–Jandarbek aǵa, Memlekettik rámizder – eldiktiń arqaýy. Endeshe, Týdyń, Eltańbanyń, Ánurannyń Táýelsiz Qazaqstannyń ómirinde alatyn orny jónindegi sizdiń oı-paıymyńyz qandaı?
–Ejelden erkindik ańsaǵan qazaq halqy azattyq, táýelsizdik alý armanyna osydan shırek ǵasyr buryn, 1991 jyly qol jetkizdi. Qazaqstan álem moıyndaǵan derbes memleketke aınaldy. Osydan keıin elimizdiń Parlamentinde tuńǵysh ret Memlekettik rámizderimiz – Tý, Eltańba jáne Ánuran qabyldandy. Álemniń ár qıyrynda áli de óz týy, eltańbasy, ánurany joq ulttar bar. Olar óz táýelsizdigi úshin kúresterin jalǵastyryp keledi. Al Qazaq eli atamekenine esh jerden kóship kelgen joq, eshqaıda kóship ketken joq. Shegi men sheti kórinbeıtin keń jazıraly Uly Dalada eldigin, salt-sanasyn, dástúri men mádenıetin qalyptastyrdy. Biz jıi aıtyp júrgen «Máńgilik El» – halqymyzdyń búgini men erteńiniń ómirsheń ıdeıasyn, jastardyń otanshyldyq sezimin, dúnıetanymyn, oı-sanasyn, rýhanı negizin kúsheıte túsedi. Sondyqtan, árbir memlekettik rámiz, ıaǵnı Tý da, Eltańba da, Ánuran da eldiń osy bir eń basty ıdeıasyn, armanyn, negizin, bolashaǵyn boıyna jınaqtaı bilýi tıis.
– Jasalǵanyna shırek ǵasyr bolǵan Eltańbaǵa, ondaǵy elementterdiń fılosofııalyq mánine taǵy da toqtalyp ótseńiz...
−Ár adam – bir ulttyń ókili, bir memlekettiń azamaty. Al endi ol ult nemese memleket ómirine túrli deńgeıde qatysa alsa, bul – onyń azamattyq baǵdaryn, paryzy men belsendiligin kórsetedi. Bul rette, men Elbasynyń qoldaýymen el tarıhyndaǵy eń mańyzdy shara – Memlekettik rámizdi daıarlaýǵa qatystym. Sodan beri, mine, 25 jyl ótipti.
Bizdiń Memlekettik eltańba – sheńber ispettes. Ol ǵasyrlar boıy qalyptasqan qazaq halqynyń asyl qazynasyna, murasy men muratyna zer sala otyryp, árbir belgimen, beınemen, nyshanmen, meńzeýmen el máńgiligin shendestiredi. Bul rámizdiń arhıtektonıkasy – kıiz úı – el tarıhynyń, fılosofııasynyń altyn arqaýy. Osynyń bári geraldıkalyq kórinistermen sıpattalǵan. Geraldıkalyq kórinister – Eltańbadaǵy ulttyq tarıhymyzdyń, mádenıetimizdiń, dástúrimizdiń qundylyqtaryna qysqasha túsinikteme beretin rámizdik úılesimdilik.
Sonymen, Memlekettik Eltańbanyń negizgi gerldıkalyq elementi – kıiz úı. Al onyń kógildir tús aıasyndaǵy bólikterin «Shańyraq», «Kerege» jáne «Bosaǵa» beıneleri quraıdy. Shańyraqtyń oń jaǵy men sol jaǵyna ańyzdardaǵy «Jylqy kıik» beınesi ornalastyrylǵan. Joǵarǵy bóliginde – kólemdi bes buryshty juldyz, al tómengi bóliginde «Qazaqstan» degen jazý bar. «Juldyz, «shańyraq», «ýyqtar», «tulparlar», sondaı-aq, «Qazaqstan» degen jazý altyn túspen bederlengen.
Shańyraq – bul pishini boıynsha kók kúmbezin eske salatyn jáne dástúrli mádenıette tirshiliktiń negizgi bastaýynyń elementteri bolyp tabylatyn kıiz úıdiń basty júıe quraýshy bólikteriniń biri. Iаǵnı, shańyraq beınesi – elimizdi mekendeıtin barlyq halyqtyń ortaq úıiniń, birtutas Otanynyń belgisi.
Tulparlar – Memlekettik Eltańbadaǵy ózekti geraldıkalyq element sanalady. Máselen, qııal ǵajaıyp kıeli tulparlar men qanatty «jylqy kıikter» «Esik» qorǵanynan tabylǵan budan eki jarym myń jyldan astam ýaqyt burynǵy saq hanzadasy – «Altyn adamnyń» bas kıiminde beınelengen. Bul – saqtar kıe tutqan totemdik sıpattaǵy janýarlar. Olardyń Eltańbadan kórinis tabýy – eldigimizdiń irgetasy sonaý saq dáýiri zamandarynan beri qalanyp kele jatyr degendi bildiredi, qazaq eliniń tarıhy men mádenıeti de saq zamanynan tamyr tartyp jatqanyn uqtyrady. Iаǵnı, Eltańbada tulparlardyń «Jylqy kıik» bederimen aıshyqtalýynyń ózindik máni bar. Soltústik Qazaqstandaǵy kóne Botaı mádenıetine qarap, Saq, Ǵun kezeńderine deıin de, keıin de jylqynyń erekshe qasterlengenin, ádet-ǵuryptyń ajyramas bir bóligine aınalǵanyn ańǵaramyz. Ordabalyq, Saraıshyq, Tarbaǵataı, Mańyraq, Saýyr taýynda, Qarataýdyń Saýysqandysynda petroglıfterdegi jan-janýarlar beınesi áli de zertteýdi talap etedi. Bul qaıtalanbas óner týyndylary mádenıetimizdiń bólinbes tarıhy bolǵandyqtan, ol memlekettik Eltańbamyzda jeti saqınaly qasıetti múıiz jáne bosaǵa belgisi túrinde kórinis tapty.
Memlekettik Eltańbada bes buryshty juldyz beınelengen. Ol – mıkroǵarysh pen adam belgisi. «Ár adamnyń ómirine baǵdar beretin juldyzy bolady» deıdi halyq. Buǵan qosa, qazaqta «Juldyzyń bıik ári jaryq bolsyn!» «Juldyzyń jansyn!», «Juldyzyń joǵary bolsyn!» degen de sózder, bata-tilekter bar. Demek, juldyzdyń astaryna úńilsek, onyń osyndaı da sımvoldyq máni bar.Osy juldyz memleketke de tán. Biz de óz memleketimizdiń juldyzy jaryq ári bıik bolatynyna senemiz. Qazaqstannyń árbir azamaty sol juldyzdy baǵdar etip alýy, el juldyzynyń alǵa bastaıtynyna, jańa jolǵa, bolashaqqa jeteleıtinine úmit artýy lázim. Sondaı-aq, bes buryshty juldyzdyń beınelenýi qazaqstandyqtardyń álemniń barlyq halyqtarymen yntymaqtastyq pen dostyq ornatýǵa nıetti el bolýǵa degen talpynysyn bildiredi.
Eltańbada qoldanylǵan negizgi tús – altynnyń túsi. Bul – baılyqtyń, ádildiktiń jáne keńpeıildiliktiń belgisi. Sondaı-aq, onda altyn túspen úılesetin ashyq aspandy, beıbitshilik pen berekeli tirshilikti bildiretin kógildir týdyń da túsi bar.
– Osy rámizdi talqylaý barysynda erekshe este qalǵan sátter de boldy ǵoı...
– Árıne. Bir ǵana mysal aıtaıyn. Eltańba jobasyn Parlamenttiń XII sessııasynda talqylaý kezinde depýtattar arasynda: «Juldyz – Keńes zamanynyń sımvoly» deýshiler de boldy. Sol kezde Prezıdent N.Nazarbaev: «Eltańbadaǵy bes juldyzǵa sovettik júıe qaldyǵy dep qaraýǵa bolmaıdy. Juldyz sovettik zamannan da buryn bolǵan. «Qazaqta juldyzyń bıik bolsyn», deıdi. Biz táýelsizdigimizdi jańadan alǵan memleketpiz. Bizdiń óz jolymyz, óz juldyzymyz bolýy kerek», – dep tujyrymdaǵan edi. Sondyqtan, juldyzdy Eltańbaǵa engizgen Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń ózi-tuǵyn.
– Memlekettik Eltańbaǵa Metrologııa jáne standarttaý komıteti jańa standart engizgenin bilemiz. Ol ótken jyldyń 1 qańtarynan júzege asty. О́zgeris engizýdegi maqsat ne?
– Búgingi kúnge deıin Memlekettik Eltańbanyń qatań standarty bolǵan emes. 2008 jyldan beri 7 jyldaı meniń jetekshilik etýimmen Qazaqstan memlekettik Metrologııa jáne standarttaý komıtetiniń mamandarymen birlesip, «Meken KZ» kompanııasynyń óndiris ujymymen birge tereń ǵylymı-zertteý jumystary júrgizildi. Bul rette, buǵan deıin Eltańba bólikteriniń ataýy bolmaǵan. Sol sebepti Eltańbanyń 40-tan astam elementine «múıiz saqınalary», «tulparlardyń jaly», «jelbaý», «kerege», «basqur», «qoshqar múıiz» sekildi tarıhı jáne dástúrli ataýlar berildi. Sondaı-aq, ár element ǵylymı túrde zerttelip, olarǵa matematıkalyq ólshemder jasaldy. Árbir ataýǵa jáne túsine mazmundama men sıpattama berildi, ár bóliktiń naqty ólshemderi anyqtaldy. Alaıda, meniń avtorlyq talaptarym men Parlament bekitken zańdylyqtar tolyqtaı saqtaldy. Budan keıin QR ST 989-2014 standarttyń talaptaryna saı Qazaqstannyń Memlekettik Eltańbasynyń etalondy úlgisi jasaldy. Ol 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap elimiz boıynsha óndiriske engizildi.
– Siz arhıtektýra salasynyń birden-bir ókili retinde dástúrli arhıtektýraǵa jańa lep, jańa úrdis, jańa sıpat, jańa stıl engizýdi maqsat tutyp júrgen azamatsyz. Ol – qazaqtyń «tek», «tektilik» sózderinen tikeleı tamyr tartatyn «oıtek» ulttyq stıli. Siz usynǵaly otyrǵan «Oıtek» arhıtektýrasynyń ózegi nede?
– XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Parıjde «haı-tek» stıli paıda bolyp, ol áli kúnge deıin óz yqpalyn júrgizip kele jatqany barshaǵa aıan. «Haı-tek stıli tek arhıtektýraǵa ǵana emes, tipti turmystyq kıim-keshek óndirisine, qolóner zattaryna da enip ketti. Bul úrdiske balama nemese tótep beretin stıl nemese arhıtektýralyq mektep áli qalyptasa qoıǵan joq. Biraq, álem bul stıldi tolyq ári tutas qabyldap otyr degen oıdan da aýlaq bolý kerek. Sebebi, «haı-tekke» ár el óz tóltýma sáýlet úlgileri men jobalaryn balama retinde usynyp júr. Bul, sózsiz, oılanatyn ári qoldap-qýattaıtyn baǵyt. Máselen, búginde dástúrli arhıtektýralyq mektebi bar Skandınavııa, Shvesııa, Fınlıandııa, Baltyq jaǵalaýy elderi, shyǵysta Japonııa, Qytaı, Arab memleketteri ózderine tán arhıtektýralyq úlgini baǵyt retinde ustanyp otyr. Bul neni bildiredi? Bul ulttyq arhıtektýra mańyzynyń ýaqyt ótken saıyn artqandyǵyn, keń óris alǵandyǵyn ańǵartady.
Jalpy, arhıtektýra memleket damýynyń da kórsetkishi. Sebebi, eger, memleket ilgerilese, damysa, ol ekonomıkalyq ósýdiń bir barometri – arhıtektýrada da kórinis tabady. Biz usynǵaly otyrǵan «oıtek» stıli – mine, osynyń amaly. «Oıtek» qazaqtyń «oı» jáne «tek» degen eki sózinen, eki uǵymynan quralǵan. Oı – ulttyq «mendi» aıǵaqtaıdy, sondaı-aq, «ulttyq logıka» degendi de meńzeıdi.
Qazaq – tekti halyq. Sondyqtan, bizdiń ulttyq sáýlet ónerimiz de tektilik negizinen qurylýy tıis. Tek – tamyrymyz, ulttyq bolmys-bitimimiz. Sondaı-aq, tek uǵymynda jaýapkershilik pen talap negizderi bar. Endeshe, oı men tek sózderinen óris alǵan «oıtek» stıliniń ózegi tereńde jatyr der edim. Sebebi, «oıtek» arhıtektýrasynyń fılosofııalyq negizi ultymyzdyń oı-sanasynan, aqyl-parasatynan tamyr tartyp qana qoımaı, el men jer ıesiniń tektiligin aıshyqtaı túsedi. Bolashaqta «oıtek» arhıtektýrasynan halqymyzǵa tán gýmanıstik aqyl-oı, erkindik, qonaqjaılyq, ashyqtyq, qaısarlyq, ıaǵnı, saq dáýirinen kele jatqan etnogenezıs belgileri kórinis tabady dep oılaımyn. «Oıtek» arhıtektýrasynyń rýhanı tiregi – ultyq sana, parasat jáne aqyl bolýy tıis.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Láıla Edilqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
