Sońǵy kúnderde kóp talqyǵa túsip, qyzyǵýshylyq týǵyzǵan taqyryptar arasynda Sırııa máselesiniń sheshimindegi Qazaqstannyń róli, Astanada ótken kezdesý jáne Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstanda túbegeıli saıası reformalarǵa baılanysty halyqqa joldaǵan sońǵy Úndeýin atap aıtýǵa bolady. Osyndaı jańalyqtardyń bel ortasynda turǵan Astanada mańyzy men aýqymy turǵysynan jergilikti, aımaqtyq qana emes, halyqaralyq deńgeıdegi úlken oqıǵalar júzege asyp keledi. Bul bir jaǵynan resmı Astananyń jahandyq deńgeıdegi róli men yqpalynyń qanshalyqty kúsheıgenin de kórsetedi.
Eldiń keleshegi úshin tıimdi bastama
Qazaqstannyń halyqaralyq beıbitshilikti ornatýǵa baǵyttalǵan úrdisterdiń ortasynda bolýy, Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń elde memleketti basqarý ókilettikterin qaıta bólý jáne parlamenttik júıeni kúsheıtý úderisterine baılanysty bastamalaryna barsha túrki álemi, sondaı-aq Ázerbaıjan da zor mán berip otyr. Negizinde, tarıhqa kóz júgirtsek, kóne túrki memleketterinde basqarý organdary bolyp tabylatyn quryltaılar memleket bıliginde mańyzdy ról atqarǵan. Ásirese, 600-700 jyl buryn uly qolbasshy Ámir Temir basqaratyn keńesi, quryltaıy joq memleketter kelesheginiń sátsizdikke ushyraıtyndyǵyn aıtqan bolatyn. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń túrkilerdiń uly memlekettilik tarıhy synaǵynan ótken bul júıeniń eldiń keleshegi úshin tıimdi bolatyndyǵyna kóz jetkizip otyrǵany baıqalady. Al ol bul sheshiminde nege súıenedi jáne Qazaqstan jańa basqarý formasyna qanshalyqty daıyn? Bul suraqqa jaýap izdeý úshin táýelsizdik alǵannan bergi 25 jylǵa kóz júgirtý jetkilikti. Sol jyldary tarıh úshin sonshalyqty úlken kezeń bolyp eseptelmeıtin ýaqytta tar jol, taıǵaq keshýden ótken Qazaqstanda keremet, tolyǵymen ornyqqan memlekettilik dástúr qalyptasty, eń bastysy, qazaq halqynda ózine degen senim paıda boldy. Prezıdent N.Á.Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy qıynshylyqtarǵa toly jáne aýyr kezeńinen memleketti abyroımen alyp shyqty. Endi Qazaqstan ótpeli kezeńdi artqa tastap, ózine jańa maqsattar belgiledi dep nyq senimmen aıtýǵa bolady.Alǵashqy reformalar bilim berý salasynda bastalǵan edi
Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev sońǵy Joldaýynda táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda memlekettiń aıaqqa turyp, nyq qadamdar basyp, kúsh jınaýǵa tyrysqan ýaqytta prezıdenttik basqarýdyń asa qajet bolǵandyǵyn atap ótti. Endi Elbasynyń arqasynda ótpeli kezeń eńserilip, mıssııa tolyqtaı oryndaldy. Sonymen qatar, osydan keıingi kezeńde memleketti basqarýǵa qabiletti myńdaǵan jańa kadrdyń qalyptasqandyǵy da aıqyn kórinedi. Negizinde, Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap-aq aımaqtyq geosaıası kúshke aınalý úshin qajetti barlyq áleýetke – máselen, alyp terrıtorııaǵa, tabıǵı resýrstarǵa, saıası, áskerı, ekonomıkalyq, ǵylymı jáne mádenı áleýetke ıe boldy. Bizdi oılandyrǵan bir ǵana jaıt – atalǵan faktorlardyń árbirine tikeleı baılanysty adamı resýrs tapshylyǵy men ulttyq kadrlar máselesi bolatyn. Prezıdent bul máseleni bilim arqyly sheshiletinin boljaı otyra, óte kóregen qadam jasap, 1993 jyly TMD memleketteri arasynda alǵashqy bolyp jeke memlekettik baǵdarlamalar sheńberinde myńdaǵan qazaq jasyn damyǵan bilim men basqarý júıesiniń tájirıbesin úırený úshin dúnıeniń tórtkúl buryshyna jibere bastady. Bul baǵdarlamalardy támamdaǵan ulttyq kadrlardy endi memleket basqarýynyń barlyq satylarynan kezdestirýge bolady. О́tken jyly Oqýshylardyń bilim jetistikterin baǵalaıtyn halyqaralyq qaýymdastyqtyń reıtınginde keıbir pánder boıynsha orta bilim salasynda Qazaqstannyń kóptegen damyǵan elderden ozyp, alǵashqy ondyqqa kirgeni kezdeısoq emes. Sondaı-aq, byltyrǵy jyly Dúnıejúzilik ýnıversıtetter reıtıngine Qazaqstannyń 4 joǵary oqý orny ilikken. Árıne, bul jetistikterge N.Nazarbaevtyń bilim salasyn strategııalyq basymdyq etip tańdaýyna baılanysty qol jetkizildi. О́ıtkeni, ulan-baıtaq jeri bar jáne tabıǵı resýrstarǵa baı memlekette adam resýrstarynyń tapshylyǵy máselesin sheshýdiń eń tıimdi joly – memlekettik apparatty basqarý qabileti bar kadrlarmen qamtamasyz etý. Nursultan Ábishuly endi respýblıkanyń kadrlar áleýetine senimmen qarap, memleketti basqarýda árbir jeke tulǵanyń óz jaýapkershiligin túsingenin qalaıdy. Sebebi, osy jaýapkershilik arqyly halyqta ózine degen joǵary senim nyǵaıyp, zamanaýı aqparat dáýir talap etetin «kemel, ıkemdi jáne sergek azamat» bolý maqsatyna sáıkes memleket tabysty túrde ilgerileı beredi. Osy arqyly Qazaqstan aımaqtyq kúshke aınalý jolyndaǵy eń kókeıkesti jáne qajetti quramdas – adamı resýrs máselesin sheshedi. Jalpy, táýelsizdiktiń qysqasha tarıhyna kóz júgirter bolsaq, Memleket basshysy bilim salasynan bastaǵan reformalardy dana jáne satyly túrde júzege asyrdy. Endigi kezekte reformalardyń sońǵy satysy bastaldy.Kóptegen ult ókilderiniń otany bolyp tabylatyn jáne álemniń eshbir elinde balamasy joq Qazaqstan halqy Assambleıasy sııaqty qoǵamdyq ınstıtýttyń qurylýy men astananyń kóshirilýi tárizdi kóregen qadamdar satyly ózgeristerdiń tek eki ǵana mysaly bolyp tabylady. Jańa elorda – Astananyń tusaýkeser saltanatyna qatysqan Ázerbaıjannyń jalpyulttyq kóshbasshysy Geıdar Alıev bul oqıǵany «Táýelsiz Qazaqstannyń eń úlken jetistigi» dep atap kórsetken edi. Bul batyl tarıhı-saıası qadam jalpy memlekettiń demografııalyq qurylymyn ózgertip, memleketti birjaqty emes, kópjaqty damýǵa alyp keldi. Maqsat belgili bolatyn, ol – Qazaqstandy myqty, myzǵymas jáne abyroıy bıik aımaqtyq kúshke aınaldyrý.
