2008

«О́tkenińnen ónege almaı, bolashaǵyńdy boljaı almaısyń» deıtin halqymyzda naqyl sóz bar. Taýyp ta, tanyp ta aıtatyn dala danysh­pan­da­rynyń qaı naqylynyń bolsyn júıesine jy­ǵyl­maý múmkin emes. Osy úlgimen biz de basqan izi­mizge qaıta qarap, «neni uttyq, neden utyl­dyq?» dep 2008 jylǵa qyr basynan kóz tastadyq... Músheldiń sońy – dońyz qazaq balasyn t­a­ryq­tyrǵan joq. El 2008 – tyshqan jylyna jańarǵan qurylym, damyǵan ekonomıkamen qadam basty. Bastalǵan reformalar, júrgizilgen qurylymdyq ózgerister naqty jemisin jegizdi. Biz osy kezeńde damýymyzdyń jarqyn kórinis­terin kórdik. Sútteı uıyǵan ult pen ulystardyń bereke-birlik, yntymaq-tatýlyǵy arqasynda jasampaz tabys­tar­ǵa qol jetkizdik. Muny el Prezıdenti de: «О́tken jyl Qazaqstan úshin jan-jaqty ekono­mıkalyq, áleýmettik jáne saıası jańarý jolynda taǵy bir senimdi ilgeri qadam basqan jyl boldy», dep qorytyndylady. Daǵdarystan – damýǵa 2008 – asyǵymyz alshysynan túsken jyl desek te, qıyndyqtar men qaýip-qaterlerge toly boldy. Muny jasyrmaımyz jáne jasyrýǵa bol­maıdy da. AQSh-tan kóterilgen qarjylyq daǵ­da­rystyń alapat quıyny aldyna kelgenniń bárin jaıpap, qurdymǵa ketirip jatty. Bul jarty ǵasyrdan bergi elimiz betpe-bet kelip otyrǵan asa iri «qara daýyl» edi. Qarjy-ekono­mıkalyq daǵdarystyń áserinen munaıdyń da, metaldyń da baǵasy quldyrady. Qarjylyq naryq kún ótken saıyn mıllıondap aqshasyn joǵaltyp, iri kásiporyndar kúıreýge bet aldy. Kóptegen elder shegine jete toqyrady. Jumyssyzdyq, túrli sherýler álemniń ár buryshynda bas kóterip jatty. Osy qarqynymen bul daǵdarys bizdi de jutyp qoıýǵa tıis edi. Alaıda, ózin árqashan sergek sezinetin basshymyz osyndaı qıyn-qystaý kezeńde tabandylyq tanytyp, el-jurtyn sońynan ertip, bul tar soqpaqtan da aman alyp shyqty. Qarjylyq daǵdarystan el daǵdaryp, halyq arasynda qobaljý bastalǵan tusta jyl qujaty Joldaýda el basshysy «Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn arttyrý – memlekettik saıasattyń basty maqsaty» ekenin jarııa qyldy. El-jurty muny estip bir serpilse, áleýmettik salaǵa arnalǵan bıýdjet kóleminiń bir tıyny da qysqar­maı­tyn­dyǵyna eki qýandy. Bul – jurt kóńiline senim uıalatty. Daǵdarysqa qaramastan memleket ma­ńyz­dy jobalardy júzege asyratynyn jetkizdi. Qıyn-qystaýǵa toly osy jyly túbegeıli damý men jańa órleýge bastaıtyn 2009-2011 jyl­dar­ǵa arnalǵan úsh jyldyq bıýdjet qabyldandy. Jańa salyq, bıýdjet kodeksteri, básekelestik, qarjy turaqtylyǵy týraly zańnamalar ómirge keldi. Bul aıtarǵa ǵana bolmasa, atqararǵa ońaı sharýa emes bolatyn. Osy qabyldanǵan zań ar­qy­ly bıznes ókilderi, óndiris qojaıyndary óz qareketiniń jańa tynysyn taýyp, ekonomı­ka­daǵy turlaýlylyq aıqyndala tústi. Istiń nátıjeli bolýy, árıne, bastaýshysymen qatar, qostaýshysyna da baılanysty. Tapsyrma qatań, mindet aýyr tusta el Úkimetiniń moınyna da zor salmaq tústi. «Úkimet pen Ulttyq banktiń birinshi jáne basty mindeti – memlekettiń ekono­mı­­kalyq saıasatyn birlese úılestirip, ınflıa­sııany Úkimet belgilegen mejelerde ustap turý. Bul mindet Qazaqstannyń barlyq óńirleriniń ákim­derine de qatysty, óıtkeni, ol halyq múd­desine tikeleı áser etedi», degen Elbasy párme­ni­nen keıin K. Másimov