Daktıloskopııalyq tirkeýden ótý – mindet

Parlament Májilisinde «Daktıloskopııalyq jáne genomdyq tirkeý týraly» zań jobasy depýtattar tarapynan qoldaýǵa ıe bolǵan edi. Endi atalǵan zańdyq qujatqa sáıkes qazaqstandyqtar jeke kýálikterin resimder kezde jáne sheteldikter vıza alarda daktıloskopııalyq tirkeýden ótýleri tıis. Osyǵan oraı, keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde dóńgelek ústel otyrysy ótti. Zań jobasy jeke bas­ty sáı­kestendirýdi jańa sapaly deń­geıge kóterip, azamattar qu­qyq­tary men múddelerin qorǵaý­dy qamtamasyz etýi tıis. Bul úshin daktıloskopııalyq aqparat retinde, adamnyń qol saýsaq­tary men alaqandarynyń papıl­lıarlyq órnekteri quryly­my­nyń erekshelikteri týraly bıo­metrııalyq derekter arnaıy ser­verlerde saqtalady dep kú­tilýde. Eskerte ketetin bir jaıt, genomdyq tirkeýden bas tartqan sheteldikter men azamat­tyǵy joq adamdarǵa 5 aılyq eseptik kórsetkish deńgeıinde aıyp­pul salý kózdelgen. Tipti, el aýmaǵynan shyǵarylýy da múm­kin. Al osyndaı áreketterge barǵan elimiz azamattary úshin 2 aılyq eseptik kórsetkish boıynsha aıyppul belgilengen. Zań jobasyn júzege asyrý úshin 2018 ben 2023 jyldar aralyǵynda 36,8 mıllıard teńge (100 mıllıon dollar) jumsalady dep kútilýde. IIM Kóshi-qon polısııasy departamentiniń bas­tyǵy Serik Saıynovtyń sózine qaraǵanda, sottardyń, qu­qyq qorǵaý organdarynyń, atqarý­shylyq is júrgizý, anyqtaý jáne tergeý organdarynyń suraý sa­lý­lary boıynsha jeke basty anyq­taý; Shekara qyzmetiniń – Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik shekarasyn kesip ótetin adamdardy sáıkestendirýi jáne sheteldikterdiń el aýma­ǵyna kelýin esepke alýy men baqylaýy zańmen rettelgen. Genomdyq aqparatty jınaq­taýdy ishki ister organdary Ádilet mınıstrliginiń sot já­ne sot-medısınalyq saraptama­sy organdarynyń DNK-zert­ha­nalarynyń qatysýymen júzege asyratyny belgili bolyp otyr. Birikken Ulttar Uıymynyń Statıstıkalyq bıýrosy maman­darynyń baǵalaýynsha, 2009 jyly álemniń 118 memleketi bıometrııalyq tirkeýdi engize bastaǵan. Máselen, AQSh 2004 jyldan bastap azamattarynyń tólqujatyna bıometrııalyq málimetteri bar chıp ornatsa, syrttan kelgen azamattar sýretke túsirilip, saýsaq izderi alynady. Mundaı tájirıbe GFR-de de bar. 2009 jyly Eýropalyq odaq tarapynan qabyldanǵan Vızalyq kodekske sáıkes, Shengen aımaǵyna kirgen sheteldikter mindetti bıometrııalyq tirkeýden ótýleri tıis. Osy jyldan bas­tap Túrkııa da azamattarynyń saýsaq izderin tirkeýdi kezeńimen júzege asyra bastady. Úndistan men Qytaı da ózderinde osyndaı tirkeýdi engizgeni belgili. Al Reseı Federasııasy 1998 jyly «Memlekettik daktıloskopııalyq tirkeý týraly» jáne 2008 jyly «Memlekettik genomdyq tirkeý týraly» zańdar qabyldady. Mundaı zańdyq qujattar Ázerbaıjan, Belarýs, Tájikstan, Moldova jáne О́zbekstanda qoldanysta ekendigin aıta ketken jón. Qazirgi kúni IIM Jedel-krı­mınalıstik departamenti bastyǵynyń mindetin atqarýshy Álisher Muhamedovtiń aıtýynsha, jeke basty tez já­ne naqty anyqtaýdyń bıome­trııalyq málimetteri saqta­la­tyn daktıloskopııalyq avto­mat­tandyrylǵan aqparattyq jú­ıe qurylyp otyr. Mundaı jú­ıelerdi jasap shyǵaratyn kom­panııalar AQSh, Fransııa, Japonııa, tipti Belarýste de bar eken. Al Qazaqstan 20 jyldan beri reseılik ADIS «Papılon» júıesin qoldanýda. Atalǵan júıe daktıloskopııalyq aqparatty kodtalǵan kúıinde saqtaı alady. Jáne ózge de halyqaralyq bıometrııalyq aqparattardy saqtaý júıelerimen (FTB, Interpol) ózara baılanysý standarttaryna sáıkes keledi. Sondyqtan da qazaqstandyq serverler álemdik qorǵanyshtyq deńgeıleri boıynsha barlyq talaptarǵa saı jaraqtandyrylmaq. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan»