Tór Altaıdan taraǵan túrki jurty ókilderi kendi Altaıda bas qosty

Otan Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵyna arnalǵan «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty al­ǵashqy halyqaralyq ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııaǵa 12 memlekettiń ókilderi qatysty. Olardyń ishinde Túr­kııa­nyń elimizdegi Tótenshe jáne ókiletti el­shisi Lale Ýlker hanym, Ja­po­nııanyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi Harad Iýdzo, Koreıa elshi­liginiń konsýly Kvon Dong-Sok jáne Resseı Federasııasy elshilik isterindegi ýaqytsha senimdi ókil Sergeı Tarasenko, TÚRKSOI-dyń bas hatshysy Dúısen Qaseı­inov, Qazaqstannyń Eńbek Eri, halyq jazýshysy Ábish Kekil­baı­uly, ǵa­lymdar, jazýshylar bar. Bul is-sharanyń basty maq­sa­ty – kendi Altaıdyń mádenı qundylyqtaryn nasıhattaý, ob­lys aýmaǵynda máde­nı-týrızmdi damytý, Berel jáne Shilikti qorymdarynyń mańyzyn ózge jurttarǵa tanytý. Sońǵy ǵylymı-zertteýler kór­­­setkendeı, Altaı – Qıyr Shy­ǵystan Eýropaǵa deıingi ara­lyqty mekendeıtin san-alýan ha­lyqtardyń kindik qany tamǵan qa­sıetti meken. Berel qorǵa­nyn­da­ǵy qazba jumystar adam órke­nıetiniń eń ejelgi qonystary osynda ornalasqanyn taǵy bir aıshyqtaı tústi. Belgili arheolog Zeınolla Samashev bastaǵan ǵa­lym­dar Berel qorǵanyn odan ári zertteý ústinde. Elimizde tuńǵysh ret ótip otyrǵan ǵylymı-prak­tı­ka­lyq konferensııany ashqan jáne osy mańyzdy is-sharany ót­kizýge muryndyq bolǵan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev osy jáıtterge toqtala kelip, konferensııa ju­my­syna AQSh, Qytaı, Mońǵolııa, Túrkimenstan, О́zbekstan, Túr­kııa, Polsha, basqa da mem­le­ketterdiń ókilderi qatysyp otyr­ǵanyn aıtty. – Altaı – ejelgi túrki ha­lyq­tarynyń kindik jurty bolyp sa­nalady. Ol tek túrki áleminiń ǵana emes, Shyǵys Azııa men Si­bir­diń arasyn meken etken ha­lyq­tardyń otany. Arheologııalyq zert­teýler muny naqty dáleldep berdi. Munyń mańyzdylyǵy sonda, Elbasy N.Nazarbaev «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq tuńǵysh konfe­ren­sııa­ǵa qatysýshylarǵa óz qut­tyq­taýyn joldady, ol «Egemen Qazaq­stan» gazetinde jarııalandy, dedi. Elbasy quttyqtaýyn Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi Darhan Myńbaı oqyp berdi. Ol budan soń búgingi is-sharanyń mańyzdy jaqtaryna toqtala kelip, meniń oıymsha, mádenı muralardy nasıhattaý, etnotýrızmniń damýy­na serpin berip, elimizdiń barlyq jerlerine ınvestısııa tartý ma­ńyzdy shara bolyp tabylady. El­basy N.Nazarbaevtyń «Máde­nı mura» baǵdarlamasy boıynsha elimizde sońǵy 2-3 jylda kóp­te­gen ıgilikti ister atqaryldy. So­nyń bir naqty dáleli, О́r Al­taı­dyń tórindegi júzege asyrylyp jatqan mańyzdy osy shara bolsa kerek. Qatonqaraǵaı aýdanynyń aýma­ǵynda tarıhy myń jyl­dar­men astasqan saq qorǵandary bar. Osynaý baǵa jetpes qundy mu­ra­ny túrki álemine ǵana emes, dú­nıe­ júziniń jurtshylyǵyna pash etetin ýaqyt jetken sııaqty. «Altaıtaný» pánderi joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamasyna ense utarymyz anyq, degen oı baı­lamyn alǵa tartty. TÚRKSOI-dyń bas hatshysy Dúısen Qaseınovtiń sózin jı­nal­ǵandar ynta qoıyp tyńdady. Altaı tórt memlekettiń shekara­sy­men shektesip jatyr. Atap aıt­qan­da, Qazaqstan, Reseı, Moń­ǵo­lııa, Qytaı memleketteri Altaı­dyń qazba baılyqtarynyń ıgiligin birge kórýde. Áıtse de, Al­taı­dyń aýqymdy bóligi bizge tıesili. Berel qorǵany ornalasqan Tór Altaıdyń túrki álemi halyqtary úshin alatyn orny erekshe. Alda­ǵy ýaqytta osyndaı mádenı is-sharalardy ótkizip, túrki halyq­tary­nyń arasynda baılanysty tereńdete berý úshin Kendi Altaıda túrki halyqtarynyń máde­nıe­tin damytý ortalyǵy qury­la­dy degen oı bar. Keleshekte osyn­daı alqaly  jıyndy eki jyl­da bir ret ótkizip turamyz, dep sóz aıaǵyn túıdi Dúısen Qorabaıuly. Kórnekti qalamger Ábish Ke­kil­baıulynyń tolǵamy tereńdi­gi­men kópshilikti oıǵa batyrdy. О́s­keleń qala О́skemende bas qosyp otyrǵan túrki álemin zertteýshi ǵalymdar men mamandardy búgingi mańyzdy is-sharanyń ashy­lýymen quttyqtaımyn. Kezinde Sh.Ýálı­hanov Altaı taý­la­ry­­nyń asqaq­tyǵy men tabıǵa­ty­nyń kórkine súısinip, jazba­la­ry­na arqaý etken, Elbasynyń «Má­denı mura» baǵdarlamasy boıynsha elimizde kóptegen sharalar júzege asy­ryldy. Al búgingi tuńǵysh ǵyly­mı-praktıkalyq kon­ferensııa keleshekte de óz jumysyn jemisti jalǵastyra beredi degen oıdamyz, dedi Ábish Kekilbaıuly. M. Áýezov atyndaǵy mádenıet jáne óner ınstıtýtynyń dırek­to­ry, akademık Seıit Qasqabasov tarıhqa sholý jasady. Sonaý 1926 jyly Reseı halyqtarynyń birinshi mádenıet sezi Bakýde ót­ke­ni belgili. Arada 50 jyldan keıin túrki álemin zertteý jó­nin­degi sez ótkizemiz degen basta­ma­ny Máskeýdegi «kókelerimiz» tun­shyqtyryp tastady. Aqyry ol konferensııa aıasynda ótip tyn­dy. 1980 jyly Táshkentte, 1985 jyly Ashhabadta, al arada 4 jyldan keıin Bishkekte túrki ále­min zertteýge arnalǵan jıyndar ótti. Endi, mine, 22 jyldan keıin О́r Altaıdyń tórinde 12 mem­le­kettiń ǵalymdary men tarıh­shy­lary bas qosyp alqaly májilisti ótkizip jatyrmyz. Bul úshin eń aldymen Elbasyna alǵysymyzdy aıtqymyz keledi, dedi akademık. Túrkııanyń Erdjıes ýnıver­sı­tetiniń professory, ǵylym dok­tory Týnjer Gýlensoı, Pol­sha­daǵy A.Mıskevıch atyndaǵy Poz­nan ýnıversıteti Altaı ka­fe­dra­synyń meńgerýshisi Genrık Iаnkovskıı, Qytaıdyń Úrimshi qa­lasynan kelgen qoǵam qaı­rat­keri Sultan Janbolatov, reseılik etnograf-ǵa­lym V. Vasılev, Ázerbaıjannan kelgen professor Etıbar Enandja­nyń baıanda­ma­lary da salıqaly bol­dy. Ási­rese, Polshadan kelgen professor G.Iаnkovskııdiń qazaq tilinde jatyq sóıleýi, Altaı álemi men tilin zertteý jónindegi qundy oı­lary jınalǵandardy eleń etkizdi. «Men qazaq, orys, polıak, basqa da birneshe tildi jetik meńgerdim. Osy elder arasynda Altaı tili­niń erekshelikteri jaqsy saqta­lyp qalǵan. Altaı – túrki álemi­niń al­tyn besigi, sondyqtan ony baǵa­laýy­myz kerek», dep qazaq tilinde aǵynan jaryldy. Berdibek Másh­bekuly G.Iаn­kov­skııdiń qazaq tilin jetik meń­gergenine rızashy­ly­ǵyn bildirip, basqa ult ókilde­riniń odan úlgi alýy qajet ekendigin atap aıtty. Mańyzdy forým 3 kezeńnen turady. On memlekettiń fotosýretshileri Kendi Altaıdy aralap, óz shyǵarmalaryn kórmege qoı­dy. Keıin osy sýretterdiń basyn qo­syp fotoalbom, TÚRKSOI-men birigip kınofılm, kitaptar shyǵa­ryp, kóptegen memleketterge taratý oıda bar. Al ekinshi ke­zeń eki kún­nen beri О́skemende ótip ja­tyr. Erteń forým dele­gattary, shetelden kelgen qonaq­tar ataqty Berel qorǵanyna ba­ra­dy. Ol jerde mádenı is-shara­lar, atap aıtqan­da, túrki tildes halyqtardyń án keshi ótedi. Festıval aıasynda Berel qorǵa­ny­nan tabylǵan jádiger­lerden kór­me uıymdastyrylyp, til úıirer qymyz ben baldyń san túri usy­nylǵan jármeńke ótedi. Qonaq­ta­rymyz qazaqtyń qyz qýý, kókpar, teńge alý sııaqty ulttyq oı­yn­daryn tamashalap, qazaqtyń salt-dástúrimen tanysady. Halyq­ara­­lyq forýmnyń qarary qa­byldanyp, onda atalmysh jıyn­dy eki jylda bir ret ótkizip turý, Altaı halyqtarynyń mádenı-ta­rıhı mu­ra­syn saqtaý men tanytý, etno­týrızmdi damytý, basqa da máseleler áńgime arqaýyna jeli tartty. Ońdasyn ELÝBAI, Shyǵys Qazaqstan oblysy.