Memleket basshysynyń beıbitshilik mıssııasy
Keıde el basshylary úlken saıası eptilik, tájirıbelik jáne kóshbasshylyq qabiletimen óte qysqa ýaqytta memlekettiń keleshegi men taǵdyryn belgileıtin sheshimder qabyldaýǵa májbúr bolady. Bul turǵydan N.Á.Nazarbaev jahandyq aýqymda úlgi bolarlyq saıası qaıratkerdiń biri retinde qabyldanady. Qazaqstan basshysynyń bastamasymen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jáne Keden odaǵy qurylýymen qatar, Qazaqstan basqa da memlekettermen terezesi teń seriktes el retinde baılanystaryn júzege asyryp keledi. Qazaqstannyń Eýropalyq odaq, AQSh, Qytaı, Úndistan, Iran sııaqty memlekettermen, basqa da kórshilerimen baılanystary ekijaqty senim men beıbit kelisimge negizdeledi. Qazaqstan óz mysaly arqyly syrtqy saıasatta kórshilerimen beıbitshilik taktıkasynyń naqty úlgisine aınaldy. El Prezıdenti ortaq qundylyqtarǵa ıe túrkitildes memleketter arasyndaǵy ıntegrasııany nyǵaıtý úshin mańyzdy bastamalar kóterip, túrki áleminiń aqsaqaly retinde de bul mıssııasyn abyroımen jalǵastyryp keledi. Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynan bastap kúni búginge deıin tikeleı nemese janama áser beretin ártúrli qaqtyǵystardyń sheshilýinde «belsendi tarap» bolyp keldi. Alaıda, bul belsendiliktiń negizinde «bir tarapqa jaqtasý» emes, barlyq jaǵdaıda da beıbitshilikke baǵyttalǵan ádiletti ornyqtyrý jáne bitimgershilik bastamalary jatyr. Bul mıssııany Reseı men Ýkraına shıelenisinde, Reseı men Túrkııanyń kelispeýshiliginde, Sırııa qaqtyǵysynda da araaǵaıyndyq bastamalarymen oryndaǵan Memleket basshysy N.Nazarbaev Armenııa-Ázerbaıjan, ıaǵnı Taýly Karabaq qaqtyǵysynda da ádiletti jaqtap, «beıbitshilik elshisi» retinde zor ynta-jiger kórsetti. Armenııa Keden odaǵyna qosylýdyń aldynda Nursultan Ábishulynyń Ázerbaıjannyń terrıtorııalyq tutastyǵyn saqtaý shartyn alǵa tarta otyryp, taǵy bir márte ádiletti jaqtaǵandyǵyn Ázerbaıjan halqy úlken rızashylyqpen eske alyp otyrady. Prezıdent N.Nazarbaev halyqaralyq deńgeıde beıbitshiliktiń ornaýynda óziniń zor úlesin qosyp qana qoımaı, kóshbasshylyq qabiletin, jalpy álemdi beıbit túrde basqarýdyń múmkindigine degen senimin pash etti. Qazaqstan Prezıdentiniń saıasat fılosofııasy óte aıqyn. Bul saıasat boıynsha jańa halyqaralyq baılanystar – úılesimdilik qaǵıdalaryna jáne ádiletke negizdelgen qarym-qatynas qalyptastyrý, Qazaqstannyń ústimizdegi jyldyń qańtar aıynan bastap eki jylǵa BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde jumysqa kirisýi de dúnıe júziniń Prezıdent N.Nazarbaevtyń basshylyǵyndaǵy Qazaqstanǵa degen seniminiń aıqyn kórsetkishi desek, qatelespeıtinimiz anyq. Kópmádenıettilikti memlekettiń syrtqy jáne ishki saıasatynyń basymdyǵy dep jarııalaǵan Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Alıev pen Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ustanymdary men álemdegi oqıǵalarǵa degen kózqarastary bir-birimen úndesetindigimen erekshelenedi. Eki memleket te beıbit ómirge shaqyratyn gýmanıtarlyq jáne ekonomıkalyq bastamalarǵa qoldaý kórsetip, úlken jahandyq forýmdardy óz jerinde ótkizip turady. Maqsat belgili – ulttyq mádenıettiń eń tamasha úlgilerin barsha adamzattyń ortaq qazynasyna aınaldyrý. Osynyń nátıjesinde álemde ekijaqty senimsizdikke, dinı jáne etnostyq tózbeýshilikke oryn qalmaıtyn bolady. Bul júıe boıynsha damý tek qana materıaldyq qundylyqtar arqyly emes, adamdardyń jaýapkershiligimen, joǵary adamgershilik qundylyqtarmen júzege asady. Qoryta aıtqanda, Qazaqstanǵa Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen qol jetkizgen jetistikteri jáne jahandyq beıbitshilik mıssııasy úshin beriler eń joǵary marapat – Qazaqstan halqynyń jáne dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń joǵary senimi. Fýzýlı MEJIDLI, PhD doktory, Ázerbaıjan Respýblıkasy, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
