Jaǵdaıyń qalaı, jeńil ónerkásip?

Árbir óńirdiń ózine tán tirshiligi men tabıǵaty bar. Ejelden kásippen aınalysyp, egin salyp, jaqsylyq pen yrysty qara jerden kútken halqymyz úshin eńbek eshqashan tańsyq bolǵan emes. Sol sııaqty Jambyl óńiri de aýyl sharýashylyǵy jáne jeńil ónerkásip salasynda qarqyndy jumys istep keledi.

Tarazda bylǵaryetik tigiledi...

Oblys ákimdigi kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý basqarmasy­nyń máli­metin­she, ótken jyly jeńil óner­kásip salasyndaǵy ónim kólemi 2004,3 mıllıon teńgeni quraǵan nemese 2015 jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda naqty kólem ındeksi 168,7 paıyz bolǵan. Atalǵan salanyń óner­kásiptegi úlesi – 0,6 paıyz. Sala boıynsha bylǵary buıym­darynyń óndirisi 2,5 esege, aıaq-kıim óndirisi 37,8 paıyzǵa artqan. Jalpy, Jambyl oblysy eli­miz boıynsha teri óńdeý jáne aıaq kıim tigý salasynda aty shyqqan óńir. «Taraz bylǵary aıaq kıim» JShS bas dırektorynyń oryn­ba­­sary Shamýhtar Shaıý­nýsov­ biz­­ben áń­gimesinde kásip­oryn­nyń bú­gin­gi tańdaǵy tynys-tir­­­shi­­li­gin jan-jaqty baıandap ber­di. – «Taraz bylǵary aıaq kıim» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi elimizdegi birden-bir aıaq kıim shyǵaratyn iri óndiris orny bolyp sanalady. Toqyraý kezeńin bizdiń zaýyt ta basynan ótkerdi. Degenmen, izdenis pen eńbektiń nátıjesinde negizi 1961 jyly qalanǵan Jambyl bylǵary kombınaty 2002 jyldan bastap «Taraz bylǵary aıaq kıim» JShS bolyp qaıta qurylyp, otandyq ónim óndirýdi qolǵa aldy. Máselen, memlekettik tapsyryspen 2013 jyly 36 myń jup aıaq kıim shyǵardyq. Osydan-aq óndiris ornynyń qanshalyqty qaýqarly ekenin ańǵarýǵa bolady, – deıdi Shamýhtar Qarabaıuly. Irgeli kásiporyn ótken jyly 6,5 mıllıon desımetr bylǵary jumsaý arqyly 135 myń jup aıaq kıim shyǵarǵan. Endi aǵymdaǵy jyly ónim kólemin 150-200 myń jup aıaq kıimge jetkizý josparda bar. Jalpy, Jambyl oblysy eli­miz boıynsha teri óńdeý jáne aıaq kıim tigý salasynda aty shyqqan óńir. «Taraz bylǵary aıaq kıim» JShS bas dırektorynyń oryn­ba­­sary Shamýhtar Shaıý­nýsov­ biz­­ben áń­gimesinde kásip­oryn­nyń bú­gin­gi tańdaǵy tynys-tir­­­shi­­li­gin jan-jaqty baıandap ber­di. – «Taraz bylǵary aıaq kıim» jaýapkershiligi shekteýli seriktes­tigi elimizdegi birden-bir aıaq kıim shy­ǵaratyn iri óndiris orny bolyp sanalady. Toqyraý kezeńin bizdiń zaýyt ta basynan ótkerdi. Degenmen, izdenis pen eńbektiń nátıjesinde negizi 1961 jyly qalanǵan Jambyl bylǵary kombınaty 2002 jyldan bastap «Taraz bylǵary aıaq kıim» JShS bolyp qaıta qurylyp, otandyq ónim óndirýdi qolǵa aldy. Máselen, memlekettik tapsyryspen 2013 jyly 36 myń jup aıaq kıim shyǵardyq. Osydan-aq óndiris ornynyń qanshalyqty qaýqarly ekenin ańǵarýǵa bolady, – deıdi