Quqyqtyq júıeniń temirqazyǵy

Konstıtýsııa qazirgi de­mokratııalyq memle­ket­tiń quqyqtyq júıe­sin­de erekshe orynǵa ıe jáne quqyqtyq mem­le­kettiń negizgi belgi­le­riniń biri bolyp ta­bylady. Kons­tıtýsııa­nyń bolýy – zań­dy­lyqtyń, quqyqtyq tár­tiptiń jáne bılik ıns­tıtýttarynyń turaq­tylyǵynyń mindetti sharty. Konstıtýsııa memlekettik bıliktiń qyzmet etýimen, aza­mattardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryn qamtamasyz etýmen, so­nymen qatar memleket qurylymymen jáne bılik formasymen baılanysty qoǵamdyq qatynastardy retteıdi. Ata Zań turaqtylyqtyń, konfes­sııaaralyq jáne ultaralyq kelisim kepili bolyp qalady. Konstıtýsııada kelisim, turaq­tylyq, barlyq tilder men máde­nıetterdi damytý, ekonomıkalyq ór­leýge umtylý sııaqty bizdiń qoǵamnyń negizin qalaıtyn basty qaǵıdalar anyqtalǵan. Konstı­týsııa­ny jasaýdyń qaınar kózi Elbasy Nursultan Nazarbaev boldy. Onyń bas­shylyǵymen memle­ket­ti­lik­tiń, naryqtyq ekonomı­ka­nyń zańnamalyq negizderi quryldy, egemen Qazaq­stan­nyń damýynyń strategııalyq ba­ǵyt­tary anyqtaldy. Beıbit syrtqy saıasat pen ishki saıası turaqtylyqty qam­tamasyz etý – dál osy faktorlar ar­qyly bizdiń elimiz BUU moıyndaǵan álemdik etalon bolyp tabylady. Ata Zańnyń baptarynan jáne basqa da derekterden Konstıtýsııa shynynda da Qazaqstannyń quqyqtyq júıesin qalyptastyrý negizi bolyp tabylady degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Kons­tıtýsııanyń qundylyǵy onyń ma­ńyzdy quqyqtar men bostandyqtarǵa kepil bolýynda ǵana emes – bul qoǵamnyń damýynyń úlken múmkin­dikterine negiz bolatyn qujat. Onyń memleket pen qoǵamnyń ári qaraı damýy úshin qundylyǵyn birqatar qorytyn­dylarmen qalyptastyrýǵa bolady. Birinshiden, buryn qoldanysta bolǵan­dardan aıyrmashylyǵy, 1995 jylǵy Konstıtýsııa negizinen eldegi naqty jaǵdaıdan jáne jańa jaǵdaılardaǵy qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq, qo­ǵamdyq saıası jáne rýhanı-ónegeli damýynan kórinis beredi. Ekinshiden, Ata Zańnyń negizgi ıdeıasy jaqyn aradaǵy sııaqty, aldaǵy tarıhı keleshekte de qazaqstandyq qoǵamnyń ártúrli qoǵamdyq-saıası kúsh­teriniń kelisimi men ymyrasyn qamta­masyz etý qajettiligine kelip saıady. Bul Konstıtýsııany saıası turaqty­lyqtyń mańyzdy faktoryna, azamattyq beıbitshiliktiń, áleýmettik jáne ulttyq kelisimniń kepiline aınaldyrady. 2007 jyldyń 21 mamyryndaǵy «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Kons­tıtý­sııasyna ózgertýler men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zańy Qazaq­stannyń konstıtýsııalyq reforma­synyń jańa kezeńin belgilep berdi. Konstıtýsııalyq reforma usynǵan negizgi maqsattar qazaqstandyq qoǵam­nyń turaqtylyǵyn saqtap qalý, ári qaraı da toleranttylyq tanytý jáne memlekettegi demokratııalandyrýdyń jańa kezeńin qamtamasyz etý bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq novellalardyń bas­ty nátıjesi respýblıkamyzdyń prezıdenttik-parlamenttik basqarý júıe­sine aıqyn qadam jasaýy bolyp tabylady. Basqarý formasyn aıqyn­daýdyń basty ereksheligi Parlamenttiń atqarýshy bıliktiń joǵarǵy jáne jergilikti organdaryn qalyptastyrýdaǵy jo­ǵary ókilettiliginiń artýy bolyp tabylady. Bul turǵyda konstıtýsııalyq túzetý­lerdiń nátıjesinde Parlamenttiń Úki­metti qalyptastyrýdaǵy, sonymen qatar atqarýshy bılik organdarynyń qyzmetin baqylaýdaǵy ókilettiligi