Jarasymdy kórshiler – senimdi áriptester

Keshe Elbasy Nursultan Nazarbaev Astrahan qalasyna baryp, Qazaqstan men Reseıdiń aımaqaralyq VIII yntymaqtastyq forýmyna qatysty Astrahan – Qazaqstan úshin jat óńir emes. Osy óńirdiń to­py­ra­ǵynda qazaqtyń kúı ónerine óshpes mura qaldyrǵan Qurman­ǵa­zy Saǵyrbaıuly men el ta­rıhynda ózindik orny bar Bókeı ordasyn qurýshy Bókeı han máń­gilik tynystap jatyr. Bul kún­de­ri Reseıdiń osy óńirinde 150 myńnan astam qandasymyz tura­dy. Reseı aýmaǵynda bolǵanymen tarıhı atamekeninen taban aýdar­maǵan qandastarǵa Elbasynyń da yqylasy erekshe. Keshe Qazaq­stan men Reseıdiń aımaqaralyq yntymaqtastyq forýmyna qaty­sý úshin Astrahan qalasyna kelgen Elbasy Nursultan Nazar­baev­ty Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev ushaq trapynan arnaıy kútip al­dy. Memleket basshylarynyń eki­jaqty kezdesýinde Nursultan Nazarbaev aldymen reseılik árip­tesi Dmıtrıı Medvedevti týǵan kúni­men quttyqtap, Reseı eliniń keleshegi, Qazaqstanmen ynty­maq­tas­tyqty kemeldendire túsý ba­ǵytyndaǵy eńbegine tabys tiledi. Ekijaqty kezdesýde Qazaqstan men Reseıdiń 2011-2012 jyl­dar­ǵa arnalǵan birlesken is-qımyl­dar josparynyń keıbir tarmaq­ta­rynyń oryndalý barysy, otyn-energetıkalyq keshenin da­my­tý, Keden odaǵynyń tıimdiligin arttyrý, «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵyn birlese paıdalanýdyń sharttyq-quqyqtyq bazasyn jetildirý, transshekaralyq sý ny­san­daryn paıdalaný jáne qorǵaý, sondaı-aq, ıntegrasııalyq birlestikter sheńberindegi halyq­ara­lyq máseleler talqylandy. Reseı Prezıdenti D.Medvedev eki­jaq­ty kezdesýde tamyz aıynda ótkizilgen beıresmı sammıt birneshe halyqaralyq máselelerdiń túıinin tarqatýǵa arqaý bol­ǵa­nyna toqtaldy. Ol sonymen qa­tar, Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń Máskeýde ótetin UQShU sammıtine qatysýyn qalaıtynyn jetkizdi. Jalpy, Qazaqstan men Reseı­diń bir-birimen yntymaqtastyq baılanysynyń tamyry tym te­reńde jatyr. Eki eldiń ejelden qalyptasqan kórshilik haqy óz aldyna, táýelsizdik jelisi tarty­ly­symen, 1992 jylǵy 25 ma­myrda Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy ara­syn­daǵy ózara dostyq pen ynty­maq­tastyq, sonymen birge, bir-birine kómek berý jóninde kelisimge qol qoıylǵan. Ejelgi kórshi mem­le­ketterdiń dıplomatııalyq qarym-qatynasy da sol jyldyń qazan aıy­nan tamyr tartady. Sodan bergi 20 jylǵa jýyqtaǵan kezeń­de Qazaqstan-Reseı qarym-qaty­nasy bıik deńgeıge kóterildi. Eko­nomıkanyń barlyq derlik sa­la­synda, sonyń ishinde, munaı-gaz ónerkásibi, otyn-energe­tı­ka­sy, ǵarysh, bank sektoryn damy­tý sekildi jetekshi salalardy ór­kendetýge basym baǵyt berilip keledi. Kezinde Qazaqstannyń Reseıdegi, Reseıdiń Qazaqstandaǵy jyly ótkizildi. Ekonomıkalyq, árip­testik, iskerlik baılanys­tar­dyń býynyn bekite túsý maq­sa­tynda úkimetaralyq komıssııalar jumys jasaıdy. Bul kúnderi eki eldiń ara­syn­da sheshimin tappaıtyn másele joq deýge negiz bar. Buryn ási­rese, eki memlekettiń shekaralas óńirlerinde kezdesetin trans­she­ka­ralyq máselelerdi oń sheshýge batyl qadamdar jasaldy. Osy oraıda Qazaqstan men Reseı pre­zıdentteriniń qatysýymen jyl saıyn shekaralas óńirlerdiń yn­ty­maqtastyq forýmy ótedi. Bul forýmdy ótkizýdiń ózindik ma­ńyzy aıryqsha. Aldymen, árıne, Qazaqstan-Reseı arasyndaǵy stra­tegııalyq áriptestikti odan ári tereńdetý bolsa, ekinshiden, shekaralas óńirlerdiń saýda-ekono­mıkalyq baılanysyn jetildirý. Úshinshiden, transshekaralyq jo­ba­lardy birigip iske asyrý, son­daı-aq, shekaralas óńirler ara­syn­daǵy tikeleı tasymal baǵy­tyn qalyptastyrý. О́ıtkeni, TMD elderimen shektesetin Reseı Fe­derasııasynyń 27 sýbektisiniń on ekisi Qazaqstannyń 7 ob­ly­sy­men shektesip jatyr. Sol sebepten, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen 2003 jyly alǵash ret eki eldiń shekaralas óńir­le­ri­niń forýmy Omby qalasynda ótkizildi. Budan bir jyldan keıingi forým Qazaqstanda jal­ǵa­syp, keıinnen mundaı forýmdy ót­kizýdiń mańyzy aıqyndala tús­ti. Al 2008 jyly Aqtóbede ótken shekaralas óńirler forýmynda oǵan qatysýshylar qatary edáýir tolyqty. Qazaqstan jaǵynan Astana jáne Almaty qala­lary­men, Qaraǵandy oblysymen, Reseıden buǵan Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalary, Sverdlov oblysy men Tatarstan Res­pýb­lıkasy qosyl­dy. Sóıtip, endi Qazaqstannan 8 oblys, Reseıden 13 sýbekti qa­tysatyn bul bas­qosý aımaq­ara­lyq yntymaq­tas­tyq forýmy degen mártebege ıe boldy. Ár jyl saıyn ótetin forýmda kóteriletin máselelerdiń ma­ńyz­dylyǵyna basym baǵyt beriledi. Ár forýmnan soń eki eldiń áriptestik baılanysy keńeıe tú­sip, ózara taýar almasýdyń jan­dan­ǵany myna bir derektiń ózinen baıqalady. Máselen, 2010 jyly Qazaqstan-Reseı ynty­maqtas­ty­ǵynyń nátıjesinde saýda aı­na­ly­my 27,8 paıyzǵa ósip, 15,8 mıllıard AQSh dollaryn qura­ǵan. Demek, bul Qazaqstan-Reseı yntymaqtastyǵy jańa belesterge kóterilgeniniń taǵy bir aıqyn dáleli bolmaq. Jyl aıaǵyna deıin eki eldiń saýda aınalymy 20 mıllıard dollardan asyp qalýy ǵajap emes. Kórshiles elderdiń yntymaqtastyǵy tek ekono­mı­ka­lyq baılanystardy jandan­dy­rý­da ǵana emes, ózge de salalarda baı­qalady. Bul keshe Astrahan qalasynda ótken Qazaqstan men Reseıdiń shekaralas óńirleriniń VIII aımaq­ara­lyq yntymaq­tas­tyq forýmynda talqylanǵan má­se­lelerdiń ma­ńyz­dylyǵymen ta­ǵy bir ret aı­shyqtala tústi. – Bizdiń forým – burynǵy ke­ńes­tik keńistiktegi ekijaqty yntymaqtastyqty damytýǵa tıimdi qadamnyń biregeı úlgisi. Ol aımaqtardy jaqyndastyrý arqy­ly Keden odaǵyn qurýda da paı­daly mehanızm bola aldy, – dedi Nursultan Ábishuly. – Endi bir­tutas ekonomıkalyq keńistikten Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyna qaraı qadam basý kerek. Búgin kezekti forým ótkizilip otyrǵan As­trahan qalasyn «Edildiń Vene­sııasy» dep tegin atamaıdy. Bul – ónerkásibi qarqyndy damyǵan, ózin­dik tarıhy, kelisti mádenıeti de bar shyn mánindegi eýrazııalyq qala. Bul óńirde birneshe ult pen kon­fessııa ókilderi tatý-tátti ómir súrse, bul jerde bizdiń tarıhı hám mádenı tamyrymyz bite qaınasqan. Elbasy budan ári aımaq­ara­lyq yntymaqtastyq forýmynyń mańyzyna aıryqsha toqtaldy. Bul forým, dedi Nursultan Nazarbaev, postkeńestik keńistikte ekijaqty yntymaqtastyqty da­my­týdyń jarqyn mysaly bola alady. Keden odaǵyn qurýda, so­ny­men birge, bizdiń elderimizdiń óńirlerin bir-birine jaqyn­das­ty­ra alǵan eń tıimdi tetik boldy. Qazir kedendegi jáne saýda sa­la­syndaǵy barlyq kedergiler aly­nyp tastaldy. Birtutas ekono­mı­kalyq keńistik qurýdyń qalypty qaǵıdalary jasaqtalýda. Bul bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy taý­ar aınalymynyń ósiminen baı­qalady. Bıylǵy birinshi jar­ty­jyldyqtyń ózinde taýar aına­lymy 40 paıyzǵa artyp, 11,5 mıl­lıard dollardy qurady. Al forýmnyń kún tártibine shy­ǵarylǵan negizgi taqyrypqa oıys­qanda, aldymen myna máse­le­ge basa nazar  aýdaryldy. Bul – trans­she­karalyq sıpattaǵy tó­ten­she jaǵdaılarǵa birlese den qoıý. Buǵan nazar aýdarýdyń birneshe sebebi bar. Qazir álemde tehnogendik apattarǵa, sońy úl­ken zardaptar men shyǵynǵa ushy­ratqan tabıǵattyń tosyn quby­lysy azaı­maı otyr. Bul kóptegen el­der­diń ekonomıkalyq, áleýmet­tik jáne demografııalyq áleýeti­ne orasan zor zardabyn tıgizýde. Sol sebepten, tek qutqarýshy­lar­dyń ǵana emes, tıisti organdar men qyzmetterdiń ózara birlese áreket etý qajettiligin alǵa tar­tady. Qazaqstan da, Reseı de tó­tenshe jaǵdaılarda jedel áreket etýde tolymdy tájirıbe jınaq­taǵan. Reseı – Qazaqstanmen óner­kásiptik apattardyń, tóten­she jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardyń zardaptaryn joıý jónindegi kelisim jasaǵan al­ǵash­qy memleket. Qazaqstandyq jáne reseılik qutqarýshylar TMD kúshteriniń korpýsyna múshe retinde kiredi. Sonymen birge, Ujym­dyq qaýipsizdik sharty uı­ym­nyń quramyna da múshelikke qabyldanǵan. Eki eldiń qutqarý­shy­larynda transshekaralyq tó­tenshe jaǵdaılar tóngen sátte birlesip áreket etýdiń jospar­la­ry bar. Máselen, ótken jyly Pavlodar oblysy men Altaı ól­kesindegi tabıǵı órtterdi sóndirý kezinde transshekaralyq tótenshe jaǵ­daı­lar jónindegi jedel