Sot bıligi táýelsizdikpen birge túledi

Bıylǵy Meshin jyly elimizge eleýli ári este qalatyn qut-bereke ákeldi. Ata-babalar ańsaǵan el Táýelsizdiginiń shırek ǵasyrlyq mereıtoıy úlken jetistiktermen atap ótildi. Júz jylǵa bergisiz osy az ýaqyt aıasynda tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń elimizdi aıaǵynan tik turǵyzǵan ulan-ǵaıyr isin búkil álem bilip, moıyndady. Aýyzbirligi jarasqan myzǵy­mas dostyǵy bar elimiz bir atanyń balasyndaı tatý-tátti, beıbit ómir súrip, bolashaqqa nyq qadam basýda. Elimiz óziniń tańdap alǵan sara joly – zaıyrly, quqyqtyq memleket qurýda halyqaralyq úlgilerdi basshylyqqa aldy. Shırek ǵasyr ishinde Qazaqstan álemge tek demokratııalyq baǵyttaǵy quqyqtyq memleket qana emes, sonymen qatar, barshamen terezesi teń, joǵary bedelge laıyq el retinde tanyldy. Aıta ketetin jaǵdaı, elimizde júrgizilip jatqan sot-quqyqtyq reformalardyń jemisti nátıjeleri bizdi jańa belesterge bastady. Memleketti basqarýdyń saıası quraldarynyń qatarynda bıliktiń derbes salasy – sot bıliginiń orny men mártebesi aıryqsha ekenin Elbasy únemi atap kórsetýde. Prezıdenttiń: «Qazirgi ýaqytta sottar basty quqyq qorǵaýshy ınstıtýt bola bastady», degen sózi sot júıesiniń memlekettik jáne quqyq qorǵaý organdarynyń ishindegi mártebesi men ornyn daýsyz aıqyndap bergeniniń dáleli der edim. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda-aq jańa sot júıesiniń irgetasy qalanyp, sot ádildigin júzege asyrýdyń barlyq bas­ty qaǵıdattary bekitilgen edi. Sottardyń táýelsizdigi men sý­dıalardyń mártebesi shynaıy nyǵaıyp, sonyń ishinde materıaldyq-tehnıkalyq tur­ǵy­daǵy máseleler retteldi. Sottar qyzmetiniń bazıstik normalary 1994 jyly jarııa­lan­ǵan quqyqtyq reforma baǵdar­lamasynda óziniń aıqyn kórinisin tapty. Atap aıtqanda, sýdıalardyń zańdyq jáne quqyqtyq mártebesi «Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy sottar jáne sýdıa­lardyń mártebesi týraly» Kons­tı­týsııalyq zańmen bekitildi. Sol jyly arbıtrajdyq sottar jal­­py sottarmen biriktirildi. Eli­miz­de birtutas sot júıesi qury­lyp, táýelsiz sot bıligi qalyp­tasty. Sot júıesin ári qaraı jetildirýdiń basym baǵyty retinde sottardy mamandandyrý úlgisi tańdap alyndy. 2004 jyldan bastap respýblıkanyń barlyq aımaqtarynda aýdanaralyq ekonomıkalyq, ákimshilik, qylmystyq jáne ıývenaldyq sottar quryldy. Osyndaı ıgi bastamalardyń nátıjesinde isterdi qaraýdyń sapasy edáýir jaqsardy. Qoǵam aldynda sot ádildiginiń saltanat qurýy barynsha arta tústi. 2007 jyly sot isin alqabılerdiń qatysýymen júrgizýdiń jańa qazaqstandyq úlgisi qalyptasty. Sonymen qatar, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy ári qaraı jetildirýdiń kepili retinde 2008 jyly qamaýǵa alý tek sot sanksııasymen ǵana júzege asyrylatyn boldy. Sonyń nátıjesinde, búginde sotqa deıingi qamaýda otyrǵandardyń sany 2007 jylmen salystyrǵanda eki esege kemidi. 2000 jyly Qazaqstan TMD elderiniń ishinde alǵashqy bolyp sot isin júrgizýde aqparattyq tehnologııalardy engizýdi qolǵa aldy. Nátıjesinde, táýelsizdik jyldary ishinde qoǵamdyq talap-tilekti kózdegen zańdarymyz tıimdi jumys istep, árbir azamattyń quqyqtyq negizde óz múddesin qorǵaýǵa degen senimi nyǵaıdy. Azamattardyń sottarǵa júginý kórsetkishiniń jyl saıyn artyp otyrǵandyǵy osyǵan aıqyn dálel. Eger 1992 jyly sottar 270 myńǵa jýyq isti qarasa, 2015 jyly bul kórsetkish 4 ese artyp, 1,1 mıllıon­nan astam is qaralyp, sheshimin tapty. Taǵy bir atap aıtar mańyzdy másele – memleketimizdiń quqyqtyq júıeni izgilendirý jolyn tańdap alýy. Bizdiń bul tájirıbemizge halyqaralyq sarapshylar quqyq salasyndaǵy alǵa basýshylyq dep joǵary baǵa berdi. «100 naqty qadam» Ult josparyn oryndaý barysynda sot júıesin odan ári reformalaýdyń jańa, mańyzdy kezeńi bastaldy. Sot satylaryn ońtaılandyrý nátıjesinde sot daýlaryn qaraýdyń eń joǵary merzimi (barlyq satylarǵa shaǵymdaný boıynsha) ortasha eseppen 8 aıǵa deıin qysqardy. Táýelsiz elimiz saltanat qurǵan jyldar ishinde Qazaqstan Sýdıalar odaǵynyń jeti sezi ótti. Onyń aıqyn dáleli retinde Sýdıalar odaǵynyń kezekten tys VII sezin bıylǵy jyldyń aıtýly sharalarynyń biri dep bilemiz. Memleketimizdiń odan ári damýynyń baǵdarshamy bolǵan «100 naqty qadam» Ult josparynyń 29-qadamynda Sýdıalar sezin ótkizý týraly másele der kezinde kóterilgen mańyzdy shara bolyp, sot júıesiniń tarıhyna jazyldy. Sezdiń basty kún tártibi «Sýdıalardyń jańa Ádep kodeksin qabyldaý» dep belgilense de, sezd jumysynyń barysynda otandyq sot júıesiniń táýelsizdik alǵan jyldar ishinde jetken jetistikteri jáne sheshilýge tıisti mindetteri men maqsattary týraly keń aýqymdy máseleler talqylandy. Sezd jumysyna Elbasy N.Nazarbaevtyń qatysýy jáne onda jasaǵan mazmuny tereń, oı oramy tyń, máni zor baıandamasy sýdıalardyń kezekti bul forýmynyń saıası qundylyǵyn jan-jaqty aıqyndap berdi. Osy rette Qazaqstandaǵy sot bıligin damytýǵa uzaq jyl úzdiksiz eńbek sińirip, sot tóreliginiń bedelin kóterýge súbeli úles qosyp kele jatqan Joǵarǵy sot Tóraǵasy Q.Mámı óz baıandamasynda sot júıesiniń ótkeni men bolashaǵy týraly jan-jaqty aıtyp berdi. Tóraǵa búkil sýdıalar qaýymy aldynda Ult josparynyń zań ústemdigin qamtamasyz etýmen baılanysty salasynyń óz ýaqytynda ári tıisti deńgeıde iske asyrylǵanyn atap kórsetti. Máselen, Joǵarǵy sot Ult jospary boıynsha ózine júktelgen 11 qadamnyń barlyǵyn da tolyqtaı oryndap shyqty. Elimizdegi sot júıesiniń qarqyndy damýyna baǵa bergen sheteldik sarapshylardyń taldaýyna zer salyp kóreıik. Olardyń paıymdaýynsha, Qazaqstannyń qoǵamdyq ómirinde zańdar naqty jumys jasap jatyr. Elimizdegi árbir azamat ózderiniń múddelerin quqyqtyq keńistikte qorǵaı alatynyna tolyǵymen senedi. Ǵalamdyq básekege qabilettilik ındeksiniń «Sottardyń táýel­siz­digi» ındıkatory boıynsha Qazaq­stan 68-shi orynǵa taban tirep, eki sezd arasynda jıyrma satyǵa kóterildi. 140 eldiń sot júıesi synǵa túsken álemdik reıtıngte munyń jaqsy kórsetkish ekenine sýdıalar qaýymy erekshe rıza. Qazaqstandyq sot júıesiniń qoǵamdaǵy bedelin Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy júrgizgen áleýmettik zertteý nátıjeleri de rastap berdi. Naqty aıtqanda, saýaldamaǵa jaýap bergenderdiń 71,3 paıyzy sýdıalar jumysyna qanaǵattanýshylyq bildirgen. Bul – elimizde zań ústemdigin qamtamasyz etýdegi mańyzdy kórsetkishterdiń biri dep baǵamdalady. Eýropalyq odaqtyń Venesııa komıssııasy 2015 jyly Ortalyq Azııa elderiniń sot júıelerine sholý jasaı otyryp, bizdiń elimizdegi júrgizilgen sot reformalaryn erekshe atap kórsetip, aımaqtaǵy basqa memleketterge úlgi retinde usynýy barlyq sýdıalardyń mereıin ústem etti. Táýelsiz 25 jyl ishinde eli­miz­degi sot reformasy jáne sot bı­liginiń álemdegi órkenıet talap­­taryna saı qalyptasyp, damy­ǵanyna el Prezıdenti N.Nazarbaev­tyń: «Sottar halyq­ar­alyq standarttarǵa sáıkes kele­tin jańa turpattaǵy sot qury­lymy men sot isin júrgizýdi qa­lyp­­tas­tyrý boıynsha strate­gııa­lyq maqsatty basshylyqqa aldy. Búginde mundaı sot júıesi qa­­lyp­­tasty jáne tabys­ty damýda», – degen baǵasy dálel bolǵan­daı. Baǵlan MAQULBEKOV, Joǵarǵy sottyń sýdıasy