Ulttyń asyl qazynasy

Taıaýda ortalyq basylymdardyń birinen mynadaı bir aqparatqa keziktim. Eki júz jyldyq tarıhy bar AQSh konstıtýsııasynyń qolmen jazylǵan nusqasy ár qalada 1952 jylǵa deıin saqtalyp kelgen eken. Qoljazbany Pensılvanııa Bas assambleıasynyń qatardaǵy qyzmetkeri Djeıkob Shallýs daıyndap, ol úshin oǵan bar-joǵy 30 dollar kóleminde syıaqy berilgen kórinedi. Bul qujat sál keıin Vashıngtondaǵy ulttyq muraǵatqa ornalastyrylǵan ári barynsha muqııat qadaǵalaýǵa alynǵan. Jaı kúnderi bul qoljazba qazynanyń birinshi jáne tórtinshi betteri oq ótpeıtin arnaıy shyny qorapqa salynyp kópshiliktiń nazaryna shyǵary­lyp otyrady. Qaǵazdyń sapasyn saqtaý úshin qo­rap­sha ishi gelıı jáne sý býymen toltyrylǵan. Tún­de qaǵaz betteri jerasty qoımasyna túsirilip, olardy atom ja­rylysyna tótep bere alatyndaı shamada jasalynǵan bes tonnalyq esiktiń ar­ja­ǵynda saqtaıdy. Kons­tı­tý­sııanyń tolyq má­ti­ni­men dúıim el tek jylyna bir ret – 17 qyrkúıekte, ıaǵnı osynaý qujatty quras­ty­rýshylardyń qol qoı­ǵan kúnine oraı tanysa alady. Árıne, biz óz Konstıtýsııamyzǵa mundaı jo­ral­ǵy jasap otyrǵanymyz joq. Alaıda, bul qa­zaq­stan­dyq­tar eldiń Ata Zańyna syılastyqpen ári zor qur­met­pen qara­maıdy degendi áste bildirmeıdi. Halyq­ara­lyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Orazaqyn Asqardyń «Ata Zańym» atty óleńiniń myna bir shýmaǵynda aıtylǵandaı: «Álemge el peıilin tanystyrǵan, Zańym – eń adamgershil, halyqshyl zań. Tilim tur onda aıtysta ádil jeńip, Mártebe memlekettik alyp tynǵan. Qorǵalar elim tutas, jerim bútin, Qol suǵyp eshkim syrttan aıtpas úkim. Zańda aıqyn mindetterim, quqyqtarym, Aqtaıtyn el úmitin, ana sútin». Saıyp kelgende, 1995 jyly qabyldanǵan eli­mizdiń eń basty qujaty Otanymyzdyń tarıhynda Qazaq­stan­dy jańasha bir damý satysyna kóteretin aıryqsha da aıtýly oqıǵa boldy. Qoǵam men jeke adam múddelerin barynsha jaqyndatatyn, biriktiretin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq, áleý­met­tik erikti qoǵam qurýǵa tolyqtaı jol ashyldy. Ekono­mı­kada naryqtyq qarym-qatynastardy, saıasatta saıası-ıdeologııalyq áralýa­n­dy­lyq­ty orny­q­tyrýǵa múm­kin­dik týdy. Memlekettiń negizgi ári birden-bir qundylyǵy retinde adam, onyń ómiri, quqy jáne bostandyǵy zańdylyq turǵydan tolyq moıyndaldy. Mańyzdysy sol, Konstıtýsııa aıqyndaǵan maq­sat­tar­dyń kópshiligine búginderi Qazaqstan qol jetkizip otyr. Aıtalyq, elimizdiń zaıyrly memleket usta­ny­myna degen beriktigi Qazaqstanda dinniń memleketten bólekten­ge­ni­men ǵana emes, sondaı-aq qo­ǵamdyq qaty­nastardy retteýde ulttyq izgiliktermen, dástúrlermen jáne zańdylyq­tarmen qatar dinı qun­dylyqtardyń da mańyzdy oryn ala­t­ynymen erekshelenedi. Qazir elimizde 130 etnos pen 40-tan astam konfessııa beıbit qa­tar ómir súrýde. Osyndaı ymy­ra-birshiliktiń, tynym­syz tirshiliktiń arqa­syn­da Qazaqstanda beıbitshilik, qalyptylyq nyq or­nyǵyp, ekonomıkada álem tań­qalarlyq oń ózger­is­ter or­yn alýda. Naqtyraq aıt­saq, táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­dary kezikken qı­yn­dyqtardy aby­ro­ı­men eńsere aldyq. Bárimizge belgili, qazir Batys elderiniń keıbir memleketterinde defolt jaǵdaıy oryn alyp, eń­bekaqy men zeınetaqy azaıýda, zaýyttar toqtaýda, ká­siporyndar ja­by­lýda, memlekettik shyǵystar qys­qarýda. Al, Qazaqstanda 2010 jyldan beri Úde­me­li ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­dar­la­ma­sy júzege asyrylyp keledi. Sol jyly 152 ny­san berilip, 25 myń jumys orny quryldy. Bıyl al­ǵashqy jartyjyldyqta 114 mlrd. teńgeni qu­raı­tyn 75 ınvestısııalyq joba iske asyryldy. Jyl so­ńy­na deıin taǵy 129 jobany iske qosý