aqpa­rat al­masýdyń tıimdiligi aıqyn­daldy. – Tótenshe jaǵdaılardyń al­dyn alý jáne olardy joıýdaǵy bizdiń elderdiń yntymaqtas­ty­ǵyn odan ári nyǵaıta berý qajet. Bul bizdiń aımaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń mańyzdy shar­ty, – dep atap ótti Prezıdent Nur­­sul­tan Nazarbaev. – Bul oraı­da Qa­zaq­stan men Reseıdiń ustanǵan baǵyty aıqyn. Aldaǵy ýaqytta da tótenshe jaǵdaı­lar­dyń al­dyn alý jáne ony bol­dyr­maý úshin biz birlesken is-qı­myl­dary­myz­dy jandandyra tú­sýi­­miz qajet. Bul – shekaralas óńir­lerdiń qaýip­sizdigi men tu­raq­­tyly­ǵy­nyń kepili úshin eń qa­jet qadam. Nursultan Nazarbaev osy oraıdaǵy yntymaqtastyqtyń bas­­ty baǵyty retinde tótenshe jaǵdaılardy baǵdarlaý jáne monıtorıng júrgizýdiń birlesken jelisin qurý qajet dep esepteıdi. Bul baǵyttaǵy jumysty jetildirý úshin tótenshe jaǵdaılar bolýy múmkin aýmaqtardyń ǵa­rysh­tan túsirilgen kartasyn ja­saq­taý qajet. Bizdiń qutqarýshy qyzmetterimiz úshin orman jáne dala órtteri, transshekaralyq ózen­derde, Kaspıı teńizi akva­to­rııasynda bolýy múmkin sý tas­qy­ny kútpegen apattardyń qata­ry­na jatqyzylmaýy tıis, dedi Nursultan Nazarbaev. «Tirshilik úshin sýdyń mańyzy aıryqsha bol­ǵandyqtan, oǵan tek taýar retinde ǵana qaramaý qajet» dep túıin jasaǵan Elbasynyń Jaıyq ózeni sekildi transshekaralyq sý kózderin qorǵaý jónindegi usy­nysyna Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev qoldaý bildirdi. Osy oraıda azamattyq qorǵa­nys­ty jandandyrý maqsatynda ǵy­ly­mı áleýet pen osy zamanǵy jańa tehnologııalardy qoldaný eki el yntymaqtastyǵynyń, árip­tes­tik seriktestiginiń basty tar­maǵy bolýy qajettigine nazar aýdaryldy. Qazaqstan úshin tabıǵı-teh­no­gendik táýekeldi, jer silkinisiniń bolý yqtımaldyǵyn qysqa merzimde baǵdarlaı alý jónindegi ınnovasııanyń mańyzy artyp otyr. Árıne, osy maqsattaǵy ju­mystyń qarqyn alýy maman­dar­dyń biliktiligimen ushtasatyn­dy­ǵy daýsyz. Soǵan baılanysty Qa­zaqstan osy salaǵa joǵary bilimdi mamandar daıarlaý jáne olar­dyń biliktiligin arttyrýdy basty maqsat etip qoıyp otyr. Qazirgi statıstıkalyq málimetterge qa­ra­ǵanda, álemde bolatyn tehnogendik apattar men joıqyn za­laldardyń 70 paıyzy adam fak­to­rymen baılanysty bolatyn­dyǵy dáleldenip otyr. Bul kór­setkishti tómendetý bilikti mamandar daıarlaýmen tyǵyz baı­lanysty bolatyndyǵy daý tý­dyrmaıdy. Mamandar biliktiligin arttyrýmen birge, qut­qarý­shy­lar­dyń, órt sóndirýshi­ler­diń, dıs­petcherler men operator­lar­dyń bedelin kóterýdiń de qajet­tiligi qozǵalyp qaldy. О́ıt­keni, atalǵan kásip ıeleri jóninde tolyq aqparat berilmeıtini óz aldyna, osy salaǵa mamandan­ǵan­dar, olardyń jetistikteri jónin­de kóp aıtyl­maı keledi. – Biz aımaqaralyq