵdarlama oıdaǵydaı júzege asyrylatyn bolsa, elimiz aldaǵy 10 jyldyqta táýelsizdigimizdiń 20 jyly ishinde qol jetkizgen tabystarǵa para-par jetistikterge jetetindigi anyq. Sondyqtan da, Úkimet bul baǵdarlamany is júzine asyrýǵa barynsha basymdyq berip, ony tabysty jalǵastyrý jolynda qajetti barlyq múmkindikterdi jasap otyr. Jaqynda ótken Úkimet otyrysynda Vıse-premer – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev bul memlekettik baǵdarlamany odan ári oıdaǵydaı júzege asyrý úshin qajetti júıeli negizderdi baıandady.
Qazirge deıin mańyzdy memlekettik baǵdarlamany júzege asyrýdyń zańdyq negizderi jasalynǵan. Atap aıtqanda, erkin ekonomıkalyq aımaq jónindegi zańnyń jańa nusqasy qabyldanyp, ruqsat berý júıesi týraly zańǵa ózgerister engizilip, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq qyzmetti memlekettik qoldaý týraly, ınvestısııa, energııa únemdeý jáne energııa qýatynyń tıimdiligin arttyrý jónindegi zańdar qabyldandy. Sonymen birge, ÚIIDB-ny sapaly júrgizý maqsatyndaǵy birqatar qujattar qabyldandy.
Mine, osyndaı júıeli jumystyń nátıjesinde ÚIIDB is júzine asyryla bastaǵan az ýaqyttyń ishinde elimizdiń makroekonomıkalyq kórsetkishteri aıtarlyqtaı ósti. Máselen, 2011 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda IJО́ ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 7,1 paıyzǵa ósip, 10,1 trıllıon teńgeni nemese 69 mıllıard AQSh dollaryn qurady. IJО́ qurylymynda qaıta óńdeý ónerkásibiniń úles salmaǵy artty. Eger ol 2009 jyly 10,9 paıyz bolsa, bıylǵy jartyjyldyqta 12,1 paıyzǵa jetti. Joǵary tehnologııalyq salalar qarqyndy ósip keledi. Máselen, bul kórsetkish máshıne jasaý salasynda 28 paıyz, hımııa ónerkásibinde 17,6 paıyzǵa jetti.
Qaıta óńdeý ónerkásibinde eńbek ónimdiliginiń artqandyǵy anyq baıqalýda. Eńbek ónimdiliginiń ósimi 2009 jylmen salystarǵanda 2010 jyly 42 paıyzǵa artyp, bir adamǵa shaqqanda 43 myń dollardy qurady. Ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda da bul kórsetkish tómendegen joq. Alty aıdyń derekteri boıynsha, eńbek ónimdiligi bir adamǵa shaqqanda 20,7 myń dollardy quraǵan.
2020 jylǵa deıingi damý tuǵyryn aıqyndaıtyn ÚIIDB sheńberinde belgilengen ındýstrııalandyrý kartasyna keletin bolsaq, osy qujat qabyldanǵannan bergi bir jarym jyldyń ishinde jalpy quny 914 mıllıard teńge bolatyn 227 ındýstrııalyq joba paıdalanýǵa berilgen. 29 myń jańa jumys orny ashylyp, 100 mıllıard teńgeden astam somanyń ónimi óndirilgen. ÚIIDB-ny oıdaǵydaı damytýdyń basty alǵysharttarynyń biri belgilengen jobalarǵa ınvestısııa tartý bolyp tabylady. Búgingi kúnge deıin bul máselede ındýstrııalyq jobalarǵa 142 mıllıard teńge ınvestısııa tartqan Shyǵys Qazaqstan oblysy men tıisinshe 128 mıllıard jáne 121 mıllıard ınvestısııa tartqan Aqtóbe jáne Pavlodar oblystary alda keledi. О́tken jyly paıdalanýǵa berilgen 135 kásiporyn búginde ónim bere bastady jáne birtindep jobalyq qýattary deńgeıine kóterilýde.