bastaǵan komanda kútken mejeden kórinýge baryn saldy. Nátıjesinde 2008 jyly qunsyzdaný 10 paıyzdan aspaı, ekonomıkalyq ósim 4 paıyzdy qurady. Munyń taǵy bir sebebi – Úkimettiń der kezinde qabyldap jáne júzege asyrǵan daǵdarysqa qarsy jobasy­nyń durystyǵy. Álemdi daǵdarys jaılap, óndiris oryndary birinen keıin biri jabylyp jatqanda Qazaqstan 2008 jyly birqatar jetistikterge qol jetkizdi. Elimizdiń ár oblystarynda jańa ónerkásip oryndary iske qosyldy. Olardyń qataryndaǵy irileri: Qaraǵandydaǵy metallýrgııalyq kremnıı óndirý, Aqtóbedegi bazalt talshyǵyn óndirý, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy toqyma ón­dirisi t.b. kásiporyndar. О́ndirýshi sektorda osyǵan deıin úles sal­maǵy basym bolyp kelgen sheteldik kompa­nııa­larǵa endi otandyq enshiniń artyq bolýyn mindet etip qoıdy. «Samuryq» holdıngi men óńirlik áleýmettik kásipkerlik korporasııalar taý-ken metallýrgııa salasyn tıimdi damytý men onyń básekege qabilettiligin arttyrý jóninde naqty sharalar qabyldaýy tıis. Bul úshin qazirgi taý-ken metallýrgııa kompanııalary aksııalarynyń paketterin bir jaǵyna shyǵaryp, olardy naqty basqarýǵa kirisý, sondaı-aq sırek kezdesetin me­tal­dardy qosa alǵanda, qara jáne túrli-tústi me­tal­dardyń barlanǵan ken oryndary qoınaýyn paıdalaný quqyǵyn óz qolymyzǵa alýymyz qa­jet» boldy. Shıkizat kózderi negizgi eksport túri sanalatyn elimiz úshin ıgerilip jatqan kenishterdegi otandyq úlestiń salmaǵy qanshalyqty ba­sym bolsa, qazaqstandyqtardyń da qaltasy son­sha­lyq­ty qalyńdamaq. Táýelsizdiktiń alǵash­qy jyl­darynda ózimizde tehnıka-tehnologııanyń kemdiginen, qajetti qarjynyń joqtyǵynan mu­naı-gaz, metall, t.b. kenishter eriksiz sheteldik­ter­­diń ıgerýine berilip keldi. Jáne jiliktiń maı­ly basy da solardyń qolynda boldy. Endi, mine, ýaqyty kelgesin Elbasy mundaǵy basym­dy­lyqty óz qo­ly­myzǵa alý kerektigin mindet etip júktedi. Bul halyqtyń ál-aýqatynyń artýynyń basty kepili bolary sózsiz ekenine kóz jetkizdi. Osy máselege shyndap kirisken el Úkimeti Qashaǵandaǵy úlesi­mizdi molaıtyp, kenishti ıgerý isi memleket baqy­laýyna alyndy. Qa­zaq­stannyń 2008 jyl­daǵy ekonomıkalyq saıa­satynyń basty jetis­tigi­niń birine – Qashaǵan jo­ba­syndaǵy otandyq úles­t­iń ulǵaıǵandyǵyn jat­qyzýǵa bolady. Kenishti ıgerý boıynsha sheteldik kompanııalarmen júrgi­zil­gen uzaq merzimdi kelis­sóz­derdiń nátıjesi bo­ıynsha «QazMu­naıGazdyń» jobadaǵy úlesin bas­tapqy 8,33 paıyzdan 16,81 paıyzǵa deıin ósirdi. Sol jylǵy Joldaýdaǵy Qazaqstan azamat­tary­nyń ómir súrý sapasyna yqpal etetin tus­taryn atap ótpeýge bolmaıdy. «Qazaq­stan­dyq­tardyń, Qazaqstan qoǵamynyń barlyq jikteri men áleýmettik toptarynyń áleýmettik kóńil-kúıin udaıy jaqsarta túsý memleket saıasatynyń aldyńǵy sapynda bolyp keldi jáne osylaı bolyp qala beredi» degen talap Úkimetke naqty tapsyrmalar júktedi. Osy tapsyrmanyń nátı­je­sin­de jáne eldi daǵdarystyń qalyń tuma­ny­nan aıyqtyrý jolynda júzege asqan shesh­imderdiń biri – osyǵan deıin senimdi eki tirek bo­lyp kelgen «Samuryq» holdıngi men «Qazyna» qoryn biriktirý boldy. Sóıtip, el damýynyń kepili sanalatyn eki iri qurylym 2008 jyly «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory» bo­lyp qaıta quryldy. Turaqtandyrýshy jospar memlekettiń is-qı­mylyn bes negizgi baǵyt boıynsha órbitti. Osy is-qımyl aýqymynda memleket bank júıesin turaqtandyrý maqsatynda Qazaqstannyń jetekshi tórt bankin jalpy somasy 480 mıllıard teńgege qosymsha kapıtaldandyrý týraly sheshim qabyldady. 2008 jyldyń 2007 jyldan qandaı artyq­shy­lyqtary boldy degende naqty sanǵa júgin­besek, aıtpaq oıymyzdy anyq jetkize almaımyz. 2008 jylǵy qańtar-jeltoqsanda negizgi kapıtalǵa jum­salǵan ınvestısııalardyń kólemi 3 836,1 mlrd. teńgeni qurady, bul buryńǵy jylǵa qara­ǵan­da 4,6% artyq. 2008 jylǵy qańtar-qarashada Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymy 101 209,9 mln. AQSh dollaryn qurap, ótken jylmen salystyrǵanda 39,9% ósti, onyń ishinde eksport 57,2%-ǵa, ımport 15,1%-ǵa artty. Paıymdaǵan kisige osy da birqydyrý máselelerdi ańǵartsa kerek. El ómirindegi kókeıkesti túıinniń taǵy biri – úı máselesi ekeni belgili. Baspana ar­qyly ár shańyraq kógerip, kókteıdi. О́sedi, órkendeıdi. Onsyz demografııalyq ahýal da ońalmaıtyny anyq. Mine, osy túıtkildi sheshý úshin: «Memlekettik qyz­me­tkerlerge jáne bıýd­jettik salanyń eńbekker­leri­ne turǵyn úı qurylysynyń jınaq júıeleri arqyly jyldyq mólsheri 4 paıyzdan aspaıtyn aldyn ala turǵyn úı zaemdaryn berýdi júzege asyrý kerek», dep soǵan jaýapty mekemelerge naqty tapsyrma berilgen bolatyn. Ol oryn­dal­dy. Úkimet «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» arqyly 4 paıyzdan aspaıtyn, ári aldyn-ala jarna tóleýdi qajet etpeıtin jeńildikti nesıeler memlekettik qyzmet­ker­lerge, sondaı-aq memlekettikke jatpaıtyn kásiporyndar men mekemelerde qyzmet etýshilerge berildi. Ortasha aılyq tabysy 60 myń teńgeden kóp emes januıalar sharshy metriniń quny 56 515 teńgeden aspaıtyn úıler alýyna jaǵdaı jasaldy. Odan basqa jalǵa beriletin turǵyn úıler júıesi iske qosyldy. Úkimet muny jyl saıyn údemeletip kóbeıte­tindi­gin málimdedi. Daǵdarysqa qarsy jasalǵan josparǵa saı turǵyn úı qurylysy jáne ıpotekalyq nesıeleý salasyndaǵy qıynshylyqtardy eńserýge 360 mıllıard teńgege bólindi. Osy arqyly táýelsiz­digimizdiń 17 jyldyǵynda elimizde 5,8 mln. sharshy metrden astam turǵyn úı salyndy. Osy­laısha, 2008 jyl – talaı otbasylardyń qonys toıyn toılaǵan shattyq jyly boldy. Qazaq – ejelden erkindikti ańsaǵan el. Tuń­ǵysh ulttyq demokratııalyq partııa – «Alash» baǵdarlamasynda, azat oıly alash arysy – Bar­ly­bek Syrtanov daıyndaǵan alǵashqy jarǵynyń ózinde de erkindik máselesi erekshe aıtylǵany belgili (S.О́zbekuly. Barlybek Syrtanov. Alma­ty, Jeti jarǵy, 1996). Endeshe, «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» deıtin qazaq eli baǵzy zaman­daǵy babalarynan mıras bolǵan osy qaǵı­datty qatty qasterleıtini zańdy. Jyl basyn­daǵy Elba­sy Joldaýyndaǵy: «Búgingi kúni eshkim de jańa partııalardyń qurylýyna jáne ózin­dik oı-pikirler men kózqarastaryn aıtýǵa tos­qaýyl bola al­maıdy», degen tujyrymy kóptiń kókeıinen shy­q­qany anyq. Osy oraıdaǵy «Qazaq­stannyń saıa­­sı júıesin jetildirý: zań­namalyq aspektiler» ta­qyrybyna arnalǵan dóńgelek ústel álgi tu­jyrymnan týyndaǵan bo­la­tyn. Halyqaralyq uıym­dar, Parlament, mem­lekettik organdar, saıası par­tııalar, azamattyq sektordyń ókilderi, sondaı-aq sarapshylar men ǵalymdar qatysqan bul al­qaly top «Saıası partııalar», QR «Saılaý», QR «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańdarǵa túzetý engizýdi talqyǵa saldy. Nátıjesinde «Nur Otan», «Aq jol», «Alǵa», «Qazaqstannyń kommýnıstik par­tııa­sy», Qazaq­stan Jýrnalıster odaǵy, «Ádil sóz» halyqara­lyq baspasózdi qorǵaý qory, t.b qoǵamdyq­ uıymdar zańnamalardy jetildirý jóninde óz usynystaryn bildirdi. «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» degen halyq danaly­ǵyn ustanym etken bul is-sharalar zańnamalardy yryqtan­dyrý, Qazaqstanda ashyqtyq, jarııaly­lyq, demokratııalyq prınsıpterin tereńdetýde progressıvtik rólge ıe bolǵandyǵy sózsiz. Osy qadamdar «Qazaqstanda qazirgi zamanǵy saıası júıeni damytý mindeti tur. Bul úrdiste saıası partııalar, úkimettik emes uıymdar jáne basqa da qoǵamdyq ınstıtýttar basty ról atqarýy tıis», degen Elbasy sózimen úndes shyqty. Osy jyly «Nur Otan» halyqtyq-demokra­tııalyq partııasynyń baqylaý júıesi quryldy. Partııalyq baqylaýdyń tegeýrindi sheńgeli, eń aldymen, qoǵamymyzdy dendep jaılaǵan indet­tiń biri – sybaılas jemqorlyqqa shúılikti. О́ıtkeni, «barmaq basty, kóz qystyǵa» halyqtyń eti úırengeni sonshalyq, tamyr-tanystyqty beıresmı júıe retinde qabyldaıtyndaı jaǵdaıǵa jetken bolatyn. Joǵarydaǵy bastamalary arqyly «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasy túıtkildi máseleniń túıinin tarqatýǵa bel sheship kiriskenin kórsetti. Áıtkenmen bas­tal­ǵan másele­niń aıaqsyz qalmaýy, dittegen maq­satyn oryndaýy memleket organdary, buqara­lyq aqparat qural­dary jáne basqa da úkimettik emes uıymdardyń kómeginsiz júzege aspasy anyq edi. Sol úshin jalpy qoǵamnyń belsendiligin art­tyrmaı, bul jolda árbir azamat óziniń jaýapkershiligin sezinbeı júktelgen mindet tolyq oryndalmaq emes. Osy­ny áb­den tanyp bilgen Úkimet or­gan­dary, partııa, qoǵamdyq uıym­dardyń selbesýimen jem­q­or­­lyqqa, jeń ushynan jal­ǵasýǵa batyl da nátıjeli soq­qy berýge kirisip ketti. Qatar­daǵy qarapaıym qyz­metshiden mınıstrlik, vedomstvo bas­shylary­na deıin osy jylǵy «tazalaýdan» shet qalmady. Abylaıdyń armany 2008 – dúnıeni dúr silkintken qıyndyǵyna qaramaı, bizdiń eldegi ózgeristi anyq bederlegen aıyryqsha jyl. Olaı bolatyny – osydan 10 jyl buryn bas qalany Almatydan Aqmolaǵa aýystyrý máselesi kóterilgende kóńil-kúıi kúpti bolǵan adamdar az bolmap edi. «Keleshegi ne bolar eken, arty qaıyrly bolsa ıgi edi?» desip, ekiudaı kúı keship edik. Shynyn aıtý kerek, osyndaı alań kóńilde bolǵandardyń biri ózim edim. Sebebi, ol jyldar el jaǵdaıy ońala bastaǵan, jurt turmysy qalypqa túsken mezgil degenimizben, qystan kóterem shyǵyp, kókke tumsyq endi tıgen tus ispetti bolatyn. Shalys bassań shyńyraýǵa ketip, qate bassań qaterge urynýyń bek múmkin. Sondyqtan da bul týrasynda eki qolyn tóbesine qoıyp óre túregelgen áriptesterimizdiń, zııaly qaýym ókilderiniń kezdeskendigin endi jasyrýdyń keregi ne? Árıne, ol da ózinshe eldikti oılaǵan adal perzenttik ún qatýdan týyndaǵany ras. Elordamyzdy kóshirdik, eldigimizdi kórsettik. 2008 jyly oǵan da on jyl toldy. El ortalyǵyn aýystyrý áste kókteýden jaılaýǵa kóshý emes eken. Ol osyǵanǵa deıin qalanǵan negizderdiń ná­tı­jesinde serpilispen jańa beleske kóterilý desek te bolatyndaı. Muny Elbasy: «Biz elimizdiń astana­syn Almatydan Aqmolaǵa aýystyrdyq, elordany Alataý baýyrynan Arqa tósine kóshir­dik dep aıta salý azdyq etedi. Shyn máninde, biz elimizdiń jańa astanasyn salýǵa kiristik. Sol arqyly jańa memleket qurýǵa kiristik... Táýel­sizdiktiń negizgi máni – tarıhtyń jańa betin óz erkimen, óz sheshimińmen bastaýda bolsa kerek. Táýel­sizdik bizge jańa joly­myz­dy, ózimizdiń sony soqpaǵymyzdy tabýǵa zor múmkindik usyn­dy. Sol jańa jolymyzdy biz Astana arqyly taptyq», dep atap kórsetpep pe edi? Ras, Qazaq eli astanasyn alǵash kóshirip otyr­ǵan joq. Abylaı han ordasyn Kóksheden Túrki­stan­ǵa kóshirgende de, odan bergi Orynbordy orda etken alash Aqmeshitke, odan Almatyǵa aýysqanda da upaıy túgeldikten kóshpep edi. Al, Aqmolanyń Astana bolyp túleýi – bul múlde bólek jaǵdaı. «As­tanany aýystyrý – tek egemendikti ornyq­tyrý men Qazaqstannyń memlekettik táýelsiz­di­giniń sımvoly ǵana emes. Bul HHI ǵasyrǵa deıingi strategııalyq qadam – eýrazııalyq qoǵamdastyqty qalyptastyrý men eýrazııalyq keńistikti ıgerý, eýrazııalyq damý modeli men eýrazııalyq máde­nıetti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan qadam. Bul kelesi ǵasyrda bizdiń búkil alyp qurly­ǵy­myzdy tutas qamtıtyn asa kúrdeli geo­saıası jáne geo­eko­nomıkalyq úderiske kirgizý». Elbasynyń osy sózderiniń astarynda qanshama salmaq jatqanyn oqyrman ózi de baǵamdaı alar. Ásirese, mundaǵy «eýrazııalyq qoǵamdastyqty qalyptastyrý men eýrazııalyq keńistikti ıgerý» – bul, sóz joq, bizdiń túpkilikti strategııamyz. Al, oǵan biz alǵashqy qadamdy jasadyq. 10 jyldyq – ýaqyt bizge elordanyń tek saıası qala emes, alash jurtyn uıystyrǵan rýhanı da ortalyq bola alǵanyn dáleldedi. Osyndaıda oıǵa oralady: qalmaq pen qazaq soǵysqanda qalmaqtyń Sharysh degen batyrynyń basyn shaýyp, han bolǵan Ábilmansur bir kúni el shetinde uıyqtap jatqan jerinen qapylysta qalmaqqa qoldy bolady. Qazaqtan toqsan kisi saýǵa suraı barǵanda qalmaq hany Qaldan el kózinshe Abylaıǵa: «Men seni Sharysh syndy batyrdyń oraıyna óltirgeli otyrmyn. Ne armanyń bar?» deıdi. Sonda Abylaı aıtypty: «Úsh armanym bar: birinshi – men keń dalada josyp júrgen qazaq degen halyqqa han bolyp edim. Bir jerge qala salyp, irge tepkize almaı, josyǵan kúıinde qaldyrdym-aý dep arman qylamyn, ekinshi – Sharyshty qan maıdanda jekpe-jekte óltirip edim. Sen aty qalmaqqa saýyn aıtyp, ásker jibergende men din musylmanǵa habar aıtyp, Sharyshsha qan maıdanda ólmeı, qapyda uıyqtap, qolǵa tústim-aý; úshinshi – men tórt atadan jalǵyz edim, balam joq edi. О́lsem, tuqymym quryp ketedi-aý dep arman qylamyn», depti («Saryarqa» gazeti. 1917 j. 5 qyrkúıek. № 12). Esil er moınyna ajal quryǵy tónip turǵanda elimniń basyn qosyp, keń dalama astana salmadym dep opynǵan eken. Tarıh dońǵalaǵy bárin ornyna qoıýda. Abylaı kórmegen baqytty búgin, mine, urpaqtary kórip otyr. Abylaıdyń bar qazaqtyń basyn qosyp, irge tepkizsem, eńseli orda tiksem degen amanatyn búgin, mine, el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev asqaq abyroımen oryndap shyqty. 2008 jyly Astananyń onjyldyq toıyna álem elderi kóz tigip, jetistikterine súıindi. Az ýaqyt aıa­syndaǵy eleýli kóz toıarlyq kelbetine qarap, tańyr­qady, tamsandy. 10 jyldyq mereı­toı­ǵa arnaıy kel­­gen Reseı, Túrkııa, Ázerbaıjan, Armenııa, Tájik­stan, Túrkimenstan, Qyrǵyzstan, Grýzııa basshy­lary­nyń tolǵanystary, Astana tý­raly pikir-pa­ıym­dary da joǵaryda aıtqan­dary­myzdyń kýási. Bas­qasyn bylaı qoıǵanda, ulttyq ereksheligin dárip­tep, ózgelerge muryn shúıire qaraıtyn Ja­ponııanyń memlekettik ókili «Asta­nany jıyrma birinshi ǵasyrdyń ǵa­jaıyby» dep baǵalaýy sózimizdiń jandy mysaly bola alady. Astana, sóz joq, álem elderiniń basshy­lary moıyn­daǵandaı, búkil Orta­lyq Azııa óńirindegi mańyzdy saıası ortalyqqa aınaldy. Mártebesi bıik, yntymaǵy uıyǵan el 2008 jyl – qazaq jurtynyń halyqaralyq bedeldi uıymdarmen de qoıan-qoltyq iskerlik qarym-qatynasta bolǵan jyly. Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymyndaǵy belsendi rólinen tys, Túrksoıǵa je­tek­shilik jasaýy, Azııadaǵy ynty­maqtastyq ún­qaty­sýy­na bas bolýy bizdiń álemdik deńgeıdegi bekem or­nymyzdy onan ári nyǵaıtty. Astanada Eýropa­daǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymy (EQYU) Parlamenttik Assam­bleıa­synyń 17-shi sessııasy bol­dy. Osy atqarylǵan is-sharalar – bizdiń elimizdi Orta Azııadaǵy moı­ny ozyq bedeldi saıası oıynshyǵa aınaldyrdy. Eýropanyń kóńili osylaısha Eýrazııa keńistiginiń júregi ispetti qazaq eline aýdy. 2008 jyly Qazaq eli NATO-nyń da senimdi seriktesi retinde baǵalandy. Osy jyldyń 9-12 maýsymynda NATO Parlamenttik Assambleıa­synyń prezıdenti J.Lello Qazaqstanǵa alǵashqy resmı sa­paryn jasady. Sonyń jalǵasy bolyp 11-qyr­kúıekte NATO bas hatshysynyń oryn­basary Klaýdıo Bısoneronyń elimizdegi tuńǵysh sapary sátti aıaqtaldy. Dúnıejúzilik keńistikte eleýli róli bar Soltústik Antlantıkalyq odaq joǵary basshyly­ǵynyń elimizge jasaǵan osyndaı birqydyrý resmı issaparlarynan keıin bizdiń álemdik yqpaldastyq­taǵy saıası belsendiligimiz onan ári arta tústi. Oǵan mysal NATO-nyń sammıtten keıingi eń úlken is-sharasy – Qaýipsizdik forýmy 2009 jyly Qazaq­standa ótetin bolyp belgilendi. Atalǵan is-sharalardyń bári jyl basyndaǵy Joldaý rýhyn boıyna sińirip turǵanyn mynadan ańǵaramyz: «Biz Reseımen, Qytaımen jáne Orta­lyq Azııa memleketterimen ózimizdiń ekonomı­ka­lyq jáne saıası yntymaqtastyǵymyzdy odan ári ny­ǵaıta berýge tıispiz. О́ńirdegi turaqtylyq, ashyq pikir alysý jáne ózara is-qımyl tanytý úshin berik negiz qalaýymyz qajet. Ortalyq Azııa óńirindegi qaýipsizdikti nyǵaıtý maqsatynda biz, sonymen qatar, AQSh-pen, Eýropalyq Odaqpen jáne NATO-men syndarly is-qımyldy keńeıte beremiz». 2008 jyldaǵy NATO-men ózara iskerlik qa­rym-qatynastyń tyǵyz bolǵandyǵynyń taǵy bir kórinisi mynaý: 7-11 sáýir kezeńinde Astana jáne Almaty qa­la­larynda «NATO men Qazaqstannyń áriptestik ap­ta­sy» ótti. Onyń aıasynda Qazaqstan Respýblıka­sy Ult­tyq Akademııalyq kitaphana­sy­nyń negizinde NATO-nyń depozıtarlyq kitapha­na­sy ashyldy, bul – bir; ekinshi – 12-13 qarashada Qazaq eliniń delega­sııa­sy Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaevtyń bas­shylyǵymen Valensııa qalasynda ótken NATO Parlamenttik Assambleıa­sy sessııa­synyń jalpy otyry­syna qatysty. Sondaı-aq, ol jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdik máselelerinde, NATO-men qarym-qatynas týra­syn­da Qazaqstan Respýblıkasynyń ustanymyn bildirdi. Prezıdent osy jylǵy Joldaýynda elimiz ha­lyq­aralyq dárejede tanylýynyń jańa sapalyq deńgeıine kóterilgenin tilge tıek etip, osyǵan oraı: «Eýropaǵa jol» atty arnaıy baǵdarlama ázir­leý qajettigin aıtty. Ol ekonomıkalyq ynty­maq­tas­tyq­ty damytýǵa, basqarýdyń tájirıbesi men tehno­lo­gııasyn tartýǵa, zańdarymyzdy jetildirýge, EQYU-ǵa tóraǵalyq etýimizdiń strategııa­lyq paıy­myn jáne ózimizdiń kún tártibimizdi belgileýge yq­pal etýge tıis» degen edi. Aıtylǵan másele aıaqsyz qalǵan joq, óz deńgeıinde tolyq oryndaldy jáne naqty is barysynda júzege asty. Onyń kórinisi retinde 17 qarashada «Eýro­paǵa jol» baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda Germanııanyń Dıýsseldorf qalasynda bolǵan «Qazaqstannyń ekonomıka kúni» sharasyn ataı alamyz. Atalmysh shara Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yn­ty­maqtas­tyǵynyń úsh kókeıkesti baǵyttaryna ar­nal­dy. Olardy atap aıtsaq mynalar: «Qazaq­standa ká­sipkerlik isin bastaý jáne júrgizý jóninde táji­rıbelik usynystar», «Nemis fırmalarynyń Qazaq­standaǵy praktıkalyq tájirıbesi» jáne «Jańa nemis tehnologııalaryn tartý úshin Qazaq­standaǵy quqyqtyq negizder jáne ınvestısııalyq klımat». Halqymyzda «Teńizdiń dámi tamshysynan» deıtin sóz bar. Biz joǵaryda atyn atap, túsin tústep kór­setken is-sharalar «Ulttyń órge basýy», «Qar­qyndy damý» syndy iri ólshemderge salsaq, tym qarapaıym kórinýi de múmkin. Alaıda, «Máskeýdiń bir kúnde turǵyzylmaǵany» sııaq­ty, joıqyn tabys ta bir-aq kúnde aspannan jańbyrsha jaýmasa kerek. Sondyqtan bular, sóz joq, elimizdiń órge basýyn­daǵy ıgi qadamdar. Osyndaı aıaq alysymyz arqyly bizder álem al­dyn­da óz ornymyzdy bekittik, bola­shaqqa ja­ǵym­dy jańalyqtarmen bettedik. 2008 jyl­dyń syrtqy saıası jumysynyń qorytyn­dy­lary «Biz­diń elimizge jahandyq kún tártibin qalyptas­tyrýǵa belsendi atsalysatyn bedeldi de jaýapkershilikti el mártebesin bekitti». Elimizdiń ishki saıasaty salasyndaǵy atap aıtar aıyryqsha bir mańyzdy oqıǵasy – «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zańnyń qabyl­danýy. Assambleıa týraly sóz qozǵaǵanda osy ıns­tıtýttyń elimizde atqaryp otyrǵan róli, mańyzy haqynda aıtpaı ketýge bolmas. Elimiz – kóp ultty memleket. О́zge etnostar qazaq ultyn uıytqy etip, sonyń aınalasyna toptasa otyryp, búgingideı iri asýlardy baǵyndyra aldy. Qazir meıli Eýropa, meıli Azııa nemese basqa qurlyqtaǵy memleket­terdiń ishki jaǵ­daıyna úńiler bolsaq, ondaǵy ultaralyq qaqtyǵys­tar, dinaralyq kıkiljińder kún ótken saıyn shıelenisip, tipti, memleketti ydyratýǵa deıin alyp kelip jatyr. Olarda da ultaralyq toptastyrý, etnos­tar­dy uıystyrý basty máselege aınalyp, sol úshin tıisti qadam­dar jasalynǵanymen, onysy kútken nátı­je bermegenin ýaqyt kórsetip otyr. Al, Qazaqstan halqy Assambleıasy ulttardy toptastyrýshy dú­nıe­júzilik kóp modeldiń biri bolǵanymen ómir­sheń­dikke ıe dara nusqa ekenin kórsetti. Mádenıetimiz tolysyp, muramyz qaıta túledi 2008 jyldyń aıtarlyqtaı alǵa basýynyń taǵy bir sıpaty – ulttyq murany qaıta túletý, ulttyq mádenıet pen sportty qoldaý úshin iri-iri jumystar atqarylǵandyǵynda bolsa kerek. «Biz ǵasyrlar tezinen ótken ulttyq rýh pen týǵan tilimizge, dástúr-sal­tymyzǵa qamqorlyq jasap, budan bylaıǵy ke­zeń­­derde de olardyń órisin keńeıte beretin bo­la­myz», degen Elbasy sóziniń aıasynda “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlama­syn iske asyrý bo­ıyn­­sha 51 tarıhı jáne mádenı eskertkishter qal­pyna keltirildi. Odan bólek ondaǵan arheologııalyq eskertkish­terge qoldan­baly ǵylymı zertteýler júrgizildi. Qazaqtyń oıshyl ǵulamasy Shákárim qajynyń 150 jyldyq toıy saltanatty túrde ataldy. Memlekettik tildi damytý boıynsha “Memlekettik tildi damytý” prezıdenttik qory qurylyp, birqatar jańa jobalardy ómirge ákeldi. Osy jyl ishinde eki birdeı jańa mádenıet oshaǵy – Shym­kentte opera jáne balet, Qaraǵandyda qazaq drama teatrlary ashylǵa­nyn bilemiz. Odan basqa da aýyz toltyryp aıtar tabystarymyz mol boldy. Bular­dyń bárin biz eldik pen egemendigimizdiń qazyǵyn nyqtap bekite túsken mádenı tolysý, jańarý joly dep baǵalaımyz. Dál osy 2008 jyly Sankt-Peterbýrg qalasy­nyń mádenıeti men ǵylymy jáne óneriniń damýyna qosqan úlesi úshin Reseı memleketi Mustafa Sho­qaı­dy «Peterbýrg tulǵasy» medalimen marapat­ta­dy. Muny bireý biledi, bireý bilmeıdi. Reti kelgende sózdiń atasyn óltirmeı aıtpasaq bolmas. Fransııa men Germanııa sııaqty órkenıetti elder moıyndap, búkil túrki dúnıesi tánti bolǵan tulǵamyzdy biz osy qanshalyqty baǵalaı aldyq? Táýir-aq qadirlep jatyrmyz ǵoı deıin deseń, Almatydaǵy adam barmas shette jatqan kóshesiniń túri anaý, kórgen kisi uıalatyn. Elordada da atyna laıyq qasqaıyp turǵan bir músini joq. Degenmen, úmitsiz – shaıtan... Qany suıymaǵan qazaq azamattary bar bolsa, ol da jýyq arada iske asyp qalar dep úmittenemiz.

***

Qazirgi kezde Odaqtan «otaý» bolyp birge bólinip shyqqan respýblıkalardyń qaısybiri jadap-júdep, tóńkeristen kóz ashpaı jatsa, endi biri ekonomıkasy quldyrap, reformalary toqyrap, halqy baz keship sendelip, kórshi elderde bosyp júr. Til-aýzymyz tasqa, onyń janynda qazaq eli aıdarynan jel esip tur dese de jarasady. Tek, uzaǵynan bolǵaı... Taǵy da esimizge eski tarıh oralady: «Bek ul­dary – qul bolyp, pák qyzdary – kúń bolyp» Tab­ǵash jurtyna bir kezderi berekesizdigimizden bodan bol­ǵan el edik. Qıyn jaǵdaı, qyspaq kúnder Aby­laı­dy da saıası qajettilik úshin Ejen hanǵa baǵy­nyshtymyn dep hat jazýyna májbúr etip edi. Endi, mine, sol mıllıardtar eliniń búgingi bıleýshisi 2008 jylǵy Olımpıadanyń ashylý qar­sańynda tuńǵysh Prezıdentimizge bylaı depti: «Olımpııa oıyndary­nyń ashylýyna 80-nen astam memleketter men úki­met basshylary keledi. Biraq ta men jeke qabyl­daýdy úsh meımanǵa ǵana – Prezıdent Dj. Býshqa, premer V. Pýtınge jáne Sizge ǵana jasaımyn».

Mıllıardtar hany taǵynan túsip, mıllıonǵa sálem bergeni elimizdiń halyqaralyq arenada, sóz joq, eleýli saıası oıynshy ekendigin bildiredi. Bul da bolsa qadirli Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev esimimen tikeleı baılanys­ty. Osydan asyp bizdiń de aıtarymyz joq.

Namazaly OMAShULY, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka máselelerin zertteý ınstıtýtynyń dırektory, professor.