Ýytqumarlyq urpaǵymyzdy ýlamasyn

О́tkende bir áriptesim muń shaqty. Muǵalim muńyn muǵalimnen basqa kim túsiner? Kóńilindegi keıistigin búkpedi. Sózinen toryǵý sezildi. Tipti súıikti kásibinen kóńili birjola sýyǵandaı eken. Ashqan qarnyna emes, qashqan qadirine ashynǵandyǵy ańǵaryldy. Toryqqany tegin bolmady. Árip­tesim óz mektebinde synyp je­tek­shisi edi. Kúndelikti qyzmeti ke­zinde shákirtteriniń biri­niń sabaqqa qu­lyqsyzdyǵyn, úne­mi sharshańqy kúı­de júrgenin baı­qap, zertteý jú­r­­gizse kerek. B­a­qylaý barysynda qorshaǵan or­ta faktory, otbasy fak­­t­ory, áleýmettik faktor – bári de mansuqtalyp, kóp uzamaı manaǵy oqý­­shynyń ýytqumarlyqqa úıir bo­la bas­taǵanyn anyqtaıdy. Baı­lamy áb­den bekıdi. Balamen ońashada sy­paıylap sóıleskeni, psıhologpen keńeskeni nátıje bermeıdi de, bol­ǵan jaıdy ata-anasyna juqalap jet­­kizedi. Biraq aıqaı-shý osydan keı­in bastalady. Keı ata-ananyń muǵalimdi bala kózinshe mu­qa­tqysy, tul­ǵalyq, muǵalimdik már­te­be­sin oqýshy kózinshe tabanǵa tap­ta­ǵy­sy ke­lip turatyny bar emes pe, sol jaǵdaı qaı­t­alanady. «Japalaqpen tasty ursań da, taspen japalaqty ursań da japalaq óle­tini» sekildi, ná­tı­jesinde bar jaıǵa ki­náli mu­ǵalim bolyp shyǵa keledi. «Jy­­ǵyl­ǵan ústine judyryq» demekshi, ata-ana­nyń jalasy az bol­ǵandaı, mektep bas­shylyǵy da muǵalimdi ábden tuqyrtyp, só­gis bergizedi. Uzaq-sonar áń­gi­meniń qyl­­daı qysqasy osy. «Men mindetimdi adal atqardym ǵoı, sonda balanyń ýyt­qu­mar­lyq­qa úırene bastaǵanyn ata-ana­syna qu­pııalap eskertip, bul jol­dan birlesip qaı­­taraıyq dep ótingenim úshin ja­zyq­ty­myn ba?» dep shyryldaǵanda, shy­­ny kerek, áriptesime jaq ashý­ǵa ja­­ramadym. Tek sabyrǵa sha­qyrdym. Baıyptasaq, mundaı jaǵdaı bir mektepte ǵana bolyp qal­maı­dy eken. Ádette, qaı bi­lim mekemesine barmańyz, mas­kú­nemdik, shylym­qu­mar­lyq, nasha­qor­lyq, JITS sııaq­ty indetterge qarsy is-sha­ralar júıe­li ótkizilip, dá­lel­demeleri tap-tuınaqtaı jı­naqtalyp jata­dy. Tú­binde tekserýshige de kere­gi sol: qa­ǵazyń túzý bolsyn. Syrt­taı qaraǵanda, bári tamasha. Keıde «mekteptiń abyroıy úshin», «bas­shy­nyń basshy aldyn­da qy­zar­­maýy» úshin jaý­yrdy jaba toqıtyn kez de kezikpeı qalmas. Desek te, ondaı jalǵan abyroı opa bermeıdi. «Aýrýyn jasyrǵan – óledi» demeı me halyq. ...Bizdiń mektep qabyrǵasynda oqy­ǵan kezimiz – sekseninshi jyl­dar. Sabaqtan tys kezde baý-baq­shada ata-anamyzǵa kó­­mek­tesetinbiz. Bir jyly kartoptyń «ko­­lorado qońyzy» deıtin jaýy paıda bol­dy. Jurt jaǵa ustady. Bir jyly ká­dim­gi sarymsaqqa qurt tústi. Ashy ekesh ashyǵa da qurt túskende bizdiń aýyldyń adamdary ań-tań bolǵan. Al, endi búgin oǵan eshkim tańdanbaıdy. Qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Qısynym qıyspaı tursa, ǵafý etińizder, bilim salasy da sondaı. Qazir oqý oshaqtarynda keleńsiz jaı kóbeıip ketti. Mek­tepte byltyr, ne burnaǵy jy­ly bolyp kórmegen tosyn jaǵ­daı oryn alyp jatsa, áýeli ta­ńyrqaısyń. Arada birer aı ót­ken soń, tańyrqaǵanyń tańsyq bolmaı qalady. Qazir bilim uıalarynda jan júd­e­ter jaılar údep bara jatyr. Sonyń biri – ýytqumarlyq, ıakı toksıkomanııa. Ol – eıforııa týǵyzǵanymen, qu­qyq­tyq turǵyda esirtkilik zattar qataryna jat­qyzylmaǵan, ýytty zattardy tutynǵanda paı­da bo­latyn shekten tys qunyǵý jaǵ­­daıy. Syrttaı qaraǵanda, daý­ryǵatyn da, daýryqtyratyn da túk joq sııaqty. Sebebi esir­tki zaty emes. Odan bólek siz de qarsy ýájińizdi keltiresiz: to­k­sı­­komanııa bizdiń oqýshy ke­zi­mizde de aýyq-aýyq kezdesip qa­lýshy edi, biz de bozbala sha­ǵym­yz­da ata-anamyzǵa