aıtarlyqtaı arttyryldy. Konstıtýsııanyń 56-babyna Parlament Májilisiniń jaǵdaıyn bekitetin ózgertý engizildi. Qazirgi ýaqytta respýblıkanyń Premer-Mınıstrin ta­ǵaıyn­daýǵa kelisimdi burynǵydaı Par­lamenttiń eki palatasy emes, Májilis beredi, bul Májilistiń mártebesin bekite túsedi. Respýblıkanyń Premer-Mınıs­triniń kandıdatýrasyn Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Kons­tı­tý­sııanyń 44-baby, 3-tarmaǵyna sáıkes Májiliste usynylǵan saıası partııa­lardyń fraksııalarymen keńeskennen keıin ǵana Májilistiń qaraýyna usy­nady. Bul jaǵdaıda eldiń joǵarǵy zań shyǵarýshy organynyń qyzmetine saıası partııalardyń shynaıy qatysýynyń irge­tasy nyǵaıady dep josparlanady, bul barlyq demo­kratııalyq memleketterge tán. Joǵaryda aıtylǵandaı, Úkimettiń joǵary ókiletti organ aldyndaǵy jaýapkershiligi artady. Bul Májilis Úkimetke senimsizdik bildirý úshin kóp daýys jınaýymen kórsetiledi (Konstıtýsııanyń 56-b. 2-tarmaǵy). Sonymen qatar, Parlament Májilisi esep berýdi tyńdaý qorytyndylary boıynsha Úkimettiń jekelegen múshelerine de senimsizdik bildirýge quqyly. Bul jaǵdaıda palatanyń depýtattary Úkimet múshesi res­pýblıkanyń zańdaryn oryndamaǵany jaǵ­daıynda ony qyzmetinen bosatý týraly Prezıdentke usynys jasaıdy. Joǵaryda kórsetilgen konstıtýsııalyq novellalar qazaqstandyq memlekettilikti qalyptastyrýdaǵy Parlamenttiń rólin jańa sapaly deńgeıge kóterýge arnalǵan. Konstıtýsııalyq reformany júzege asyrý Parlament ókilettiginiń kólemin, sonymen qatar jalpy depýtattyq korpýstyń sanyn arttyrý arqyly onyń rólin kúsheıtý, Parlament Májilisiniń depýtattaryn saılaýdyń proporsıo­naldy júıesin engizý arqyly saılaý júıesin demokratııalandyrý, Parlamenttik kópshilik demokratııalyq qaǵıda­synyń negizinde Úkimetti qalyptastyrý jáne Parlamenttiń Úkimet qyzmetine qatysty baqylaý fýnksııalaryn kúsheıtý arqyly josparlanyp otyr. Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý ıdeıasy aıtarlyqtaı nátıjeli bolyp tabylady, máslıhatqa jergilikti ózin-ózi basqarý retindegi negizgi ról berildi. Halyqtyń jergilikti ózin-ózi basqarý quqyǵy árbir azamattyń jergilikti ózin-ózi basqarýdy júzege asyrý quqyǵymen qamtamasyz etiledi. Ol Konstıtýsııanyń 89-babynda bekitilgen, soǵan sáıkes azamattar tikeleı jáne óz ókilderi arqyly da jergilikti ózin-ózi basqarýdy júzege asyrýǵa teń quqyly bolyp tabylady. Azamattarǵa jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn saılaý jáne olarǵa saılaný quqyǵy, memlekettik qyzmetke teń qol-jetimdilik quqyǵy, jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna júginý quqyǵy kepil etiledi. Osyǵan baılanysty tıisti Ákimderdi taǵaıyndaýǵa kelisim berý quqyǵyn ıelenetin máslıhattardyń ókilettigin arttyrýǵa baǵyttalǵan óz­gerister jaǵymdy bolyp tabylady. Máslıhat depýtattarynyń da jaýapkershiligi artady, olar aımaqtar men oblystar deńgeıindegi saıası kúshtiń jańa ortalyqtaryna aınalady. Olar­dyń ákimderge degen yqpaly aı­tarlyqtaı artady, sebebi depýtattar burynǵydaı daýys sanynyń úshten eki bóligimen emes, qarapaıym kópshilik daýys berýmen ákimge senimsizdik bildire alady. Qyzmetin keńeıtý jolymen bıliktiń ókiletti organdarynyń rólin kúsheıtý Konstıtýsııaǵa engizilgen negizgi túzetý bolyp tabyldy. Konstıtýsııaǵa engizilgen atalmysh tolyqtyrýlar men ózgertýler bıliktiń atqarýshy organdarynyń