– Bolatbek Bımendeuly, elimizde MÁMS júıesin engizýdegi basty maqsat pen onyń negizgi sebepterin qysqasha túsindirip ótseńiz...
– Negizgi maqsat – memleket pen jumys berýshi jáne jumysshy arasyndaǵy ózara jaýapkershilikti, yqpaldastyqty qalyptastyrý. Bul álemdegi ozyq elderdiń tájirıbesinde bar. Qazirgi tańda dúnıe júzinde densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrýdyń úsh júıesi bar desek, onyń biri memlekettik júıe. Máselen, Qazaqstandaǵy áleýmettik salanyń, onyń ishinde densaýlyq saqtaý salasyna qatysty máseleniń barlyq aýyrt-
palyǵyn memleket moınyna alyp, qarjylandyrý tek bıýdjet esebinen sheshilip keldi. Aýyrǵan jaǵdaıda tegin medısınalyq kómekke júginedi. Demek, halyq tarapynan da, jumys berýshi tarapynan da eshqandaı jaýapkershilik bolǵan joq. Ekinshi júıe – saqtandyrý kompanııasy. Saqtandyrýdyń jeke túrindegi júıesi Amerıkada qoldanylady. Qazirgi tańda Amerıkada 30 mln-ǵa jýyq halyqtyń tegin kómek alý máselesi kúrdeli jaǵdaıda. О́ıtkeni, saqtandyrý polısin satyp alýǵa múmkindigi joq. Osy qıyndyqtardy eskere otyryp, kóptegen elder memlekettik saqtandyrý júıesin engizip, oǵan memleketti de, saqtandyrý kompanııalaryn da qatystyrǵan. Elimizde 2018 jyldan engizilgeli otyrǵan júıe – osy.
– Bul júıe halyqqa ne beredi, qajettiligi qansha?
– Birinshiden, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qarjylaı turaqtandyrýdy qamtamasyz etedi. Sol arqyly halyqqa medısınalyq kómektiń barlyq túriniń qoljetimdiligi artady jáne túrli tetikterdi paıdalana otyryp, medısınalyq qyzmettiń sapasy kóteriledi. Osylaısha, bolashaqta densaýlyq saqtaý salasynyń tıimdiligi, nátıjeliligi artady. Ekinshiden, ár adam qaltasynan óz densaýlyǵyna tólem tóleıtin bolsa, densaýlyǵyna degen jaýapkershiligi, mádenıeti joǵarylaıdy. Sondaı-aq jarna tóleýshi emdeý ornynan sapaly qyzmet kórsetýdi talap etýge quqyly. Quqy bolǵannan keıin medısına qyzmetkerleriniń de, medısına uıymdarynyń da jaýapkershiligi kúsheıedi ári emdeý mekemeleri arasynda básekelestik paıda bolady. Úshinshiden, qazir medısına bir ornynda turǵan joq, jańa ınnovasııa jolǵa qoıylyp, óte kóp ózgerister bolyp jatyr. Esesine ondaı joǵary mamandandyrylǵan kardıohırýrgııa, transplantasııa, travmatologııa salalary qomaqty qarajatty qajet etedi. Ásirese, zertteý, dıagnoz qoıý apparattary, dári-dármek, quraldar óte qymbat. Jańa zamanǵa saı ǵımarattar kerek. Máselen, bizdiń ortalyq ǵımaratynyń 65 paıyzynyń tozyǵy jetken. Onyń bárin salýǵa memlekettiń jaǵdaıy joq. Sondyqtan osy júıe arqyly bul salaǵa qosymsha qarajat tartyp, materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa múmkindik týady.
– Júıeniń áleýmettik saqtandyrý atanýy qandaı da bir ózgeris ákeledi me?
– Árıne, bul jerde áleýmettik ádildikti qamtamasyz etý degen másele jatyr. Máselen, bul joldy álemniń qanshama eli tańdap otyr. Sebebi, olar áleýeti joǵary adamdar esebinen áleýmettik ádildikti sheshýdi kózdeıdi. Ol bizdiń qoǵamda da bar. Bizde de óte tómengi mólsherde jalaqy alatyndar barshylyq. Demek, áleýeti joǵary azamattardyń jarnasy esebinen áleýeti tómenderdi, saý adam aýrý adamdy emdeýge múmkindik bermek.
– Qandaı jaǵdaıda bul júıeniń júzege aspaýyna qaýip týýy yqtımal?
– Negizinen tólemder ýaqytynda túspeı jatqan jaǵdaıda. Bes jyldyń ishinde úkimet óz moınyna alyp otyrǵan qazirgi on mıllıon adamnyń kólemi azaıady. Tegin kórsetiletin kepildendirilgen kómektiń kólemi de kemı bastaıdy. О́ıtkeni, ýaqyt ótip, júıe qalypty jumys istegen saıyn áleýmettik mańyzy bar naýqastar MÁMS júıesine óte bastaıdy. Bul jerde baqylaý tetikteri jaqsy uıymdastyrylýy qajet. Ol úshin qorda halyqty emdeýge tıisti qarajat bolýy tıis. О́ıtpegen jaǵdaıda halyqtyń der kezinde medısınalyq kómek alýǵa múmkindigi bolmaı, senimsizdik týady.
Árıne, 90-shy jyldardaǵy ekonomıkalyq ahýaldy qazirgi jaǵdaımen salystyrýǵa kelmeıdi. Onda jalpy el ekonomıkasy da, medısına salasy da jańashyl reformany júzege asyrýǵa tolyq daıyn emes edi. Eń bastysy, tólemder túspedi. Kóptegen kásiporyndar kúrdeli qarjylyq qıynshylyqqa, basym bóligi bankrotqa ushyrady. Oǵan da jıyrma jyldaı ýaqyt ótti. Búgingi jaǵdaıymyz múldem basqasha. Búginde júıeniń turaqty qyzmet etýine qatysty alǵysharttar qalyptasqan. Barlyq medısınalyq mekemelerdiń mártebesi belgilendi. Aqyly kómek kórsetetin, basqa da kommersııalyq mártebeler aıqyndaldy. Ár aýrýdyń óz tarıfi, baǵasy da belgilenip, dári-dármekpen qamtamasyz etý máselesi sheshildi. Kompıýterlik júıemiz bar, halyqty emdeý máselesi – kimge úkimet tóleıdi, kimge josparly kepildendirilgen tegin kómek sheńberinde medısınalyq kómek kórsetiledi, kimge jumys berýshi tóleıdi, barlyǵy júıelendi. Bul kómekti baqylaıtyn Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Medısınalyq qyzmettiń sapasyn baqylaý jáne Medısınalyq qyzmet aqysyn tóleý komıtetteri jumysqa kirisýge daıyn.
– Jeke menshik emdeý oryndaryn qatystyrý máselesi de qarastyrylyp otyr. Bul qalaı júzege asady?
–Sońǵy kezde elimizde jeke tulǵalarǵa medısınalyq mekemelerdi jekeshelendirý máselesine qatty kóńil bólinýde. О́ıtkeni, úkimettiń sonshama mekemeni ustap turýy qıyn. Qazirgi medısına mekemeleriniń tozý deńgeıi 75, qural jabdyqtarmen jaraqtanýy 45 paıyzǵa teń. Onyń bárin jaqsartýǵa úkimetten 1 trıllıonǵa jýyq teńge qajet. Ázirge, bul múmkin emes jaǵdaı. Sondyqtan jekeshelendirýge beriletin, berilmeıtin nysandardy belgileýde muqııattylyq qajet. Onyń óz talaptary bolady. Máselen, jeke tulǵaǵa berilgen jaǵdaıda jalpy belgilengen profıldi saqtaýǵa mindetti. О́ıtkeni, halyq erteń odan japa shekpeýi tıis. Ár aýrýdyń óz koeffısıenti bar, soǵan qaraı aqsha tólenedi. Erteń kásipker «maǵan myna aýrýdy emdeý tıimsiz. Berip jatqan qarajattaryń shyǵyndy ótemeıdi, bolmasa tıisti tarıfti kóbeıtińder» deýi múmkin. Sonda ol aýrý qaıda barady? Osyndaı jaǵdaılar aldymyzdan shyqpas úshin jekeshelendirýge baqylaýdy kúsheıtý kerek.
– Kópshilikti aýrýhanaǵa jatyp emdelýdiń tártibi qyzyqtyrady. Portaldyq júıe saqtala ma?
– Iá, portaldyq júıe qalady. Bul dúnıe júzinde bar tájirıbe. Qaı memlekette de josparly kómek alýda kezek bolady. О́ıtkeni, portalsyz naýqastardy rettep jatqyzý múmkin emes. Bir utymdysy, adam óz kezegin tizimnen kórip, keleńsiz faktiler kezdesse aryzdanyp, tekserte alady. Máselen, bizdiń ortalyqtyń múmkindigi jylyna 3,5 myń adam. Al qajettilik 5-7 myńǵa jetse she? Mundaı jaǵdaıda kezek kútýge týra keledi. Bolmasa basqa emdeý mekemelerindegi stasıonarlyq kómektiń deńgeıin kóterýge, sondaı-aq oblys ortalyqtarynda joǵary mamandandyrylǵan kómek kórsetýge jaǵdaı jasaý kerek. Al negizgisi ári bastysy, emhanalyq-ambýlatorııalyq jaǵdaıda medısınalyq qyzmet kórsetýdi jolǵa qoıý kerek. Qazir emhanalarǵa úlken kóńil bólinýde, biraq ondaǵy qyzmet túri óz deńgeıinde bolmaǵandyqtan, halyqtyń senimdiligi tómendeý. О́ıtkeni, emhana jaǵdaıynda dárigerler jetispeýshiligi oryn alǵan. Bar dárigerlerge júkteme kóp. Máselen, shetelde jalpy tájirıbelik dárigerge bir jarym pasıentten kelse, bizde úsh myńnan asady. Sondyqtan aýrýdy der kezinde anyqtaýǵa múmkindik tómen. Sodan da shyǵar, halyq birden stasıonarda jatyp emdelýge óte yqylasty. Endi kelesi jyldan engiziletin MÁMS jaǵdaıynda osy júıeni júıeli jolǵa qoıý – emhanalarǵa mamandar tartý, sonymen qatar emhanalyq kómekti múmkindiginshe naýqastarǵa jaqyndatý, stasıonarlyq kómekti úı jaǵdaıynda alýdy uıymdastyrý máselesine basty kóńil bóliný kózdelgen. Eger osynyń bári eskerilip, emhanalyq-ambýlatorııalyq qyzmet óz deńgeıinde qalypty jumys isteıtin bolsa, onda halyqtyń 50 paıyzǵa jýyǵyna stasıonarǵa barmaı-aq emdelýge múmkindik týmaq.
Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
