Astronom, astrofızık syndy ǵarysh salasynyń mamandary men mehanık, geodezıst kartogrof syndy mamandarǵa asa zárýmiz. Bul mamandyqtardy tańdaýshylar qatary joqtyń qasy, sáıkesinshe qajettilik jyl sanap artyp keledi. Qazirgi tańda zamanaýı tehnologııalardyń san túri shyǵarylýda. Tórtkúl dúnıe tehnıkaǵa telmirgen zaman tórge ozdy. Osyǵan baılanysty munaı-gaz jáne energetıkalyq salaǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Biraq bul mamandyqqa degen suranystyń artýy joǵary bolǵanymen, oǵan jastardyń qyzyǵýshylyǵy tómen. 2016 jylǵy eń kóp suranysqa ıe mamandyqtardyń qataryna jalpy praktıka dárigeri, terapevter, akýsher-gınekologtar, anestezıolog, reanımatolog, balalar dárigeri endi. Bıylǵy statıstıkalyq málimetter boıynsha, qalalyq medısınalyq mekemelerge – 154 jalpy praktıka dárigeri qajet bolsa, aýyldarda 147 mamannyń orny bos tur. Qalalyq jerlerde 140 terapevt jetispese, aýylǵa 68 maman kerek. Sondaı-aq, áıelder densaýlyǵyna jaýap beretin 124 maman qala mekemelerine, 79 maman aýyl mekemelerine kerek. Qalalar boıynsha – 140, aýyldarda 44 anestezıolog mamany jetispeıdi. Qalalyq mekemelerde 114 balalar dárigeriniń, aýylda 38 dárigerdiń orny bos turǵan kórinedi. Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵy salasyna da jas mamandardyń asa qajet ekenin kórip júrmiz. Ásirese, aýyldyq aımaqtarda mundaı mamandarǵa suranys joǵary. Jas mamandardyń aýyldarǵa baryp jumys isteýine memleket tarapynan da qoldaýlar kóp.
Mamandar túlekterdiń óz ornyn taýyp, jumysqa ornalasýyna aldymen joǵary oqý oryndary basshylary múddeli bolý kerek deıdi. Al bizde kerisinshe. «Túlekterimizdiń jaǵdaıy neshik?» dep óndiris jaqqa nemese qaladaǵy memlekettik uıymdarǵa baryp, suraý salyp júrgen oqý oryndarynyń basshylary jaıly sırek estımiz. Basqasha aıtqanda «oqý ornynan keıingi taǵdyry qoǵamǵa amanat» degen birjaqty kózqarastyń shekpeninen áli kúnge deıin shyǵa almaı júrmiz. Sózimizdi naqty mysaldarmen tuzdyqtar bolsaq, otandyq joǵary oqý oryndarynyń bári halyqaralyq baılanys salasy mamandaryn daıyndaıdy. Jyl saıyn jalpy sany 2 myń túlek osy mamandyqty alyp shyǵady. Jyl saıyn kem degenge osy salaǵa 50 memlekettik grant bólinedi. Solardyń bes-altaýy ǵana Syrtqy ister mınıstrligine jáne shet elderdegi nemese óz elimizde tirkelgen dıplomatııalyq korpýstarǵa jumysqa qabyldanady. Al qalǵan 1995 túlek qaıda barady?
Sondaı-aq, jyl basynda otandyq basylym betterinde biz muǵalimderdi daıyndaýdyń aldaǵy 15 jyldyq josparyn oryndadyq, degen derekter paıda boldy. Bul másele de jýrnalısterdiń nazarynan tys qalmady. Nátıjesinde 2015-2016 jyldarǵa bólingen bilim grantynda muǵalimderge bólingen grant aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda 1,5 ese azaıǵany belgili boldy.
Túlekterdiń jumyssyz qalýynyń obektıvti, sýbektıvti sebepteri barshylyq. Olar: JOO qabyrǵalarynda daıyndalyp jatqan mamandar men naryqqa qajetti mamandyqtar arasyndaǵy baılanystyń joqtyǵy, qajetsiz mamandyqtardyń beı-bereketsiz daıyndalýyna aqyly bólimderdiń eselep úles qosyp jatqany jáne keıbir mamandyqtardy memlekettik tapsyryspen ǵana daıyndaýdyń kezi kelgeni jáne bul tizimniń jyl saıyn Úkimet bekitken tizimmen jańartylyp turýy tıis ekendigi. Sol sııaqty, oqý orny basshylary naryq talabyna ilese almaı jatady. JOO basshysy birinshi kezekte menedjer Hám naryqtyń tynysyn baqylap otyratyn sarapshy bolýy tıis. QBTÝ tuńǵysh rektory Ádil Ahmetov bar másele basshylardyń iskerligine baılanysty degen oıdy alǵa tartady. «JOO men qoǵam arasyndaǵy baılanys «Bizdiń balalar senderde júrgen edi. Qalaı ózderi?» degen biraýyz yqylastan bastalady. Bul bir. Ekinshiden, JOO basshylary mamandy paıdalanatyn óndiristerdi aıqyndap alyp, óndiris oryndary basshylarynyń kózin soǵan jetkizý qajet. «Osy úrdisti barlyq joǵary oqý orny basshylary basshylyqqa alýy kerek dep oılaımyn. О́ndirispen tyǵyz baılanys ornatpaǵan joǵary oqý orny mamandy kim úshin daıyndaıdy? Eger daıyndaǵan mamandaryńyzdy ulttyq nemese transulttyq kompanııalar qanyn jerge tamyzbaı, talap alyp ketip jatsa, sol oqý oryndaryn elıtaly oqý oryndary dep aıtýǵa bolady», deıdi Ádil Ahmetov.
Ishki jalpy ónimimizdiń 25 paıyzynan astamy sheteldikterdiń qolynda. Al olardyń negizgi mamandyqtardy óz elinen alyp keletini belgili. JOO qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Rahman Alshanov osydan biraz ýaqyt buryn «Shev-ron» kompanııasy 20 stýdentti jumysqa qabyldaımyz dep ózderine shaqyryp alǵanyn aıtady. Biraq solardyń biri de jumysqa qabyldanbaı, shydamaı ózderi ketip qalypty. О́ıtkeni, kompanııanyń qoldanatyn tehnıkasynyń tilin bizdiń balalar bilmeıdi. Baǵasy 2 mıllıon dollar turatyn qymbat tehnıkany isten shyǵaryp alýdan qoryqqan jastarymyz jumysty isteýge qorqaqtap ketip qalǵan.
– Shynymen, mundaı másele bar. Sondyqtan sheteldik kompanııalar tehnıkanyń qyr-syryn biletin óz mamandaryn shaqyrýǵa tyrysady. Bul máseleni sheshý úshin árbir kompanııa tabysynyń belgili bir paıyzyn maman daıarlaýǵa bólýge mindetti zańdylyqty tıimdi paıdalanýymyz kerek. Osy múmkindikti paıdalanyp, kompanııalardyń kerekti mamandy elimizden jiberip, oqytyp alýyn qatań qadaǵalap, mindetteýimiz kerek, – deıdi Rahman Alshanov.
Sońǵy kezde JOO men óndiris arasyndaǵy baılanysty zerttep júrgen mamandar «Eski kadrlar, qart mamandar jumystan zeınetkerlikke ketip jatyr. Olardyń ornyna jańa býyn kelgen joq. Osy keleńsizdik ulttyq qaýipsizdigimizge kedergi keltiredi» degendi jıi aıtyp júr. Elbasy men Úkimet myna salany damytý kerek, mynadaı taýarlardy ózimizde shyǵarýymyz kerek degendeı máselelerdi kóterip jatady. Biraq bizde bilim salasy óz josparymen bólek jumys atqaryp kele jatyr. Osydan biraz buryn buzylyp qalǵan dıktofonymdy jóndeıtin jer tappaı, biraz júgirdim. Nátıjesinde búkil qazaq basylymdarynyń 80 paıyzy shoǵyrlanǵan Almatyda dıktofonnyń tilin biletin birde-bir maman joq eken. Almaty men Astananyń ózinde jańadan ornatylyp jatqan túrli tehnıkalyq quraldardy isten shyǵyp qalǵanda jónge keltiretin maman joq. Ondaı oryndarda qartań kisiler júr. Olardyń ornyn kim basady? Qazaqtyń telefony, qazaqtyń spýtnıkteri, qazaqtyń mashınasy, qazaqtyń kompıýteri qaıda? Eń bolmaǵanda qazaqtyń ydys-aıaǵy qaıda?
– Biz óz-ózimizdi aldamaıyq, ár bilim salasynyń nátıjesi – ol qolǵa ustaıtyn bir taýar. Bizdiń qolymyzda qazir Qazaqstanda jasalǵan deıtin ne bar? Basqasyn bylaı qoıǵanda shege de, sabyn da, shaı da, kúkirt te joq. Kompıýter – Qytaıdan, teledıdar – Japonııadan, mashına – Reseı men Eýropadan. Sońǵy jyldary bul máselege qatty kóńil bólinýde. Aldaǵy ýaqytta sheshiledi dep úmittenemiz, deıdi saıasattanýshy, moderator Nurlan Erimbetov.
Gúlbarshyn SABAEVA
ALMATY