qyzmetine monıtorıng júrgizý barysynda júzege asyrylatyn ókilettilikterdiń keń sheńberin usynady. Konstıtýsııaǵa qa­byl­­danǵan ózgertýler men to­lyq­tyrýlardy qazaqstandyq kons­tıtý­sıo­nalızmniń qalyptasýyndaǵy tarıhı kezeń dep senimmen aıtýǵa bolady. Azamattyq qoǵamdy ári qaraı qurý maqsatynda Qazaqstanda úkimettik emes uıymdardyń jáne kásipshiler odaqta­rynyń, sonymen qatar buqaralyq aqparat quraldarynyń róli bekitiletin bolady, bul bizdiń halqymyzdyń joǵarǵy quqyqtyq mádenıeti men qu­qyqtyq sanasynyń ári qaraı qalyp­tasýyna kómektesedi. Konstıtýsııalyq reforma Qazaq­standa tulǵa men qoǵam múddesi úshin ótkiziledi, demokratııalyq úderisterdiń ári qaraı damýyna, halyqty bıleý ınstıtýttarynyń qalyptasýyna sebeptesedi, munyń qazaqstandyq qoǵamnyń saıası júıesin jetildirý jáne qazaq­standyq parlamentarızmdi qalyp­tastyrý úshin jaǵdaı jasaıtyndyǵy sózsiz. Bizdiń oıymyzsha, elimizdiń budan ári konstıtýsııalyq damýy, eń aldymen, Ata Zańda negizi qalanǵan demokra­tııalyq ıdeıalar men qundylyqtardyń shynaıy júzege asyrylýyna baıla­nysty. Búgingi tańda demokratııalyq dástúr men qazaqstandyq memleket­tiliktiń tájirıbesi tulǵanyń quqyq­taryn, bostandyqtary men múddelerin qoǵamnyń memleket qorǵaýyndaǵy basty qundylyqtary dep jarııalaýǵa múmkindik beredi. Memleket azamat­tardy qorǵaý quraly retinde jalpyǵa tanymal demokratııalyq bostandyqtar men qundylyqtardy jarııalap qana qoımaı olardy júzege asyratyn organǵa aınalýy kerek. Qorytyndylaı kele, kez kelgen memlekette Konstıtýsııa mańyzdy zańdy, saıası jáne ıdeologııalyq qujat bolyp tabylatyndyǵyn taǵy da bir aıta ketý kerek. Sonymen qatar Konstıtýsııa qoǵam men memlekettiń aldyna strate­gııalyq mindetter qoıatyn, qoǵam men adamnyń ómir qyzmetiniń barlyq salalarynda ári qaraı damý baǵytyn anyqtaıtyn baǵdarlamalyq qujat bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasynda ótki­zile­tin konstıtýsııalyq reformalar qoǵamnyń saıası júıesin demo­kra­tııalandyrýǵa baǵyttalǵan, osyǵan baılanysty konstıtýsııalyq novel­lalardy, sonymen qatar Qazaqstan Konstıtýsııasyndaǵy ózgerister men tolyqtyrýlarǵa sáıkes engizilgen ózge­risterdi ári qaraı zertteý qazirgi konstıtýsııalyq-quqyqtyq ǵylymnyń basym mindetteriniń biri bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta memlekettik organ­dardyń zań shyǵarýshylyq qyzmetindegi anaǵurlym mańyzdy mindetter men basym baǵyttardyń biri álemdik ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda áleýmettik-ekonomıkalyq turaqty­lyqty qamtamasyz etý bolyp tabylady. Elbasy óz Joldaýynyń birinshi jol­darynan bastap reformalaýdyń bas­tapqy kezeńindegi júıeli áleýmettik-ekonomıkalyq daǵdarystan shyǵý jónindegi mańyzdy mindetterdi sheshý úshin qazaqstandyq qoǵamdy nyǵaı­týdyń «ıadrosyna» aınalǵan Qazaq­stannyń damý Strategııasyn negizge alýy kezdeısoqtyq emes. Prezıdent N.Nazarbaev júzege asyryp otyrǵan quqyqtyq memleketti qurý baǵyty men turaqty saıasat bizdiń jas memleketimizdiń tarıhynda birneshe ret el úshin jaýapty sátterde qazaq­standyq qoǵamnyń jumylýyna jáne birigýine sebeptesti. Osylaısha, turaq­tylyqqa degen prezıdenttik baǵyt aǵymdaǵy kezeńniń kúrdeli mindetterin sheshýge qoǵamnyń kúshin jumyldyrýǵa qyzmet ete bermek. Erkin KО́BEEV, E.Bóketov atyndaǵy QarMÝ rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor.