Beıimbet kim, Taran kim?

nemese tarıhı ádilettilik qalpyna kelse deımiz Qazaq ádebıetinde óziniń ornyn oıyp alǵan, iri tulǵa Beıimbet Maılındi qazaqqa tanystyryp jatýdyń ózi de artyq-aý. О́tken ǵasyrdyń sonaý 30-shy jyldarynan bastap ádebıet esigin ımene ashqan qalamgerlerdiń barlyǵy da aldymen Bı-aǵanyń shekpeninen shyqty. Onyń shyǵarmalary ótken ǵasyrdyń ortasyna deıin jazylsa da, búginge deıin ózektiligin joıǵan joq. Shyǵarmalary arqyly Bı-aǵanyń ózi de búgingi kem-ketigimizge qarap, mıyǵynan kúlip turǵandaı áserde júremiz. Iá, Bı-aǵańdy jalpy jurtqa tanystyrýdyń qajeti bolmasa da, ol týraly báribir aıtqyń kelip turady. О́ıtkeni halqymyzdyń rýhanı dúnıesine, ádebıetine óshpes úles qosqan jazýshynyń rýhy eshkimge jaltaqsyz Táýelsiz elimizde de laıyqty qurmettelmeı jatqanyna qarnymyz ashady. Sondyqtan aǵaıynǵa aldymen Bı-aǵa týraly bir-eki aýyz aıtqanymyz artyq bolmas deımiz. Buryn qyzyl ıdeologııanyń salqynymen Beıimbetti kedeıden shyqty degen sóz jeleýletildi. Beıimbet tekti jerden shyqqan adam. Jazýshynyń atasy Maıly da, ákesi Jarmaǵambet te asa baılyqtyń sońyna túspese de, qara qasqa, qý kedeı de bolmaǵan, joqshylyqty moıyndamaǵan, barǵa qanaǵat qylǵan jandar eken. «Atasy Áıet ózeniniń boıyndaǵy elge sózi ótimdi, jurtty aýzyna qarata biletin tilmar, asyl sózin sýsyn etken bilikti ári sharýasyna myqty kisi bolypty. О́z ákesi Jarmaǵambet te sózge sheber, aqyn jandy sezimtal bolǵan» dep kópti kórgen kóne kóz qarııalar áńgimelep aıtýshy edi. Beıimbet Maılın ádebıet álemine aq-qyzyl, bolshevık-menshevık, alashorda bolyp bólingen alasapyran, tar jolda taıǵaq keshken aýmaly-tókpeli tarıhı kezeńde kelgen adam. Zamanymyzdyń ǵulama jazýshysy Muhtar Áýezov: «Beıimbet Maılın shyǵarmalarynda tereń shyndyq bar. Jalań qııalǵa des bermeı, asqaq romantıkaǵa da eliktemeı, qazaq jazýshylarynyń ishinde realızmge, shyndyqty sýretteýge, shyǵarmanyń kórkemdik qundylyǵyna mán berdi, ómir shyndyǵyn, adamdardyń tıptik beınesin jasaýda Beıimbetteı eshbir jazýshy shynaıy sýretteı alǵan emes» dep jazdy. Aýyl ómirin jetik bilgen qalamger óz zamandastarynyń tıptik obrazdaryn jasap, prototıpteri ózi jaqsy biletin aýyl azamattary men zamandastary bolǵan. Jazýshynyń kózin kórgen zamandas-prototıpteri – Qoshaldyń Aqtamy, Qoıanbaıdyń Erǵazysy, Táshbaıdyń Asylbegi, Kenshimbaıdyń Fazyly, Baımurzanyń Haseni, Baımurattyń Esenquly, Qazybaıdyń Asaty, Keńesbaıdyń Ábdiǵalıi degen ulaǵatty kisiler aǵynan jaryla aıtatyn-dy. Qyryq úsh jyl soqtyqpaly jolda tartysty ómir súrgen Bı-aǵanyń 1914-1937 jyldar aralyǵynda 55 kitaby dúnıege kelip, oqyrmandaryn tapty. Jazýshynyń shyǵarmalar jınaǵy 6 tomdyq bolyp jaryq kórdi. Qoǵamdyq jumystary da bastan asyp jatatyn. Alasapyranda ómir súrip, halqyna minsiz qyzmet istegen jazýshy tabıǵatynda shybyn óltirmegen, kisiligi, adaldyǵy da qaı urpaqqa da úlgi edi. Ǵabıt Músirepovtiń «Beıimbet jaý bolsa, men de jaýmyn» degen ashynǵan sózi Bı-aǵanyń halqy aldynda da, ar aldynda da taza azamat ekenin dáleleı túsedi. Al endi sol «Beıimbet Maılınniń kindik qany tamǵan óńirde aýdan atyn ıelenip otyrǵan Lavrentıı Taran degen kim?» degen suraq qabyrǵamyzǵa batady. Qazaq ensıklopedııasynda Lavrentıı Ignatevıch Taran 1892 jyly Qostanaı oblysy, Fıodorov aýdany, Nazarov selosynda týyp, 1919 jyly mamyr aıynda Torǵaıda ólgen. 1919 jyly qańtarda Qostanaıda ótken sharýalar men jumysshylar seziniń delegaty, sońynan Qostanaı sovdepiniń basshysy bolyp, alashordashylarǵa qarsy kúresti uıymdastyrǵan. 1919 jyly sáýir aıynyń ortasynda aq gvardııashylar Qostanaıǵa taıanǵanda L.Taran qala halqyn aq gvardııashylarǵa qarsy uıymdastyrýdyń ornyna bas saýǵalap, jazalaýshy otrıadymen Torǵaıǵa qashqan. Taran, Letýnov, Mılıaev, Kelmentev, Jılıaev, Inozemsev sekildiler – Reseı ımperııasynyń qazaq elin bodandaýshylary. Olar Qostanaı ýeziniń ózen-kóli, bar shuraıly jerlerine bekinis salyp, ımperııanyń qazaq elindegi saýdageri, baı-shonjarlary, olar qazaq jerinde ústemdikterin júrgizgen kelimsekter. Taǵy da aıta keter jáıt, osy Lavrentıı Taran degen adamnyń bizdiń aýdanǵa qatysy joq, ol keshegi alashtyń kósemderi, ultymyzdyń maqtanyshy, táýelsizdik úshin janyn pıda etken Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, E.Omarov syndy sańlaqtarymyzǵa qarsy kúresip, qyzyl ımperııanyń qolshoqpary bolǵan adam. L. Taran qaraqshylar otrıadymen Torǵaıǵa bara jatyp, jolshybaı qazaq aýyldaryn tonap, mal, at-kólikterin tartyp alǵan, qarsylyq kórsetkenderin óltirgen. Shegebaı degen jerde bolys bolǵan Qarymsaqtyń Ǵalymynyń otyz jylqysyn barymtamen aıdap ketken. Sońynan qýǵynshy bop barǵan Seıdahmet atamyzdy túzde atyp óltirgen. Osy tusta bir derekti aıtýdy jón kórdim. Qazir Qostanaı qalasynda turatyn kópti kórgen kónekóz aqsaqal Sárinjip Daıyruly (M. Dýlatovtyń týysy) esteligine zeıin qoısaq: «1919 jyldyń mamyr aıynyń ishinde Qyzbel jerinde jaılaýǵa kóshken Madııar, О́teı, Shymbolat rýlarynyń ústinen Qostanaıdan Taran áskeri kelip, jergilikti halyqty qarýlarymen atyp, áıelderin zorlap, eldiń úreıin ushyrǵan. О́lgeni ólip, ólmegeni Qyzbel taýynyń jyqpyl-jyra qýystaryna tyǵylyp, bir qandy qyrǵyn boldy», dep esteligin jazdy. Sondaı-aq, meniń de Dámágúl ájem kózine jas alyp, ótken ómirinde kórgen qorlyqty ashyna aıtýshy edi: «Aq Kolchak keldi, malymyzdy aldy, qyzyl Taran keldi, janymyzdy aldy» dep zar ılep egiletin-di. 1919 jyldyń 17-18 mamyrynda Torǵaıǵa jetkende Taran óltirilgen. Ajaly ashynǵan adam qolynan bolǵan shyǵar. Biraq ony kim óltirgeni jóninde naqty derek joqtyń qasy. Barly-joǵy qanquıly jazalaýshy Taran otrıadynyń qysqa tarıhynyń shyndyǵy el esinde qaldy. «Tarandy alashordashylar azaptap óltirdi» degen keńestik ensıklopedııasyndaǵy derek, bul – qyzyl ımperııa ıdeologtarynyń jalǵan jalasy deý kóńilge qonymdy. Qarýsyz eldi qanǵa boıaǵan, qazaq halqynyń ar-namysyn aıaqasty qylǵan L.Tarannyń úlken aýdan atyn ıemdenýi sanaǵa sııady ma, bul qalaı? Tól tarıhymyzdy jańa kózqaras turǵysynan qaraıtyn, eksheıtin kez áldeqashan týmap pa edi? О́ziniń týǵan jerinde kóshe men mektep aty Bı-aǵańdaı tulǵaǵa azdyq eter edi. Sanadan qyzyl ımperııa saıasatynyń ýyty áli ketpegendeı. Keńestik dáýirde saıasat sheńberinen shyǵa almaı jazylǵan ensıklopedııa, tarıh, jalǵan ádebı shyǵarmalar, ishi ótirikke toly shıki kitaptar sóre-sóre bolyp kitaphanalardan oryn teýip, oqyrmandardyń sanasyn ýlaǵany aqıqat. Keńestik ensıklopedııa men ótken tarıhty suryptap saralaıtyn mezgil jetti emes pe? Halqymyz tarıhyn aqıqatpen jańǵyrtsaq, bul bolashaq urpaq aldyndaǵy paryzymyzdy ótegenimiz bolar edi. Kópten beri tolǵaǵy jetip, moratorıımen sheshimin tappaǵan úlken usynys tur, bul – aýdanymyzǵa qazaq ádebıetindegi asa iri tulǵa, qazaqtyń Bı-aǵasy atanǵan jazýshy Beıimbet Maılın esimin berip, tarıhı ádilettikti qalpyna keltirsek Máńgilik el bolýymyzdyń bir laıyqty isi, kórinisi bolar edi. Bı-aǵa bar qazaqqa birdeı. Degenmen týǵan jerindegi qurmet oǵan basym bolýy kerek. Qazir bizdiń aldymyz seksenniń seńgirine kóterilgen, sońymyz jetpistiń jelkesine mingen aqsaqaldarmyz. Tórimizden kórimiz jaqyn qalǵan shaǵymyzda Bı-aǵanyń týyp ósken jerindegi «Beıimbet Maılın aýdany» degendi óz kózimizben kórip, qulaǵymyzben estip ketsek arman joq. Qasymbek KEŃESBAEV, zeınetker RÝDNYI Maqalaǵa qol qoıǵan aqsaqaldar: Sárinjip DAIYRULY, Noıan TО́RTQARAEV, Serikbaı MALTABAROV, Amankeldi QALIEV, Qaıyrbaı AHMETOV, Qýanyshbaı QABDYǴALIEV