Ábdijámil Nurpeıisov: "MENI TULǴALAR О́SIRDI"

Ábdijámil Nurpeıisov Qyzylorda oblysy, Aral aýdany, Qulandy aýyl ke­ńe­sine qarasty Úshkóń aýylynda 1924 jyly 22 qazanda dúnıege kelgen. Me­ıizdeı sary dala o zamanda teńizdiń túbi bolatyn. Shaǵala shýlap, kók tolqyn óki­rip jaǵany uratyn. Aýylynyń irge­sindegi Belaran da baıaǵyda teńizge tónip jarlanyp, qaraýytyp turýshy edi. Bul kúnde jortýyl jutqan belgisiz batyrdyń qonalqada umyt qalǵan shoshaq bórki sekildi. Belarannyń tolqyn soǵar etegin Qarajar asty deıtin. Qarajar asty men Úshkóń arasy taıaq tastam jer.

Kúıi kelgen ógizdeı ókirip jatatyn Tushybas ta joq búginde. О́rkeshtenip, túı­dektelip jetetin qarabaýyr bult ta izim-ǵaıym. Jym-jylas. Migirsiz ólke. Eski qystaý. Sıyr súıkenip syndyrǵan pákene terezeli úıler burynǵydan beter shókken. Birazy beli ketken túıege uqsap jatysy jaman... Arba synyǵy, beltemir, máshıne balony, qýrap qalǵan qara aǵash... Úp etken jelmen azynaı jylaǵan pushyq morja. Qaı jaǵynan qarasań da qulazyǵan jurt, eli kóshken qystaý. Elý jylda el jańa, júz jylda qazan. Qazirgi kózi tiri klassıgimiz Ábdijámil aǵa­myz – osynaý quba dúz, sary jonda baldaı tátti balalyq shaǵyn ótkizdi. Shańdaq jolmen jalańaıaq júgirip ósti. Jasynan quıma qulaq zerek boldy. Kóz kórgen kisilerdiń aıtýynsha: kúndiz keýdesinen ǵana keletin terezeniń al­dyn­da otyryp, túnde maı shamnyń kárásini tú­gesilgenshe kitaptan bas almapty. Orta mektepti bitirer-bitirmesten Uly Otan soǵysy bastalyp, on jeti jasar Ábdijámildi áskerge alady. Uly jazýshylar ómir boıyna ózin-ózi jazyp ótedi. Sýyq maıdan sýreti “Kýrlıandııa” romanynda kóz aldymyzda qalqyp turyp alady. Mektep qabyrǵasynda júrgen kezinde tutana jazdap óship tynǵan tuńǵysh mahabbaty – Zaǵıpa beınesinde, sońynan kókelep hat jazyp turatyn qaryndasy Zeıne, bozbala shaǵy taǵ­dyr­dyń qatal soqqysyna – Eseı esimdi soldatyna arnalǵan jazýshy beı­nesi roman betterinen qalqyp shyǵa keledi. Jazýshy kózindegi soǵys – Eseı kózin­degi soǵys. Bir-birinen múldem aıyrǵ­ysyz minez, bolmys degenińiz osy. Romannyń belomyrtqa – fabýlasy jazýshynyń sanasynda soldat okoby men blındajynda-aq pisip jetilipti. Kóz­ben kórip, kóńilge sińgen jáıt jyl­dam jazyldy. Qyrýar keıipkerdiń basyn quraǵan, tórt bólimnen turatyn roman­nyń kólemi jıyrma baspatabaqtan asyp jyǵylady. “Sábıt Muqanovtyń “Adasqandar”, “Jumbaq jalaý”, Muhtar Áýezovtiń “Abaı” romanyndaǵy alǵashqy eki kitaby (epopeıanyń ekinshi kitaby keıinshe shyqty), Servantestiń “Don-Kıhot” ro­ma­nynyń qazaqsha aýdarmasy qol sóm­kemizden túspeýshi edi”, – deıdi jazýshy es­teliginde. “Kýrlıandııany” avtor jı­yrma úsh-jıyrma bes jasynda jazyp, alǵash ret jıyrma alty jasynda – 1950 jyly basylyp shyǵypty. Sol kezdegi mektep balasymyz, syrty kókshil, muqabasy qalyń kitapty qoldan-qolǵa tıgizbeı oqyǵanymyz esimde. Uly Otan soǵysynyń tutas pano­ra­masyn adam taǵdyry arqyly kókirekke sińire baıandap berý, epıkalyq keń ty­nys, shalqar shabyt, qunarly til – shy­ǵarmany shúý degennen oqylyqty etti. Roman eki qasıetimen erekshelendi. Biri: túrli ult ókilderiniń shynaıy, tıptik beınesi. Soǵystan keıingi kóp ádebıetter estelik janrynda jazyldy. Keńes jaýyngerlerin baıaǵynyń ba­tyr­la­rynsha sýǵa salsa batpaıtyn, otqa salsa kúımeıtin erjúrek etip sýretteý bel aldy. “Kýrlıandııadaǵy” qazaq Eseı, orys Dolgýshev, tatar Hızzatýlın, la­tysh Shosıkas, qaısy birin aıtasyz, ja­nama keıipkerler asa mol, kádýilgi ishine qan qatyp yzalanatyn, ajaldan qor­qatyn, bázbir túnde elin, otbasyn oılap kóz ilmeı shyǵatyn – kón qatsa qa­ly­byna degendeı, kónterli qalpynda kó­rinis tabýy shyǵarmany ári shynaıy, ári qyzyqty etti. Kitaptyń ekinshi ereksheligi: til qunary edi. Sol kezdegi biraz kitap basyna tartsa aıaǵyna, aıaǵyna tartsa basyna jetpeı jatatyn kedeıdiń kór­pesindeı taqyl-tuqyl, bolady, qoıady, bara jatyr, kele jatyr baıanymen ja­zy­latyn. Ábdijámil alǵashqy shy­ǵar­ma­symen-aq keń tynysty, jaǵany ókirip súzip jatatyn teńiz tolqynyndaı ári ilkimdi, ári yrǵaqty, ekpini mol qazaqy shuraıly tili shyǵarmanyń shoqtyǵyn bıiktete tústi. Jazýshynyń bylaıǵy ómir joly zamandastarynyń kóbine uqsaıdy. Jı­yrma segiz jasynda ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitiredi. 1956 jyly Máskeýdegi eki jyl­dyq áde­bıet ınstıtýtyn támamdaıdy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda ádebı keńesshi. 1959-1960 jyldary “Juldyz” jýrnalynyń bas redaktory. 1993 jyl­dan beri Qazaqstan jazýshylary PEN-klýbynyń prezıdenti qyzmetin atqaryp keledi. Osy kúni eki sózdiń basyn ıip sóılem qurastyrǵannyń bári kitap shyǵaratyn boldy. Kitap shyǵarǵannyń bári – jazýshy atalady. Ataly sózimizdiń qa­dirin túsirdik. Bos sózge aınaldyrdyq. Bas-aıaǵy joq estelikterdi sapyryp jaza beretin boldyq. Buryndary elge jazýshy shyqty dese kóremiz, qolyn alamyz dep aldynan shyǵýshy edi. Halyqtyń kókeıindegisin tap basyp sóıleıtin, ha­lyqtyń tórdegi tóresi de, quly da osylar edi. Ne nárseni bolsyn júrekke orap jazatyn, júrektiń sózin aıtatyn. Qazir qaradaı qorlanasyń. Jazatyny júrektiń sózi bolmaǵan soń, sózdiń qadir-qasıeti tústi me, kim biledi, kim kóringen jazǵysh bolyp aldy. Halyqtyń quly emespiz, juldyzymyz!.. juldyzymyz janbaı júr!.. q­oldaýshymyz bolmaı júr deı­tinder kóbeıdi. Elge kúlki, esekke tań boldyq óstip júrip. Ol kezde memleket tarapynan ja­zý­shy­larǵa qamqorlyq erekshe edi; qa­la­maqy, páter berý, jazýshyǵa jaǵdaı jasaýdyń jóni bólek edi. Eshbir jazýshy keńselerde, bastyqtyń aldynda telmirip otyrmaıtyn. Qadirleıtin. Birden tórge shyǵatyn. Jazýshylardyń da, Jazýshylar odaǵynyń da bedeli bıik edi. Búginde sany óskenimen, jazýshylardyń da, Odaqtyń da bedeli qalmaı barady. Kóbisiniń ańdyǵany ósek, baqqany sóz, izdegeni shataq. Gazetterdiń betinde qyzyl keńirdek bolyp aıqaıǵa attan qosyp, ala shapqyn jasap júretinder de sol jazýshylar. Bolmaıtyn nársege daýlasyp, bir-birimen jaýlasyp, qadirlerin ketirip aldy. Eldi dúrliktirip, ultty, tildi saýdaǵa salyp, saıasatqa aı­nal­dyrǵandy shyǵardy. Aqyn-jazý­shy­la­rymyzdyń munshalyqty tómendegenin kórgen emespiz. Jazýshylarymyzdyń bedeli, ásirese, osy naryq zamanynda tómendep ketti. Naryq qoǵamǵa, rýhanııatqa nege qyzmet etpeýi kerek? Rýhanı qundy­lyq­ta­ry­myz­dy nege mansuq etýimiz kerek? Jazýshylyq, aqyndyq qasıet kim bol­sa sonyń basyna qona salmaıdy. Ol-daǵy Allanyń adamǵa bergen syıy, baǵalaı bi­lýimiz kerek, halyq arasynan shyqqan daryndardy qadirleı bilýimiz kerek. Ádebıet sonda ǵana damıdy. Eger kezinde Ábdijámil Nurpeıisovke Sábıt Muqanov, Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Ilııas Omarov sekildi qalamgerler sonshama kóńil bólip, qamqorlyq jasamasa, Nur­pe­ıisov degen jazýshynyń bolmaýy da múm­kin edi. Onda “Qan men ter” de, “Sońǵy paryz” da jazylmas edi. Sábıt Muqanov úlken bir alqaly jıynda Ábdijámil Nurpeıisov jaıynda: “Meniń qazaq ádebıetinde 20 jyl boıy kútken adamym endi keldi”, – dep kóp­­shilikten súıinshi surap, jar salǵan eken. Ábdilda Tájibaev ta jylt etip kóringen jas aqyndarǵa batasyn berip, baǵyt siltep júrýshi edi. Búginde ondaı