yntymaq­tas­tyqty nyǵaıta túsýge kelistik. Nursultan Ábishuly atap ót­kendeı, bul bizdiń elderimiz úshin óte mańyzdy. Bizge eki­jaqty qatynastarǵa, aımaq­ara­lyq qaty­nastarǵa mindetti túr­de nazar aýdarý qajet, – dedi Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev. Qazaqstannyń Tótenshe jaǵ­daı­lar mınıstri Vladımır Bojko, Reseıdiń Azamattyq qorǵa­nys, tótenshe jaǵdaılar jáne apat­tardyń zardabyn joıý isi jónindegi mınıstri Sergeı Shoıgý, Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Baqtyqoja Izmuhambetov, Astrahan oblysynyń gýber­na­to­ry Aleksandr Jılkın trans­she­karalyq sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılarda birlese áreket etý­diń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Memleket basshylarynyń qa­ty­sýymen eki eldiń yntymaq­tas­tyǵyn odan ári nyǵaıta túsýge tyń serpin beretin mańyzdy úsh qujatqa qol qoıyldy. Bul qu­jattar negizinde birinshiden, Qa­zaqstan-Reseı úkimetteri arasyn­da «Altaı» transshekaralyq re­zer­va­tyn qurý týraly kelisim jasaldy. Ekinshiden, Qazaqstan-Reseı ara­syn­da 2012-2017 jyl­darǵa arnal­ǵan óńiraralyq jáne shekara ma­ńyn­daǵy yntymaqtas­tyq baǵdar­lamasy bekitildi. Úshin­shiden, Qa­zaqstan–Reseı mem­lekettik shekarasy arqyly ótkizý pýnktteri týraly kelisimge ózge­ris engizilmek. Sońǵy qujatqa baılanysty naqtylaı aıtar bol­saq, eki el úkimetteriniń kelisimi 1998 jylǵy 23 jeltoqsanda ja­salǵan eken. – Bizdiń joǵary deńgeıdegi kez­desýlerimiz – jańa jobalardy iske asyrýǵa, naqty kelisimderdi bekitýge jasalǵan oń qadam, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev forýmnan keıin jýrnalısterge bergen suhbatynda. – Biz búgin eki eldiń barlyq salalar boıynsha birlesken is-qımylynyń keleshektegi baǵdary týraly tal­qy­ladyq. Ásirese, ǵaryshtan zertteý júrgizý, kólik ınfra­qury­ly­my, otyn-energetıka kesheni, trans­shekaralyq sý kózderin qor­ǵaý jáne tıimdi paıdalaný qajet deıtin máselelerge basymdyqtar berildi. Bizdiń ıntegrasııalyq baı­lanystarymyz tereńdeı beredi. Innovasııalyq baılanys­tary­myz da nyǵaıa túsedi. Kelesi jy­ly eki el arasyndaǵy dostyq, yntymaqtastyq pen ózara kómek týraly kelisimniń jáne memleketter arasyndaǵy dıplomatııa­lyq qatynastardyń ornaǵanyna 20 jyl tolady. Men bizdiń úki­met­terge osy mereıtoılyq kún­der­ge arnalǵan sharalardy ótkizý týraly usynystar engizip, kelisýdi usynamyn. Shyndyǵynda, Qazaqstan men Reseıdiń shekaralas óńirleri ara­syndaǵy yntymaqtastyq baıla­nys burynǵy jarasymdy kór­shi­lik deńgeıinde qalmaı, endigi ke­zeń­de senimdi áriptestikke ulas­qandyǵyn baıqatty. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan – Astrahannan. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.