Ústimizdegi jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda ÚIIDB sheńberinde jalpy quny 617 mıllıard teńge bolatyn 129 ındýstrııalyq joba iske qosylmaq. Bul jobalar jumys isteı bastaǵanda 14,5 myń turaqty jumys orny ashylady. 2011 jyly iske qosylatyn jobalarǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 1,5 trıllıon teńgeni quraıdy. Indýstrııalandyrý kartasyn odan ári jandandyrý maqsatynda qosymsha taǵy 90 jobany júzege asyrý jónindegi másele Úkimet qaraýyna usynylǵan. Aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda qaıta óńdeý salasynyń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııa kólemi 204 mıllıard teńgege jetti.
Kez kelgen ekonomıkanyń bolashaq damý negizi ınnovasııa ekendigi aqıqat. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy elimizde ınnovasııalyq belsendilikti arttyrýǵa udaıy kóńil bólip keledi. Ústimizdegi jyly kásiporyndardyń ınnovasııalyq belsendiligi birshama artty. Kásiporyndardyń tehnologııalyq ınnovasııaǵa bóletin qarjysy 2 esege deıin ósip, 219 mıllıard teńgeni qurady. О́ńirler boıynsha alyp qaraǵanda, ınnovasııalyq belsendiligi joǵary kásiporyndar Jambyl oblysynda 7,8 paıyz, Qaraǵandy oblysynda 7 paıyz bolyp otyr. Ulttyq ınnovasııalyq júıe qalyptasýda. Osy oraıda «Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttik» AQ-tyń qurylǵandyǵyn atap ótýge bolady. Innovasııalyq qyzmetti júıeli túrde júrgizý maqsatynda «Indýstrııalyq-ınnovasııalyq qyzmetti memlekettik qoldaý týraly» zań qabyldandy.
Innovasııalyq belsendilikti odan ári jetildirý maqsatynda elimizde ınnovasııalyq granttar belgileý dástúri engizildi. Ústimizdegi jyly osy maqsat úshin bıýdjetten 7,3 mıllıard teńge qarjy bólindi. Ýaqyt ótken saıyn ınnovasııalyq granttarǵa degen suranys ta artyp keledi. Máselen, bıylǵy jyly ınnovasııalyq granttarǵa jalpy quny 55 mıllıard teńge bolatyn 700-ge jýyq ótinish tústi.
El ekonomıkasy qarqyndy damyǵan saıyn qýat kózderine degen suranys ta eselep artyp keledi. Sondyqtan qazirgi kúnde energııa únemdeý máselesi erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Qýat únemdeý jáne tıimdi paıdalaný máselesi, ásirese, ónerkásip oryndarynda erekshe mańyzǵa ıe bolýy kerek. Sebebi, elimizde óndiriletin elektr qýatynyń 70 paıyzynan astamyn ónerkásip oryndary tutynsa, 20 paıyzyn turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy tutynady. Aldaǵy ýaqytta bul salalarda elektr qýatyn únemdeý maqsatyndaǵy keshendi sharalar júzege asyrylatyn bolady.
Elektr energııasyn únemdeý jáne tıimdi paıdalaný máselesinde birqatar yqpaldy sharalardy júzege asyrý kerek. Atap aıtqanda, kásiporyndarda energııalyq menedjment salasyn damytý, salyq jaǵynan yntalandyrý, qurylys nysandarynda energııa únemdeıtin materıaldardy barynsha molynan paıdalaný, birtindep qyzýy joǵary elektr lampalaryn shyǵarýdy jáne satýdy toqtatý, memlekettik energetıkalyq reestr qalyptastyrý jáne basqa keshendi sharalardy júzege asyrý kerek. 2012 jyldan bastap jalpy quny 100 mıllıard teńge bolatyn 9,5 mıllıard kVt/saǵat elektr energııasyn, 8,2 mıllıon Gkal. jylý energııasyn jáne 9 mıllıon tonna kómir únemdeý jónindegi naqty sharalar is júzine asyrylmaq. Bul shara, eń aldymen, elimizdegi elektr energııasynyń 30 paıyzynan astamyn tutynatyn 15 iri ónerkásip kásiporyndarynda júzege asyryla bastaıdy. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý baǵdarlamasyna sáıkes elektr energııasyn únemdeý jáne tıimdi paıdalaný sharalary elimiz boıynsha 2230 bıýdjettik ǵımarattarda, 5812 turǵyn úılerde jáne 1100 shaqyrym jylý taratý jelilerinde qoldanylatyn bolady.
Kólik joldary el ekonomıkasynyń qan tamyry ekendigi belgili. Osyǵan baılanysty ÚIIDB sheńberinde elimiz boıynsha kólik ınfraqurylymyn jańǵyrtý maqsatynda buryn-sońdy bolyp kórmegen qurylys jumystary qolǵa alyndy. Búginde qyzý qarqynmen júrgizilip jatqan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tranzıttik kólik dálizi, «Jetigen – Qorǵas», «О́zen – Túrkimenstan memlekettik shekarasy» baǵytyndaǵy temir jol toraptary respýblıkamyzdyń kólik joldary ınfraqurylymyn jańa damý deńgeıine shyǵaratyn ǵasyrlyq jobalar bolyp tabylady. Sonymen birge, «Aqtaý teńiz aılaǵy» jáne «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» erkin ekonomıkalyq aımaqtary da bul maqsattaǵy sheshýshi jobalar ekendigi belgili.
ÚIIDB aıasynda shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin qoldaý úshin jan-jaqty jumystar júrgizýde. Jalpy, elimizde bıznes salasyn keshendi qoldaý maqsatynda «Eńbek ónimdiligi-2020», «Investor-2020», «Eksporttaýshy-2020», «Bıznestiń jol kartasy-2020» keshendi baǵdarlamalary qabyldanyp, is júzine asyrylýda. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde 67 myń adam eńbek etetin 600-den astam kásiporynǵa memlekettik qoldaý kórsetilýde. «Eńbek ónimdiligi-2020» baǵdarlamasyna qatysý úshin elimizdiń 171 kásiporny ótinish berdi. Osy maqsatta 2011 jyly qanatqaqty bastama retinde jalpy quny 19 mıllıard teńge bolatyn 50 jobany is júzine asyrý qarastyrylyp otyr.
Elimizde qyzý qolǵa alynǵan ÚIIDB aıasynda júzege asyrylyp jatqan taǵy bir mańyzdy baǵdarlama «Eksporttaýshy-2020» bolyp tabylady. О́nimderin eksportqa shyǵaratyn 1,5 myńnan astam otandyq kásiporyn júıeli túrde memlekettik kómek túrlerimen qamtylǵan. Máselen, ónim eksporttaıtyn 43 otandyq kásiporynnyń 141 mıllıon teńge kólemindegi ártúrli maqsattaǵy shyǵyndary jabylǵan. Jalpy somasy 292,6 mıllıon AQSh dollaryn quraıtyn eksporttyq ónimderge – máshıne jasaý, hımııa ónerkásibiniń quraldary, toqyma ónimderi, dári-dármek, azyq-túlik ónimderi jáne qurylys materıaldaryna osy baǵdarlama sheńberinde memlekettik qoldaý kórsetilgen. Bul ónimder negizinen Reseı, Belarýs, О́zbekstan, Grýzııa, Tájikstan, Túrkimenstan, Aýǵanstan sııaqty 9 shetelge eksporttalady.
«Eksporttaýshy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde otandyq kásiporyndardy ónimderin eksporttaýǵa yntalandyrý úshin qazaqstandyq taýarlar men brendterdiń tusaýkeserin jasaý maqsatynda 30 arnaýly shara ótkizilip, 20 memlekettiń taýar satýshylary qatysqan 9 saýda mıssııasy, 63 otandyq eksporttaýshylar qatysqan 50 sheteldik kórmeler ótkizildi. Mine, osyndaı keshendi sharalardyń nátıjesinde ónimderin eksporttaýshy otandyq kásiporyndar sheteldik satyp alýshylarmen 372 mıllıon AQSh dollary kólemindegi kelisimder jasady.
Qoryta aıtqanda, ÚIIDB búgingi tańda Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen atqarylyp jatqan aýqymdy mindet. Bul – el ekonomıkasyn damýdyń jańa sapalyq deńgeıine kóteretin tuǵyr. Bul – ekonomıkamyzdy shıkizattyq salaǵa táýeldilikten qutqaratyn týra jol. Bul – barys beıneli bolashaqtyń bastaýy. Sondyqtan ÚIIDB jobalaryn is júzine asyrý máselesinde eshqandaı usaq-túıek bolýǵa tıis emes.
Jylqybaı JAǴYPARULY.