ja­n­ashyr­lyq ta, baýyrmashylyq ta azaıyp ketti. Bıliktiń tizginin ustaǵan azamattar da rýhanııattan alystaǵan. Qalaı degende de ulttyń tutqasy da, uıytqysy da  jazýshylar, aqyndar, ǵa­lymdar ekenin, árqashan olarǵa qam­qor­lyq kerek ekenin memleket umytpaýy kerek. Bılik pen ıntellıgensııa tize qosyp, yntymaqtasa tirlik etkende ǵana eldiń de, ulttyń da, tildiń de baǵy janady. О́z oıymsha jazýshylyq – Alla ber­gen óner nyǵmetin iske asyrýshy, qa­lyń elge qasıetti qadym lepesti sózben jetkizýshi! Jaratqan ıe kisi júregine sóz kepıetin qondyryp, daryn syılaǵan soń – sol daryn nyǵmetin halqyna, oqyrmanyna qaıtarar mursat ta beredi. Qyzmetin kórsetip qalar ýaqyt bu­ıyr­tady dep oılaımyn. Minekeı, Ábdijámil aǵamyz Uly Otan soǵysynyń susty jyldaryn Eseı bolyp júregine si­ńirip, ózi de eseıdi, oqyrmanyn da eseıtti. О́tken ǵasyrdyń ekinshi jar­tysynda ózge jurt qaıta qurý, Amerıkany basyp ozý, ǵa­ryshpen ún qatysý dep dúrligip jat­qanda – bul aǵamyz týǵan jer to­py­ra­ǵynda júrip-aq ótip jatqan uly óz­geristerdi hatqa túsirýge kiristi. “Qan men ter” trılogııasyn birinen soń birin jazyp bitire bastady. Bul jyldary qalamger Elaman keıpinde jankeshtilik jazataıym haldi basynan ótkerip, “aýyzdyǵymen sý ishti, etigimen sý keshti”. Úmit pen kúdiktiń júgin arqalady. Qyzyl tóńkeristiń ot jalynyna kúıip shyqty. Elaman taǵ­dyry sol órtten qalǵan túbirtekke keledi. Al, qum arasyna tastaı salǵan jaqut sekildi móldiregen Aral teńizi she. Belarannyń kezine shyǵa kelgende kúnshyǵys betten buıra tolqyndy úlken teńiz jaltyrap jatýshy edi. Jony kúdireıgen Belaran, shaǵyrmaq kún astynda jarqyraǵan kók teńiz – býlanyp aspanǵa ushqan, aqshaǵyl sortańǵa aınalǵan, Belaran alasaryp tóbeshik bop qalǵan. Jutaý degen osy emes pe. О́ziniń týǵan ólkesi Araldyń tartylyp bara jatqanyn alǵash qabyrǵa qaıystyra jazdy. Odaq baspasózinde, “Ogonek” jýrnalynda janaıqaıy úzbeı estilip jatty. Sonda da ádebıetshi qaýym Aral tartylyp bara jatqanda Nurpeıisov jumǵan aýzyn ashpady dep qaradaı kúıdirdi. О́tken ǵasyrdyń 50-60-shy jyldaryndaǵy el ómirindegi, adam tabıǵatyndaǵy eleýli ózgerister týraly ońdy-soldy jazylyp jatqan shyǵar­­ma­lardy oqyp qalamger ashy dári ish­kendeı ylǵı qabaǵyn asha almaı júretin. “Bizdiń bir aǵamyz mańaıdaǵy kól­tabannyń qalyń bitken quraǵyn kórip, ábden balbyrap babyna kelsin, shalǵymdy shar bolattaı qaırap kelip, jas náresteniń qaryn shashyn alǵandaı ǵyp ádemilep oryp alam dep júrgende olaq bireý oraq salyp, ala-qula etip ket­kenin kórip: “Qolynan kelmeıtin naısaptyń esil quraqty aramdap ketkenin qarashy”, – dep kúıip-pisýshi edi. Áde­bıette de sondaı naısaptar kóbeıip barady”, – dep kúıinip, únemi kúızeletin. Ábekeń alaqoldyqqa, olaqtyqqa jan-tánimen qarsy boldy, sóılep júrdi, kúreske shyqty. Endi istemegendi istedi dep qaradaı kúńirengen baqtalastary hal­týraǵa qarsy sózin, kúresin qulaǵyna ilmeı... istegenin istemedi, alaqoldyqqa den qoıdy dep kúıdirdi... “Qan men terde” ultynyń basyna tóngen qıyn halge az da bolsa sebim tıe me dep áleýmettik ósh­pendilik órtine aralasyp, ómiri zaıa ur­paq­qa aınalǵan Elaman men Qalen tiri júrse de – tirideı qara jerdiń astyna kómilip, óz kózderine ózderi qum quıady. Birese ana erkekke, birese myna erkekke kóńilin buryp beıbaq sergeldeńge túsken arý Aqbala qasireti – tek áıeldik qasiret emes, baǵy ashylmaǵan qazaqtyń taǵdyr-talaıy, pushaıman tirshiliginiń kýási edi. Kúrdeli shyǵarmanyń astaryn ashyp saraptaýǵa salǵyrttyq tanytqanymyz da ras. Táýir sózimizdi de aıadyq, júrekte saqtap