bil­dir­mes­ten an­da-sanda eptep urt­taı­tynbyz, shy­lymnyń da tú­ti­nine talaı qa­qalǵanbyz dersiz t.b. Balańyzdan ózińizdi kóresiz. Onyń­ temeki tartpaıtynyna, siz­­d­iń jas­ kezi­ńizdegideı jasyrynyp ishim­dik ishpeıtinine qýanasyz. Bi­raq kún­der­­diń kú­ninde... Sizge ba­la­ńyzdyń sy­­­nyp jetekshisi habar­las­ty. Jo­­lyǵyp sóıleskende uly­­ńyz­dyń ýytty zatqa essiz eli­te­tin ádet tapqanyn aıtty delik. So­ny eki jaq­tap qadaǵalap, te­ris áre­ketten ary­ltýǵa kó­mek­tes­ýi­ńiz­di surady. Bul jaǵdaı sizge qa­laı áser etedi? Sózdikterge súıensek, toksıkomanııa – býlarmen, gazdarmen demalý. Onyń keıbir túrleri turmysta qoldanylatyn ase­ton, benzol arqyly taralady. Bul – eri­tindiler, tazartqyshtar, sıntetıkalyq je­lim­der, boıaýlar, daqtardy keti­re­tin suıyq­tyqtar t.s.s. Qazirgi ýaqytta 9-15 jas aralyǵyndaǵy keıbir balalar kóbine jelim, lak, ártúrli hı­mııalyq preparattar sekildi den­saý­lyqqa zııandy, ýytty zattardy paı­dalanady. Olardy paıdalanǵan kezde bastapqyda álsiz masańsý (eıforııa) týyndaıdy, sodan soń esiniń shatasýy, beıimdelýdiń joǵalýy, qusý paıda bolady. Keıbir zattar sandyraq, aldamshy qabyldaý, eles, óziniń múmkindikteriniń sheksizdik sezimin, oılaý qabi­le­tiniń buzylýyn, ózin-ózi ba­qy­laý­dyń joǵalýyn týyndatýy múm­kin. Balanyń tuıyq­talýy, kúı­z­eliske túsýi, jıi ashýlanýy sııaqty belgiler kóbeıedi. Ýytty zattardy ıiskep, eli­tý­ge úı­ren­gen balany anyq­taý – eń qıyny. Aı­talyq, oqý­shy sómkesinen nemese kıi­mi­­niń qal­tasynan ata-anasy qara­paı­ym tur­mystyq jelimdi tapty delik. Sóz joq, oǵan kóńil aý­dar­maıdy. Aıaq kıimin jón­deýge paıdalanatyn zat eken deıdi de qoıady. Biraq dál siz izdegen zat manaǵy turmystyq je­lim bolyp shyǵýy múmkin. Onyń qarapaıym bir túri – ba­zarda satylatyn arzanqol «Monolıt» jelimi. Budan bólek, «Sýpermoment» jelimi, ár túrli spreıler de bolýy yqtımal. Ony paıdalaný tym ońaı. Kez kelgen tasa jerde sellofan qapshyqqa kish­ke­ne tamyzyp, birer mınýt ıis­kese bolǵany, uza­maı-aq bala boıyn­da ma­sań­dyq sezimin týdyra bastaıdy. Osylaısha, áýeli «bir kór­sem esh­teńe etpes» dep qurby-qur­­dasyna jaı elikteýden bas­tal­ǵan mun­daı qy­zyǵýshylyq birte-birte ýyt­qu­mar­lyqqa aparyp soqtyrýy múm­kin. Ras, esirtkige qaraǵanda kóp­te­gen ýytqumarlyq zattar­dyń adam den­saý­lyǵyna qaýiptiligi azdaý. Bi­raq onyń aldyn alyp, sebebi­men kú­­res­pe­se, sońy jaǵymsyz sal­dar­larǵa jet­­kizetinin joqqa shy­ǵa­rý­ǵa bolmaıdy. Áripteske neni usynamyz? Iá, jaman ádetti aýyz­dyq­taý­dan buryn, árıne, áýeli ony anyq­taý kerek. Ol úshin balaǵa ja­nyńyz jaqyn bolmaǵy jón. Ata-anasyna, dos-qurbysyna aıt­paıtyn ishki syryn sizge aı­tatyndaı rýhanı jaqyndyq qajet. «Adam janynyń ınje­neri» degen metafora sizge sol sebepti berilgen. Áıtse de, balanyń ósý ke­ze­ńindegi ár­túr­li psıhologııalyq qa­lyp-kúıdi bas­tan keshýi ony tuıyq­ta­lý­ǵa soqtyrady. Demek, sizge eli­gip júrgen nárseler jaıynda ózdiginen aıta qoımas. Son­dyq­tan kúndelikti is-árekettegi zert­teý­­di úzbegen durys. Sizge ekinshi kedergi ata-ana bo­lýy múmkin. Árıne, biren-sa­ra­ny ǵana. Siz oqýshynyń ýyt­qu­marlyqqa úıirsektigin aıta qalsańyz, oǵan aýyr tıetini sóz­siz. О́zińizdi kinálaıdy. Mu­­ǵalimniń jumysy qatty qıyn­dap bara­dy degenge mundaı kó­­rinister de sebep bolýda. De­gen­men, sa­byr saq­ta­ǵan jón. Se­bebi, álgindeı «ádet­ti» bas­qa kim­ anyqtaı alady? Sizden bas­qa kim túzetýshi edi? Ábdimanap TASBOLAT, Saryaǵash aýdanyndaǵy №4 mamandandyrylǵan mektep-ınternattyń qazaq tili men ádebıeti muǵalimi Ońtústik Qazaqstan oblysy