Esbaı kúıshini eskerýsiz qaldyrmaıyq

Bar ǵumyryn qazaqtyń qara dombyrasymen baılanystyryp, kúı óneriniń mol murasyn qaldyrǵan dala darabozdarynyń biri – Esbaı kúıshi Balustauly. Ata-anasynan erte aıyrylyp, baıdyń túıesin baǵa júrip, dombyra pernelerinen erekshe kúı sazyn izdegen talantty balanyń alǵashqy baǵyn ashqan Shernııaz aqyn Jarylǵasulymen jolyǵysýy edi. Ataǵy aspandaǵan aqynǵa konaǵasy berip otyrǵan baı Esbaıdy shaqyrtyp meımanǵa kúı oryndap berýin suraıdy. Dombyrashy bala neshe túrli qubylysqa salyp tartqan kúı aıaqtalǵan kezde, Shernııaz: «Bul kúı ne dep atalady, shy­ra­ǵym?» dep surapty. «О́zimniń úıimniń tó­rinen osy dastarqannyń shetine kelýimdi sýrettegenim ǵoı» – depti kúıshi bala. Sonda Shernııaz qolyn jaıyp bata berip, baıdan bul balanyń bolashaǵyna bas-kóz bolýdy suranady. Mine, osy kezdesýden keıin baı Esbaıdyń qasyna óziniń balasyn qosyp, el aralap ónerin shyńdaýyna ruqsat beredi. El arasynda ataǵy estile bastaǵan Esbaı Túrkistan general-gýbernatory qaramaǵyndaǵy Adaı okrýgine qarasty Oımaýyt – Jeltaý degen jerdi qonystanǵan dáýletti azamat Taraqtyń dombyrashy uly Abyldy izdep barady. Ol tókpe kúıdiń táńirisi, saz súleıi Abyldan orap qaǵý (trıoldyq qaǵys) ádisin úırenip, osy qaǵysty qoldaný arqyly óziniń shyrqaý bıigine jetti. Abyl ustazynyń «Aqsaq qulan», «Joshy handy» oryndaǵanda tyńdaýshylary kózine eriksiz jas alady eken. Esbaı dombyrany arqasyna, tóbesine qoıyp ta, tipti shabyttanǵan shaǵynda bashpaıymen tartatyn sheber kórinedi. Áıtse de, «Aqjeleńniń» 62 túrin (tarmaǵyn) shyǵaryp oryndaǵan kóz toımas kúıshiniń ǵumyry qaıshylyqtaryna toly. Birinshiden, aty áıgili kúıshi shańyraq quryp, urpaq súımegen adam. Ekinshiden, onyń jazyqsyz qýǵynǵa ushyraýy. Esbaı Tekede (Oral) júrgen saparynda kósheden ótip bara jatqan bir rota shamasyndaǵy soldattardy kórip, otyra qalyp bir kúıdi sherte jóneledi. Dombyra úniniń áser etkeni sonshalyq , soldattar júrisinen shatysyp, keıbireýleri komandany umytyp, tura qalyp kúı tyńdaǵan syńaıly. Soldattaryn «aıt-davaılatyp» tártipke shaqyryp júrgen ofıserdiń aıqaıyna úndestire taǵy bir kúıdi oryndaǵanda jigitter sapqa oralyp, júrip ketipti. Bul kúı keıinnen «Áńki-táńki» dep atalady. Osy oqıǵadan keıin belgili kúıshi «sıqyrshy adam» degen jalaǵa ilinip, Astrahan, Úıshik qalalarynda birneshe márte tergeýden ótken kórinedi. Bul estelikter kúıshi babamyzdyń ómirinen alynǵan úzindiler ǵana. Daryndy kúıshi ǵumyryn A.Zataevıch «500 kazahskıh pesen ı kıýıev», A.Jubanov «Ǵasyrlar pernesi», P.Aravın «Janry Kazahskoı ınstrýmentalnoı mýzykı», T.Merǵalıev «Dombyra sazy» atty eńbekterinde zerttep, óz týyndylaryna engizdi. Eń qýanyshtysy, A.Toqtaǵanov 1991 jyly Esbaı kúıshiniń 29 shyǵarmasyn kúı-tabaqqa jazdyrǵan. Bıylǵy jyly Esbaı kúıshiniń týǵanyna 175 jyl tolady. Batys óńiriniń baı qazynaly dáýlesker kúıshisiniń bul mereıtoıyna oraı oblys basshylyǵy respýblıkalyq kúı saıysyn ótkizse, qazaq óneriniń órkendeýine qosqan zor úles bolar edi. Sáıpeden SIDAǴALIEV Atyraý oblysy