keldik. Eń qıyny: ýaǵynda táp-táýir áńgi­me­le­rimen kórinip, keıingi kezde óz shy­ǵarmalarynan qoly shyǵyp qalǵan Iýrıı Kazakovtyń aýdarmashylyq darynyn ashyp, qazaqtyń aǵyl-tegil shuraıly tilin oryssha sóıletkeni adyra qalyp; qazaq synshylary: “Qan men ter” oryssha aýdar­­masynda ǵana qulpyryp ashyldy dese; orystyń bázbir beıaýyzdary: orys qalamgeriniń ǵajaıyp daryny qazaq Nurpeıisovtiń ortaqol shyǵarmasynyń shoqtyǵyn bıiktetti dep kókidi. Mundaı keseldi sózdi aǵamyz qaperine de alǵan joq, qulaǵyna da ilmedi. Qaısarlyǵy jeńdi. Qalamyn qatty ustap jazýǵa júgindi. Qanyq boıaýly qazaq turmysyn orys ormanynyń arasynan kelgen orys túgili mynaý degen qazaq qalamgerleri aına-qatesiz sýretteı almas edi. Shyǵarma biraýyzdan jaqsy baǵalandy. Memle­ket­tik syılyqqa usynyldy. Ilik izdeýshiler indete tústi. Sol kezdegi Odaqtyq jazý­shylar uıymynyń basshysynyń aty-jóni Nurpeıisov romanynda jaǵymsyz keıipker bolyp ketipti. Aryzshylar sony da sóz ǵyp Máskeýge aryz túsirdi. Aralda balyq satýmen aınalysqan Markov esimdi kópes bolǵanyn anyqtap, qujat tabyldy. Aqyrynda romanǵa derbes syılyq bergizbeı, mártebeli syılyqty sol boıynsha qoıylǵan pesaǵa buıyrtty. Kúpiniń ash bıtindeı jabylǵan synǵa, aryzǵa qyńq etken Nurpeıisov bolmady. Jazýshynyń bir qasıeti – óziniń dit­tegen maqsatyna, kózdegen mejesine jet­peı tynbady. Jolda kezikken kedergini, áde­bı opponentteriniń oı-pikirin, ba­sylym betterindegi artyq aıtyp, kem túsip jatatyn syńarjaq synı maqalany eshqashan eleń etip, júregine júk etpedi. О́z baǵytyn, óz ustanymyn aldyna ot­shyraq etip ustady. Baıaǵynyń jul­dyzshy kóripkeli sekildi sóz kerýeniniń buı­dasyn uzarta tartyp sheberliktiń ke­leshek kókjıegine qashan jetkenshe tynym tappady. Romandary basylǵan saıyn óń­deýmen boldy. “Qan men ter” on bes ret basylsa, jazýshy sonyń bárin de erinbeı qaıta-qaıta redaksııalaýmen keledi. 10 Jazýshy qalamynan uzaq jyldarǵy tereń tolǵanys, tabandy izdenisten “Sońǵy paryz” dúnıege keldi. Keshegi ker zamandaǵy Elaman, Táńirbergen, Aqbala keshken sergeldeń endi kelip, myna teńiz ortaıyp, kóńil kónshigen shaqta Jádiger, Ázim, Bákızat bolyp qaıta tirildi. “Dáp kesheginiń qaıta aınalyp soqqan tolqyny sekildi. Báz baıaǵy durys júrip, jón sóz uǵyp júrdik degenimiz bos sergeldeń bop shyqty. О́z-ózimizden tútindeı byqsyp, kózge kúıik, kóńilge júk bop júr ekenbiz. Joqty bar qylamyz dep júrip, bardyń ózinen aıyrylyppyz. Jasadyq degenimiz – jasampazdyq emes, jerge qaraǵandyq bolyp shyqty. Maldanyp júrgenimiz – mahabbat emes, beti jyltyr urǵashynyń qoıyn jylytýy eken. Ádiletke jettik degenimiz – álimjettiktiń áýresi ǵana. О́z­geden qalǵan qańsyq – ózegimizdi tal­dyr­ǵan tańsyq. О́zgerip bara jatqan ózi­miz be, álde ózegin bermeıtin ómir me? Baq­qa toıymsyzdyq, ataqqa toıym­syz­dyq, dáý­let­ke toıymsyzdyq... bárimizdiń jel­ke­mizden túspeı dúnıe tirshiligin bir ýys qy­lyp qýsyryp bara jatqan keselge uqsady. Bir-birimizdi aıaqtan shaldyq. Ǵaıbat sóıledik. Qanaǵat, meıirim azaıyp barady. Keshe eki birdeı dúnıejúzilik soǵys ashyp, dúnıeni ýysymda ustaımyn dep astamshyldyq pen alaýyzdyqqa tizgin bergen batystyń kıgen taz kepeshin endi biz kıip qalmasaq ıgi. Osy astam­shy­lyqtan, osy alańǵasarlyqtan qazirgi kózi tiri júrgenimizdiń bári – biri – az, biri – kóp, saýy joq” – deıdi Jádiger keıipkerimiz. Osynshalyq astarly oı tarqatqan roman jarydan asa zaıa taǵdyrlar týraly fılosofııaǵa taban tireıdi. Keshegi ja­han­dyq soǵysty bastan keshirgen He­mın­gýeı, Bell, Remark, Po ózderin zaıa urpaqpyz, sol soǵysta baz keshken urpaqtyń únimiz dep egilmep pe edi. Endi myna áleýmettik ozbyrlyq pen ózara menmendik, mansapqorlyq, alaýyzdyq keýlegen, syrt kózge dardaı, ishine úńilip kórseń – bordaı úgitilgen urpaqty – zaıa taǵdyr dep tústep, túgendeıdi ilkimdi qalam­ger. Bir adamnyń nemese eki adam­nyń jan álemindegi alaı-dúleıdi túk­pirleý arqyly áleýmettiń, qoǵamnyń áleýetin tintkileý – “Sońǵy paryzdan” bastaldy desek asyra aıtqanymyz emes. Qalańyz, qalamańyz, epıkalyq keń qulash qýsyrylyp kishireıe-kishireıe bir kisiniń keýdesine syıǵan syr sandyǵyna aınaldy; qalańyz, qalamańyz – sher men muńdy ejikteıtin ishki monolog etek aldy. Oqyrmanmen syrlasý sıpatyndaǵy oı aǵyny – potok soznanııa ústemdik qurdy. Oqıǵany sezim shıyry yǵystyra bastady. Keshegi syrt kelbet, júris-turys keskindemesi endi adamnyń ishki álem aına­syna aınalyp barady. Muny bir sózben: jan dramasy deıdi. Jan kúızelisi alǵy mejege atoılap shyqty. Nurpeıisov shyǵarmasy jan drama­sy­nyń ózgeshe, bótenshe bıik qubylysy, páste júz túrlengen kisi seziminiń shyr­ǵa­lańy túrinde kórinis tabady. Mıs­tı­kalyq boıaý, bolmystyń magııalyq sýreti – jazýshynyń áli kúnge óreli izdenis ústinde ekeniniń kámil kýási. Syrt kózge sýyq kóringen Nurpeıisov selt ete qalmaıtyn sabyr men óziniń isi, múddesine degende úlken jaýap­ker­shi­­likpen qaraıtyn sarabdal jan. Qaısar minez ıesi. Qadym sýretker. Myna jaryq jalǵanda bárimiz de álimizshe ultymyzǵa qyzmet jasap júrmiz ǵoı; al óz kózime jazýshy aǵamyz ultqa qyzmet etýdiń aıryqsha úlgisin jasady dep oılaımyn. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyl­dary jylymyq kezeńdi bastan ót­kerip, jeńisten keıingi jelpinis basylyp, júrek jutqan qolbasshylar men altyn jul­dyz­dy jigitterden keıin oqqa ushqan jan joldasy úshin óksı jylaǵan, ózi de oqqa usha jazdaǵan keıipkermen “Kýrlıandııa” ar­qyly júzdesip, tosyn áserge tap boldyq. Bir oqqa baılanyp ketse áde­bıe­timizdiń jaýhary “Kýrlıandııa” da, “Qan men ter” de, “Sońǵy paryz” da bizge buıyrmaǵan bolar edi. Shynshyl ári shy­naıy sýretkerlikke árdaıym zárý ádebıetimiz qanshama olqylyqqa ushyrar edi. Jaratqan ıe kóz jasymyzdy kóripti, tileýimizdi beripti. Soldat shınelin ıyǵynan sypyryp tastap, kórkem sózdiń soldatyna aınalǵan aǵamyz sýretkerliktiń aıryqsha úlgisin tanytty. Shyǵarma jazýdy ýaqytsha doǵara turyp “Juldyz” jýrnalyna bas redaktor boldy. Áýezovshe aıtqanda jyl kelgendeı jańalyq ákelgen jastardy topyrlatyp jarııalaı bastap edi. Jyl jarym ótti me, ótpedi me – aǵa urpaqqa jas urpaqty qarsy qoıdyń degen jeleýmen qyzmetten bosatty. Qolynan kelgenshe aǵamyz áleý­met­tik shyndyqty adamdyq shyndyqtyń ólshemimen tarazylaıtyn jańa shy­ǵar­malarǵa muryndyq boldy, qoldaý kór­setti. Shalǵaıdaǵy Qazaqstannan abstrak­sıo­nıster izdeý, dıssıdentter tabý qylań bergen kezde – dástúrli óleń yrǵaǵyn buzǵan jastardy jańashyldyq emes, jańa bylyqshylar dep tópelep jatqanda shyryldap araǵa túsken de osy aǵamyz. Qaıta qarap ústinen san márte túzemegen bir de bir kitaby joq. Bul kisige redaktor bolý – qııamettiń azaby. Aýdar­mashy bolý – tamuqqa túskenmen birdeı. Ádebıetimizdiń adam janyna úńilýshi spektr sáýlesi, sezim shyrǵalańy, natýraǵa jaqyn minez aıasy – osy aǵamyzdyń tabandylyqpen qosqan úlesi. Oı aǵynyn prozaǵa, qara sózge alǵash engizýshiniń biri. Qara sózdiń kemel synyqshysy. Qara sózge, prozaǵa, kórkem sýretke qyz­met etýdiń aıryqsha kórinisi – Más­keýdegi Jazýshylar odaǵy plenýmynda bas qosqan, Kreml ókilderi qatysqan 1986 jyly, jeltoqsan oqıǵasynan dál bir apta buryn ótken jıynda sóılegen sózi boldy. Ol kezde Qazaqstandy júz tildi planeta dep maqtap, bizderdi júz otyz tildi ult ókilderiniń biri dep arqamyzdan qaǵyp, bórkimizdi qazandaı etý etek alǵan. Sol jıynda Nurpeıisovtiń baıaǵy qazymyr, qasaryspa minezine salyp, respýblıkada júrip jatqan ult saıasatynyń astaryn ashyp sóılegeni bar. Aǵa ulttyń ókiliniń el basynda otyrýy – qazaqty kemsitý, mensinbeý, senimsizdik kórsetý quraly ekenin aıta ketip, álgi ókildi ortalyqqa qaıtaryp alý kerektigin aıtqan da osy aǵamyz edi. Ol sózin “Lıteratýrnaıa gazetaǵa” qıylyp júrip basqyzǵan bolatyn. Keıinnen kóterilgen qazaq ultshyldyǵy tóńiregindegi naqaq qaralaýǵa da Ábeń mártebeli minbeden tolaǵaıly toıtarys bere bildi. Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatryna jınalǵan jurt, tórde tóbedeı bolyp otyrǵan Mıhaıl Gorbachev jazýshy sózin túgel estidi. Araldyń kóz aldymyzda shógip, taýsylyp bara jatqany týraly qanshama sóz sóıledi, maqala jazdy. Jınap, súzip tasqa bastyrsa bir kitap bolar edi. Ultyna qalamymen, sózimen qyzmet etýdiń ozyq úlgisi osy. Sóziniń suraýy bar atandy. Nurpeıisovtiń qaıtalanbas ekinshi minez qyry – orys tildi qalamgerlerdi ultymyzdyń ıgiligine qyzmet etkizýi. Qabyrǵaly qalamger Iýrıı Kazakovty ákelip, shyǵarmasyn aýdartty. Abaıdyń 150 jyldyq toıy qarsańynda Mıhaıl Dýdınge aqyn óleńderin aýdartty, sharq uryp shabylyp júrip qarjysyn taýyp berdi. Nátıjede abyz aqyn jyr marjany orys tilinde jańasha sóıledi. Qazirgi qazaq ádebıeti jahandyq ádebıette óz orny, óz bıigi bola tura álemdik oqyrmanǵa jetpeı jatqany ókinishti-aq. О́z býymyzǵa ózimiz pisip, óz tapqanymyzǵa ózimiz máz bop, ózgeler bilmeıtin, ashylmaǵan aral sekildimiz. Osynaý tiri sózdi, aıshyqty boıaýly prozamyz ben poezııamyzdy shetelge shy­ǵa­rýdyń taǵy bir súrleý soqpaǵy – Qa­zaqstan PEN klýby. Sol klýbty joqtan bar jasap, marjandaı asyl sózimizdi aıdaı álemge shyǵaramyn dep sharshap júredi. Jylyna eki-úsh márte PEN klýb jıynyn oblys ortalyq­tarynda ótkizip, jas ádebıetshilerge qozǵaý salyp, silkinis týǵyzýynyń ózi jan taptyrmas jan­ashyr­lyq, surapyl suńǵylalyq, qaıtpas qajyrdyń úlgisi. Áziz aǵanyń úshinshi ereksheligi – kór­kem sózben qazymyrlana jumys isteýdi barynsha jetildirdi, sózben sýret salýdyń shyńyna shyqty. Alǵashqy sóılemnen-aq ózgeshe álemge engendeı bolasyń. Nurpeıisov sýrettegen adam tym kesek, tym iri. Olardyń qan qyzýy, qushtarlyǵy alapat. Ketisse – ata jaýyndaı alysady, ıkemdese – júregińniń tórine shyǵady. Mynaý álsiz edi dep jerge qaramaı, anaý astam edi dep taýǵa sanamaı, jan álemin túgel kezip, qaltarysyn erekshe súzip, jarqyratyp ashyp beredi. Sóz saptaýy, sóılem quraýy – búgingi biz biletin sıntaksıske syıa bermeıdi, ózinshe oqshaý oılar, bótenshe bitim, yrǵaq, jeli, úrdispen túsedi qaǵazǵa. Beıne týlaǵan telegeıdiń ekpindep, entelep jetetin tolqyny. Avtorynyń aty-jóni belgisiz júz qaǵazdyń ishinen Nurpeıisov qol­jazbasyn jazbaı tanyp, júz sóılemnen jazýshy sóz saptaýyn aınaqatesiz tabasyz. Sıqyry bar sóılemder sol! Sýretkerdiń qaı shyǵarmasyn oqy­sańyz da keń kósilgen oı aǵyny (potok soznanııa), ishki sezim pernesi (psı­ho­logızm), sóz saptaýy (dıalog), baıandaýy (opısanıe) mıdaı aralasyp kep bir arnaǵa quıǵanda – janrlyq bitimi, konsepsııa­lyq ustanymy ulttyq ádebıetimizdiń oqshaý túzilimin quraıdy. Jańa bir tynys ashylyp, tosyn baıan taǵylymy kól­de­neń­deıdi. Oqyp otyryp keıipkerdiń bylaı­ǵy ahýalyn bilýden góri Nurpeıisov sóz saptasyn sezine túsý úshin oqısyz. Sóz qulpyrtýǵa kelgende sonshalyqty ter tógetin qalamgerligine ábden rıza bola­syz. Sóz ustartýdaǵy suńǵyla sarabd­al­dyǵyna qaradaı qaıran bolasyz. Nurpeıisovtiń Ázimi – jańa zamannyń jańa qazaǵy, qushtarlyqtyń quly. Jurt aldyna túsip, jurttan artyqsha bolam dep júrip dosyn aldaıdy, súıgen qyzyn opat qylady, aǵaıyn-týysynan bezedi, ózi shomylǵan Araldy saýdaǵa salyp, paıda kózine aınaldyrady. Aqyrynda sergel­deńge túsip, neǵaıbilge sińedi, bar bolyp júrip joqtyń tirshiligin keshedi. Kórkem sózdiń qudireti dep osyny aıtamyz! Abyz aǵanyń biz tanyǵan tórtinshi ereksheligi – óz ýaqytynda jasyp ta júrdi, asyp ta júrdi. Qandaı jaǵdaıda bol­masyn aǵalarynyń aldyn kesip ótpedi. Til tıgizbedi. Jónsiz kósemsimedi, retsiz keskestemedi. Aldyńǵy tolqyn – aǵa­la­ryna jyly yqylas peıilin, jyly­ushy­raýyn, júrek jylýyn aıamady. Qashan kórseńiz de, qandaı jaǵdaıda da ulyq basyn kishireıte bildi, úlkenge qurmet, ki­shige izet kórsete júrdi. Únsiz ustaz sekildendi. Qabaǵy salqyn soǵystan sylynyp kelip, Sábeń – Sábıt Muqanovtaı aǵa­synan qoldaý kórip, sol kisiniń abajadaı sandyǵynyń ústine uıyqtap, Márııam jeń­gemizdiń shaıyn iship jetilgesin bálkim; uly Muhań – Muhtar Áýezovtiń batasyn alǵasyn bálkim; ulylardyń aldyn kórgen shákirtke uqsady. Nesine jasyramyz: osy kúni tósten alyp, betke shapqan, qıt etseń jaǵadan alyp arpyldasqan kishilerdi kórgende – eriksiz sadaǵań keteıin, aǵataı-aı degiń keledi! Aǵa syılaýdy Nurpeıisovten úıreneıikshi degiń keledi. Jol berýdi, qol berýdi Nurpeıisovshe bile júreıik degiń keledi! Qalamgerdiń biz baıqaǵan besinshi ereksheligi – ıi qatty. Bir qulasa – qat­ty qulaıdy, bir tiksinse – ómiri qaıy­ryl­maıdy. Jurttyń bári jabyla maqtap jatqandy kózi jetse ǵana maqtaıdy. Qaısarlyǵy emenniń qattylyǵy. Áýelde, bir kórgende júziniń jylýy az, syzdana sóılegenimen, ishine enip, syr bólise bilseń jan dúnıesi qulash jetpes jal­paq álem. Bári de syıady, bárin syıǵyzady. Qolyna alǵan sharýasyn is qylmaı, jetem degen mejesine jetpeı tynyshtyq tap­paıdy. О́zin de, ózgeni de aıamaıdy. Ási­rese, keıipker minezin somdaýda, keıipkerdiń jan álemin qozǵaýǵa kelgende  adam tózgisiz, qııampurys tájirıbege júginedi, sonydan iz kesedi, kórkem sózden keste tigedi. “О́mir baqı esirik jelmen eregisip kele jatqan teńiz osy kezde kúsh shaqyrǵandaı qaıta yńyranyp, qara kók tolqyn ereýildep ıyq kótere bastaǵan-dy” (Á.Nurpeıisov. “Sońǵy paryz”, Almaty, “Jazýshy”, 1999, 134-bet) degen jalǵyz sóı­lemdegi jandy qubylys, ádemi al­le­go­rııa oqyrmandy oı tolqynyna súń­gitedi, birde sergitip, birde túńiltedi. Dáp osyndaı mazmundy baıan ár abzas, ár betten qazdaı tizilip, qylań berip jatsa  Nurpeıisov qalamy birtýar shedevr týǵyzǵany deı berińiz, senińiz! Nurpeıisov  búgingi tańdaǵy qazaq óneriniń asyl kózi, ónegeli joly, qym-qýyt, teketires rýhanı maıdanymyzdyń bas jaýyngeri, keshegi ulylardyń aldyn kórgen, qolyna sý quıǵan, batasyn alǵan sońǵy mogıkany! О́ner adamy halyqtyń kózinde júredi: sharshaǵany, shamyrqanǵany, shaldyq­qany... bári-bári kórkem sózben hatqa túsedi, júre-júre abyzǵa aınalady. Iri sóılep, usaq áreketke barý, usaq sóılep iri júrmin deý myna ómirde qısynsyz, árıne. Aldyńǵysy óziniń qadirin kemitse, sońǵysy sóziniń qadirin ketiredi. ...Soldat qapshyǵyn ıyǵyna asyp, shańdaq jolmen batar kúnge ilesip jaıaý ilbigen jolaýshy elesteıdi kózime. Bul – týǵan jerin bylaıǵy tirshiligine temirqazyq etip ustaǵan, ómir boıy kindik qany tamǵan jerdi jyrlap kele jatqan qazaqtyń qabyrǵaly jazýshysy Ábdi­jámil Nurpeıisov. Buqar jyraýdyń: “Seksen bes jasqa kel­gende, Betińdegi nurdy alar, Bo­ıyń­daǵy shyrdy alar, aýzyńdaǵy tisti alar, Qolyńdaǵy isti alar”, – degeni eske tú­sedi. Ol zaman qaıda, bul zaman qaıda. Jy­raý aıtqan seńgir bıikke shyqqan abyz aǵa­myzdyń tisi de bútin, isi de bútin. Keshe ǵana kórdim, PEN klýb sharýasymen Más­keýge ushyp baramyn deıdi. Osydan tórt-bes jyl buryn arnaıy ýaqytyn bólip, tartyla bastaǵan Aral teńiziniń túkpirine máshınemen qysh tasyp, usta jaldap anasynyń basyna aq qyshtan kesene ornatyp oraldy. Marqum anasynyń molasy joǵalyp ketpesin dedi; maıdanda opat bolǵan ákesiniń esimi qalyń qa­zaqtyń aýzynda júre tursyn dep – jany jánnatta bolǵyr jaryqtyqtyń  aty-jónin ıelengen kóziniń aǵy men qara­syn­daı nemeresi  Kárim bul kúnde Bo­­lashaq baǵdarlamasymen shetelde oqı­dy. Basy aman, baýyry bútin kim bar deısiń dúnıede. Bireý erte, bireý kesh degendeı, Raýshany men Aıjany dúnıeden ótkende qazaq bitkenniń báriniń de qabyrǵasy birge qaıysty. Kisi ilgeri tileýmen ómir súredi. Eliniń tileýi – azamatynyń ti­leýi­niń ústinde, azamatynyń tileýi – eliniń ústinde! Qalamgerlik belsendilik – erteńgi kún­niń múddesin tapjyltpaı tanyp, shy­ǵarmasyna arqaý etip, tynymsyz áreket ústinde júrý. О́zin de qınaý, ózgeni de tynysh jatqyzbaý. Áıtse de, abyz aǵamyz aýyl arasynyń daý-damaıyna júgirmeı, óz júreginiń lúpilimen qozǵalady. Urymtaldy alystan boljaıdy. Shyǵarma jazýdy el sózin ustap ulyqtaǵanym dep tebirenedi. Qııanat, toǵysharlyq, jershildik, jikshildikke jany qas; kerdeń, kesapat minezge kirpideı jıyrylady. Jazýshynyń joǵaryda aıtqan súıekti týyndylaryn bylaı qoıyp, onyń maqala, joljazba, ocherkin oqyp otyryp – bet sharpyǵan maksımalıstik qushtarlyq qyzýdy sezinesiz. Jazýshy óz zamanynyń jaqsysyn da, jamanyn da kórdi, ashy­syna shamyrqanyp, tushysyna shattanyp shyǵa kelmedi; kóndi, kónterilik tanytty. Eshqashan bir ornynda toqyrap qalmady, ózin-ózi úzbeı shyńdap, rýhanı jetilip, óz keýdesin ózi kótere jyǵylýdy úrdis etti. Qazaq ádebıeti búgingi bıigine birden jete qalǵan joq. Talasty, daýly, ıt­jy­ǵys kezeńderi kóp boldy. Sosıalıstik realızmniń mektebinen ótti... tap­shy­l­dyqty, uranshyldyqty bastan keshirdi... ultshyldyqpen de alysty... pafostyq... magııalyq realızm úlgisine boı urdy... shyǵystyq baıtaq romantıkalyq sımvol­dar­ǵa da molynan júgindi... qaıtse de dáýir talabynan, qoǵam tileginen taban aýdarmady. Ylǵı batys pen shyǵystyń ǵajaıyp órnekti úlgilerine salysa boı túzedi. Ádebıettiń mazmundyq, túrlik sapasyn baspaldaqtap bıiktetýge kelgende – bázbir inilerinen góri baıaǵy aǵalardyń tyndyrǵany moldaı kórinedi kózime. Sol tyndyrympazdyń bel ortasynan men únemi Nurpeıisov tulǵasyn kóremin. Qazaq qaýymy óziniń myńdaǵan jyldar mesheýligin keıingi 20 jyl kóleminde tez-aq joıyp, aq patshalyq, qyzyl keńestik tóńkeristerdi artqa salyp, táýelsizdik tizginin qolyna alyp, básekege qabiletti elý eldiń kóshine iligetin sapta keledi. Mundaı pármendi jetilýge sóz zergerleriniń úlesi qomaqty. Zamandy jasaıtyn urpaqtyń tárbıeshi-muǵalimi myna Ábdijámil sekildi aǵalarymyz edi. Búginderi dúnıelik ádebıettiń tańdaýly sheberleriniń birine aınaldy. Ulttyq salt-dástúrdiń ýyzyna jaryp ósken, máıekti tilimen tebirene biletin, oqyr­man­dy da tebirente júretin sóz zergerimen zamandas bolǵanymyzǵa myń már­te táýbe aıtamyz. Aǵaǵa qarap pań­da­namyz! Aǵaǵa qarap bıikteımiz! Baladaı erkeligimiz ustaıdy. Shúbásiz shyndyq: Ábdijámil Nur­peıisov kitap oqıtyn árbir qazaqtyń júreginiń tórinde, týǵan halqymen birge jasaı beredi. Myrzataı JOLDASBEKOV.