kózdelip otyr. Jalpy, ishki jáne syrtqy saıasatymyzdy sa­ýat­ty júrgize kele qazaq degen ultty, Qazaqstan atty jańa táý­elsiz memleketti dúnıe júzine pash ettik, sóıtip, kúl­li álemge tanyta bildik. Sonyń nátı­je­sinde, alpaýyt mem­leketter Qazaqstandy post­ke­ńes­tik aý­maq­ta birinshi bolyp naryqtyq ekono­mı­kasy bar memleket dep moı­yndaýmen qatar bizdiń eldiń táý­elsizdigine, shek­ara­sy­nyń tutastyǵyna, beıbitshiligine kepildik beretin qu­jat­qa qol qoı­dy. Munan soń Qazaqstan qazba jáne ózge baı­lyq­tardy eksporttaýǵa halyqaralyq deńgeıde shek qoıatyn «Djekson-Vens» qara tiziminen syzyldy, sóıtip, óziniń álemdik rynokqa kedergisiz shyǵýy­na múmkindik aldy. Sóz joq, kez kelgen qoǵamdaǵy sııaqty bizdiń jas mem­leketimizde de óz sheshimin kútip jatqan ózekti máse­le­ler jetkilikti. Jumyssyzdyqpen kú­re­sý, ınflıa­sııany tejeý, eńbek ónimdiligin artty­rý, shıkizattan góri qaıta óńdeýge den qoıa otyryp otandyq básekelestikti kúsheıtý, tarıfterdi rettep baǵanyń shekten tys ósip ketýine tosqaýyl qoıý – solardyń bir parasy ǵana. Sonymen qa­tar, qoǵamdaǵy oryn alyp otyrǵan jemqorlyq, para­qor­lyq, jaǵympaz­dyq, kózboıaýshylyq, tamyr-tanystyq tárizdi keselderdi túbegeıli joıý da bú­gingi kún tártibiniń min­detteriniń biri. Osy oraıda, kemshilikterimizdi termelep, bir-birlerimizge túr­li aıyptar taǵyp jatat­y­nymyz, istiń baıy­by­na barmaı turyp qyzbalyqqa salynaty­ny­myz jasyryn emes. Iá, osyndaı kóńil-kúıge berilgen ki­silerdiń týǵan eliniń bolashaǵyna, balalarynyń erteńine shyn júrekterimen alań­daı­tyndyqtaryn bildiretinderi túsinikti jáıt. Degenmen, týyndaǵan máse­le­ni dabyrmen emes, sabyrmen sheshýge jáne ol tek zań­dylyq sheńbe­rin­de atqary­lýy tıis. Eń máde­nıetti qoǵam – zańmen ómir sú­retin qoǵam desek, Emmanýıl Kanttyń «Memleket degenimiz – qu­qyqqa baǵynǵan adamdar uıymy» degen sózi oıǵa oralady. Endeshe, quqyqtyq tárbıeniń kúsheı­tilýi qajet. Nege amerıkalyqtar óz eliniń negizgi zańyna asa yjdaǵattylyqpen ári maqtanyshpen qaraıdy? Sebebi, sábı týǵannan bastap otbasynda, balabaqshada, mek­tepte onyń boıyna quqyqtyq máde­nıet­ti qalyp­tas­tyrý basty mindet bolyp sana­la­dy. Amerıkalyq fılmderde: «Siz advokat shaqy­rý­ǵa quqylysyz, esh nárse aıtpaý­ǵa quqylysyz. Ár aıtqan sózińiz ózińizge qarsy qol­da­ny­lýy múm­kin...», degen sózderdiń aıty­latyny árbiri­miz­ge etene tanys. Negizgi zań olarda AQSh memleketiniń qarqyndy damýynyń birden-bir kepili retinde tany­s­ty­rylady. Al, Amerıka aza­mattyǵyn alar tusta: «Siz Ame­rıka konstıtýsııasyna senesiz be?», degen suraq qoıylady. Iаǵnı, konstıtýsııa Amerıkada qutty bir ekinshi Bıblııa tárizdi kúıge kóshken. Olaı bolsa bizder de ózimizdiń árbir qı­my­lymyzdy konstıtýsııa talap­ta­ry sheńbe­rin­de júzege asyra otyryp, zańdylyqtary múltiksiz saqtalatyn quqyqtyq memleketti ornatýǵa atsa­ly­sýy­myz qajet. Sonda ǵana bizder Ata Zańymyzda anyqtalǵan bıik mejelerdi baǵyndyra alamyz. Eń asyl muratymyz eńseli el bolý edi. Keıingi, tek eki ǵasyr ishinde qazaqtyń óz bostandyǵy jo­lynda eki júzden astam ult-azattyq kóteriliske shyq­qany sonyń dáleli. Munan 20 jyl buryn qa­zaq jerinde atqan táý­elsizdik tańy Altaı men Aty­raý jáne baıtaq Saryarqa arasyn alyp jat­qan darhan dala­nyń tósin qanymen, terimen sýar­ǵan ata-babamyzdyń qasıetti kúresiniń zańdy jemisi, naqty nátıjesi emes pe? Sondyqtan da, táý­elsizdiktiń bizdiń bá­ri­miz­ge artar mindeti mol. Endi eń­se­li el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áý­le­timizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qoly­myz­da. Oǵan Ata Zańymyz kepil. Kenjebolat JOLDYBAI, saıasattanýshy. Astana.