«Skandınavııa jolbarysynyń» sekirisi

Osy oraıda sál sheginis jasap, sońǵy jahandyq qarjy-eko­no­­mıkalyq daǵdarystyń sheji­re­sine toqtalar bolsaq, ol 2008 jyl­dyń kúzinde Lehman Brothers banki­niń bankrotqa ushyrap, qor ry­noktarynyń quldyraýynan bas­taý aldy. Munaı baǵasy 51 dol­larǵa deıin quldyrady. 2008 jyl­dyń jeltoqsanynda Eýropa eko­nomıkasy toqyraý aımaǵyna kir­di. Eýropanyń Grekııa, Ispanııa, Fın­lıandııa jáne Portýgalııa sııaqty damyǵan memleketteri daǵdarys saldarynan qatty kúızeliske ushyrap, ekonomıkalyq resessııaǵa tústi. Resessııaǵa ushyraǵan eýroaımaq elderiniń ishinde Portýgalııanyń jaǵdaıy múlde quldyrap ketti. Máselen, Standard & Poor′s agenttigi 2012 jyly Portýgalııanyń reı­tın­gin «qoqystyq» deńgeıge deıin tú­sirdi.
Kári qurlyq daǵdarys qur­saý­yna túsken sol bir óliara shaq­ta kóp­tegen sarapshylar Por­tý­ga­lııa­nyń bolashaǵynan kúder úzip, daǵ­darystan turalaǵan Eýropalyq odaq­tyń qaıtadan qatarǵa qo­sy­latynyna da senimsizdik tanyt­qan edi. Sóıtken Portýgalııa aıdy as­pannan bir-aq shyǵaryp, 2017 jyl­dyń birinshi toqsanyndaǵy kór­setkishter boıynsha 2,8 paıyz jalpy ekonomıkalyq ósimge qol jetkizdi. Bul Eýropa úshin óte úlken kórsetkish. Bıylǵy jyldyń bi­rin­shi jartyjyldyǵynda  shet el ınvestısııasyn tartý jóninen Por­týgalııa Eýroodaqta aldyńǵy oryn­ǵa shyqty. Bul eldegi bıýdjet tapshylyǵy 2010 jyly IJО́-niń 10 paıyzyn qurasa, qazir bul kórsetkish 2 paıyzǵa deıin tó­mendedi.
Portýgalııanyń Lıssabon, Porto sııaqty iri qalalaryndaǵy kúrt quldyrap ketken jyljymaı­tyn múlik baǵasy qaıtadan kó­terile bastady. О́tken aptada Portýgalııa Eýrokomıssııanyń ruqsatymen HVQ-nyń 10 mıllıard eýro kólemindegi qaryzyn mer­ziminen buryn tóledi. 2015 jy­ly eldegi bılikti  qolǵa alǵan so­­sıalıster men kommýnısterden quralǵan koalısııalyq úkimet tıimdi reformalar júrgizip, úlken je­tistikterge qol jetkizip ke­le­di. Eń bastysy, sońǵy on jyl kó­le­min­de portýgaldyqtar alǵash ret el erteńine shynaıy  senim arta bas­tady.
Álem ekonomıkasyn tyǵyryqqa ti­regen 2008 jylǵy jahandyq qar­jy-ekonomıkalyq daǵdarys saldarynan resessııaǵa ushyraǵan eýroaımaq elderiniń biri Fın­lıandııa bolatyn. Dýaly aýyz sarapshylar búginde Fınlıandııa eko­nomıkasynyń resessııadan shy­ǵyp qana qoımaı,  qarqyndy da­mý jolyna túskenin biraýyzdan mo­ıyndap otyr. 2016 jyldyń qazan-jeltoqsan aılarymen salys­tyr­ǵanda, ústimizdegi jyldyń alǵashqy úsh aıynda Fınlıandııa mem­leketiniń IJО́ ósimi 1,2 paıyzdy quraǵan. Al bul kórsetkish ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda, tipti joǵary 2,7 paıyz ósimdi kórsetip otyr.  Eń bastysy, sońǵy alty toqsannyń bes toqsanynda el ekonomıkasynda turaqty ósim qarqyny saqtalyp keledi. Tipti, Bloomberg agent­tiginiń tilshileri Raıne Tıessalo men Katı Pohıanpalo  Fınlıandııanyń eko­no­mıkalyq damý qarqynyna qarap, «Skandınavııa jolbarysy» paıda boldy degen pikirdi alǵa tartty.
Skandınavııadaǵy  eýroaımaqqa  múshe jalǵyz memleket bolyp tabylatyn Fın­lıandııanyń eko­no­mıkalyq damý qarqyny irgeli kór­shilerine qaraǵanda, shyn máninde, oq boıy alda keledi. Máselen, naq osy merzim ishinde Da­nııa memleketiniń IJО́ ósimi 0,6 paı­y­z­­ǵa teń bolsa, ústimizdegi jyl­dyń bi­rinshi toqsanynda Shve­sııada bul kór­setkish 0,4 paıyzdy, al Norvegııada 0,2 paıyzdy qurap otyr. «Fınlıandııa ekonomıkasynyń ósý qarqyny Eýro­odaqtyń ortasha kórsetkishinen ozyp ketti. El ekonomıkasynyń ósý qarqyny odan ári jalǵasýda. Bul jańa jumys oryndaryn ashyp, eldegi jumyssyzdyq deńgeıin tómendetetindigi daýsyz», deıdi Danske Bank A/S- tyń bas ekonomısi Pası Kýoppamakı.
Osy rette Eýropalyq odaq jaıyna da qysqasha toqtalyp ótken artyq bol­mas. Kári qurylyqtyń damyǵan mem­leketteri osydan 40 jyldan astam ýa­qyt buryn Eýropalyq odaqtyń irgetasyn qalady. Aldymen bul odaq alty memlekettiń: Belgııa, Germanııa, Italııa, Lıýksembýrg, Nıderland jáne Fransııa memleketteriniń basyn biriktirse, búginde bul ıntegrasııalyq qurylymǵa kári qurylyqtyń 28 memleketi múshe bolyp tabylady. EO 500 mıllıonnan astam adamdy biriktirgen álemdegi eń baı eko­no­mıkalyq odaq bolyp tabylady. Onyń birikken IJО́ kólemi 15 trıllıon dollardan astam qar­jy­ny quraıdy. Sonymen birge, EO-ǵa múshe memleketterdiń basym bóli­gi aınalymǵa biryńǵaı valıýta – eýrony engizip, eýroaımaq quryp otyr. Portýgalııa men Fınlıandııa elderindegi joǵary ekonomıkalyq ósim EO-nyń erteńine berik senim uıalatady. 
Mine, osy odaqta ekonomıkalyq ósimi jaǵynan joǵary kórsetkishke je­tip otyrǵan Fınlıandııanyń te­geýrini de tegin emes. Sarap­shy­lar­dyń pikirinshe, bul eldegi joǵary eko­no­mıkalyq kórsetkishke bastaý bolyp otyr­ǵan eksport kóleminiń artýy jáne so­ń­ǵy kezde qalyptasqan qolaıly ınvestısııalyq  ahýal bolyp otyrǵan kórinedi. Bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanynda eldiń eksporttyq áleýeti 5 paıyzǵa artqan. Al Fınlıandııaǵa tartylǵan shet el ınvestısııasy 3,9 paıyzǵa kóbeıgen. 

Jylqybaı JAǴYPARULY, 
«Egemen Qazaqstan»