Shamýhtar Qarabaıuly. Irgeli kásiporyn ótken jyly 6,5 mıllıon desımetr bylǵary jumsaý arqyly 135 myń jup aıaq kıim shyǵarǵan. Endi aǵymdaǵy jyly ónim kólemin 150-200 myń jup aıaq kıimge jetkizý josparda bar. Biraq, ónim kólemi qanshalyqty aýqymdy bolǵanymen, tapsyrys­tar­dyń azdyǵy bul kúnde kásip­oryn úshin másele bolyp tur. Tap­sy­rys­tardyń azdyǵynan kásip­oryn óz ónimderin Almaty qalasyna jáne Taraz qala­syn­daǵy «Aýyl-Bereke» bazary­na, sondaı-aq, qaladaǵy irili-usaq­ty dúkenderge ǵana shyǵa­rýǵa máj­búr. Búgingi tańda bazar­lar­dan otandyq aıaq kıimdi tabý da, ony tutynyp jatqan halyq­ty kezdestirý de qıyn. Saýda­ger­ler de sapasy joǵary, baǵasy da qoljetimdi otandyq aıaq kıim­nen góri, sheteldik ónimderge el­diń qyzyǵýshylyǵynyń joǵa­ry ekenin aıtady. Tipti saýda­ger­ler­diń aıtýynsha, Taraz tur­ǵyn­dary­nyń kópshiligi aıaq kıim kásip­ornynan habarsyz. Bul má­selede ónimderdiń sapasy kúmán tý­dyrmasa da, jarnama jaǵy jetis­peı turǵany anyq baıqalady. Máselen, kásiporyn janynan ashylǵan saýda núktesinde zaýyt­tyń jıyrmaǵa tarta ónim túri qoıylǵan. Baǵasy da 9000 teńge men 14000 teńgeniń aralyǵynda eken. Zaýyt mamandary ózderi tuty­­nyp júrgen taýardyń onda­ǵan jyl­darǵa deıin shydas bere­ti­nin senimdi túrde aıtyp otyr. Alaıda, tapsyrystardyń azdy­ǵy­nan jáne turǵyndar suranysynyń tómendiginen kásiporynda álgin­deı máseleler týyndaýda. Keńes­tik kezeńde teri ıleýden bastap, daıyn ónim berýdiń tolyq tizbegi boıynsha jumys istegen zaýyt ilgeridegi qýa­tyn­da bolmasa da, onyń búgingi tir­ligi joqtan góri joǵary ekeni daýsyz. Jeńil ónerkásipti damytýda maman­dar kúshi de aıryqsha ma­ńyz­ǵa ıe. Bul kúnde Taraz byl­ǵary aıaq kıim zaýytynda 340 adam jumys isteıdi. О́ndiris or­ny­nyń basty artyqshylyǵy – shıki­zat­tan bastap, daıyn ónimge deıin­gi jumystardyń barlyǵynan táji­rıbesi joǵary. Zaýyt «Vet-blıý», «Krast» dep atalatyn jar­­ty­laı fabrıkattar, bylǵary taýar­lar, jumys jáne arnaıy aıaq kıim­der shyǵarýǵa da mamandanǵan. Shyǵarylatyn ónim túriniń seksen bes paıyzǵa deıininiń otandyq quramǵa ıe bolýy kóńilge qýanysh uıalata­dy. Sondaı-aq, atalǵan kásiporyn bylǵary buıymdaryn jergilikti halyqtan satyp alsa, tıisti qosalqy materıaldar men hımı­kattardy shet memleket­ter­den eksporttaıdy. Alaıda, sońǵy jyldary memleket­tik tap­sy­rystardyń qysqarǵany sebep­ti, shyǵarylatyn ónim kólemi de áldeqaıda azaıǵan eken. Biraq kásiporyn jumysyn odan ári jan­dandyrýdy kózdep otyr. Bıyl­ǵy jyldan bastap Reseı mem­leketinen modeler, Ýkraı­na­dan aıaq kıim jáne bylǵa­ry tehno­logy jáne Pákistan­nan bylǵary tehnology maman­daryn aldyrtyp, jumys jasaýda. Sondaı-aq, kásip­oryn Reseı men Eýropanyń bir­qatar memleketterimen de baı­lanys ornatqan.

Mata shyǵarýǵa múmkindik bar, biraq...

Alasapyran kezeńde birjola jabylyp qalý qaýpi týyndaǵan óndiris oryndarynyń qatarynda «Fabrıka POSh-Taraz» kásipor­ny da bar edi. Elimizdegi júndi alǵashqy óńdeý fabrıkasy bolyp sanalatyn birden-bir kásiporyn kezinde 37 myń tonnaǵa deıin jún óńdegen jáne oblys bıýdjetiniń 30 paıyzyn quraǵan iri qurylym. Elimiz boıynsha Aqtóbe, Semeı jáne Jambyl qalalarynda ju­mys istegen júndi alǵashqy óń­deý fabrıkasy qazirgi tańda Taraz qalasynda ǵana bar. Kezin­de suranystyń joqtyǵynan tir­li­gi tyǵyryqqa tirelgen kásip­oryn bul kúnde óńirdegi jeńil ónerkásiptiń damýyna óz úle­sin qosyp otyr. Al «Fabrıka POSh-Taraz» JShS bas ınjeneri Baqyt Súıinbaevtyń aıtýynsha, kásiporynnyń basty jetistigi – kadrlardy saqtap qalýy. – Bul kúnde fabrıka Reseı, Qytaı, Ýkraına jáne Belorýs­sııa memleketterimen jaqsy baıla­nys ornap otyr. Kezinde Ortalyq Azııa­­daǵy memleketterdiń bar­ly­ǵy da júndi Jambyl qala­sy­­na alyp keletin. Tipti, bııazy jún­di qoılardyń ónimderi de Avs­tra­lııa, Jańa Zelandııa memle­ket­teri­nen jetkiziletin. Endi qazir de kóp­tegen máseleler sheshimin taýyp, jumysty jandandy­ryp ja­tyr­myz, – deıdi Baqyt Súıinbaev. Memlekettiń jeńil óner­kásip­ke degen jan-jaqty ja­na­­shyr­­lyǵynyń nátıjesinde «Fabrıka POSh-Taraz» JShS-ne qarajat bólinip, nátıjesinde kásiporyn­ǵa Italııa memleketinen zamanaýı tehnologııalar engizildi. Al 2010 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi Jambyl obly­syna arnaıy kelip, kásiporyndy qosyp bergen bolatyn. Al júndi shúıkeleý, taraqtaý, tútý, shań-to­zań­nan aryltý tehnologııasy bú­gin­de qarqyn alyp tur. Eli­miz­de bııazy júndi qoılar kóptep ósi­ri­le­tin­dikten, fabrıka búginde eki myń tonnaǵa deıin jún óń­deý­ge qaýqarly. Al eki myń ton­na shık­iz­attan myń tonna bııa­zy jún shyqsa, odan ári tereńirek óń­­deý nátıjesinde 700-800 ton­na­ǵa deıin taza ónim shyǵady eken. Son­­daı-aq, kásiporyn 2013 jyly jip ıi­rý tehnologııasyn tolyqtaı ıgerdi. – Iirilgen jip te jartylaı ónim. Odan sońǵy prosess, endi biz mata shyǵarýymyz kerek. Qazaq­stannyń eshqandaı qala­sy­nan mata ónimi shyqpaıdy. Son­­dyq­­tan da mata óndirýdi qolǵa alsaq degen nıetimiz bar, biraq oǵan jete almaı otyr­myz. Mata shyǵarý tehnologııa­syn ıgerý­ge 3,5 mıllıon dollar qa­jet bo­lyp otyr. Búgingi tańda Úki­met kásip­oryndardyń aldyna ınves­torlardy tartý máselesin qoıdy. Sol boıynsha bizde de ınvestorlardy tartý jumystary júr­gizilýde. Máselen, orta esep­pen alatyn bolsaq, elimizde 2 mıllıon mektep oqýshysy bolsa, biz aldaǵy ýaqyttarda 2 mıllıon sharshy metr mata shyǵarýymyz kerek. Bul ónimder mektep oqý­shy­larynyń mekteptegi biryńǵaı kıim úlgisin tigýge jumsalsa tipti, durys bolar edi. Búgingi tań­da bizdiń ónimderge Qytaı mem­le­ketinen suranys bar. Son­daı­-aq, kórshi Qyrǵyzstan mem­leke­tin­de tekstıl óte jaqsy damy­ǵan. Eger qarajat máselesi sheshi­min tapsa, bizde mamandar kúshi de jetkilikti. Biraz maman­­dary­myz­dy Italııaǵa oqýǵa jiber­­dik. Son­­daı-aq, kez kelgen tehno­lo­gııa­­­ny óz kúshimizben ıgere ala­tyn jaǵdaıǵa jettik, – deıdi bas ınjener Baqyt Súıinbaev. Atalǵan kásiporynnyń jumy­sy qansha qarqyndy bolǵany­men, bul kúnde óńdelgen ónim túr­leri ózge memleketterge tek shıki­zat kúıinde ketip jatyr. Máselen, Qytaıǵa jún jýylǵan, tazarǵan kúıinde barady. Álemdik saýdaǵa eksporttalatyn jýyl­ǵan júnniń bir kelisi 3-4 dollar bolsa, TOPS tehnologııasy arqyly shúı­kelengen, taraqtalǵan, tútil­gen júnniń bir kelisi 8 dol­larǵa baǵa­lanady. Sondaı-aq, ıirilgen jiptiń bir kelisi 10-11 dollarǵa deıin jetedi. Al elimizdiń bazarlaryn jaýlaǵan qytaı­­lyq ónimder ózimiz­den alyn­­ǵan shıkizat arqyly eki ese ba­ǵa­ǵa kıim-keshek bolyp qaı­ta­dy. Sol sebepten de, búgingi tań­da kásip­oryn ınvestorlar tar­tý máse­lesin birinshi orynǵa qo­ıyp otyr. Bul kúnde «Fabrıka POSh-Taraz» kásiporny maýsym kezin­­de 200 adamǵa deıin qam­tama­­syz ete alady. Al mata toqý pro­sesi júzege asyrylsa, ju­mys­shy­lar sany 500-ge deıin ar­ta­tyn bolady. Bul birinshi kezek­te óńir­diń jeńil ónerkásibin damy­typ qana qoımaı, óz kezeginde ju­mys­syzdar sanynyń azaıýyna da yq­pal etetini sózsiz. Al búgin­de qys mez­gilinde zaýytty elektr­men, jylý­­m­en qamtý úshin biraz qara­jat kete­tin­dikten, únem úshin ju­mysty bir mezgil toqtatýǵa máj­búr. Al naýryz aıynda jumys qaıta jan­danyp, jumysshylar jóndeý, jab­dyqtaý, daıyndaý jumys­tary­na kirisedi. Qys mezgi­li­n­de de jumys­shylar kúshi qarap júrmeı, eli­mizdiń ońtústik óńir­lerine shyǵyp, bııazy júndi qoı­la­rdyń júnine tapsyrystar qabyldaıdy.

Túıin

Búgingi tańda Jambyl obly­sy­nyń jeńil ónerkásibine úles qosyp otyrǵan qos birdeı kásip­­­­­oryn­nyń tynys-tirshiligi ha­lyq­­­tyń kóz aldynda. Alaıda, tu­tyný­­­shylar tarapynan otan­dyq ónim­derge degen suranys­tyń az­dyǵy, sondaı-aq, qara­jat­tyń bol­maýynan tıisti tehnolo­gııa­lar­­dyń áli de engizilmeı jatýy – ónerkásiptegi ózekti másele. Jalpy, oblystaǵy jeńil óner­kásip­tiń ónimine degen sura­nys shet memleketterden de kún sanap artýda. Endigi kezekte ınvestorlar tar­typ, tıisti tehno­logııalardy en­gi­zip, óz elimizde ónim óndirý isi jol­ǵa qoıylsa, bul ómir boıǵy ıgi­lik­tiń sebep­shisi de bolýy múmkin. Jambyl oblysy Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan»