ATQARYLǴAN JUMYSTAR AÝQYMDY, ALDA TURǴAN MINDETTER DE AZ EMES

Úkimet Memleket basshysy aldynda esep berdi Keńeske Premer-Mınıstr K.Má­simov, Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy A.Mýsın, Premer-Mınıstrdiń orynbasarlary jáne Úkimet músheleri qatysty. Keńes barysynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov Elbasyna elimizdiń 2009 jylǵy áleýmettik-ekono­mı­kalyq damýynyń qorytyndylary jáne 2010 jylǵa arnalǵan damý jospary týraly esep berdi. Sol sııaqty Premer-Mınıstrdiń orynbasary Erbol Orynbaevtyń Úkimettiń 2010 jylǵa arnalǵan jospary týraly jáne Indýstrııa jáne saýda mınıstri Áset Iseke­shev­tiń ekonomıkamyzdy ındýs­trııa­landyrý týraly baıandamalary tyńdaldy. Úkimettiń esebinde atap kór­se­tilgenindeı, ótken jyldyń qory­tyn­dysynda ishki jalpy ónimniń kólemi naqty kórsetkishter boı­yn­sha 2008 jylmen salystyrǵanda 1,1 paıyzǵa artty. О́nerkásip óni­mi­niń kólemi 2009 jyly 8,9 trıl­lıon teńgeni qurap, 2008 jylmen salystyrǵanda 1,7 paıyzǵa ósti. Qu­rylys salasynda ónim óndirý kólemi ótken jyly 1,8 trıllıon teńge kóleminde bolyp, burynǵy jyl­men salystyrǵanda 4,9 paıyz­ǵa tómendedi. Esepti kezeń ishinde aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirý 1,6 trıllıon teńgege jetip, aldyń­ǵy jylmen salystyrǵanda 13,8 paı­yzǵa artty. Esepti jyl ishinde shaǵyn jáne orta bıznes sýbek­ti­leri 2,7 mıllıard teńgeniń óni­min óndirdi. 2009 jyly negizgi ka­pıtalǵa tartylǵan ınvestısııa 4,5 trıllıon teńgege jetip, burynǵy jylmen salystyrǵanda 2,1 paıyz­ǵa ósti. О́tken jyly ınflıasııa deń­geıi 6,2 paıyz boldy. 2008 jyly bul kórsetkish 9,5 paıyzdy qu­raǵan bolatyn. Jyl sońynda ju­myssyzdyq deńgeıi 6,3 paıyz boldy. Jyldyń basynda bul kór­setkish 6,9 paıyzǵa teń edi. Transfertterdiń túsimin qosa eseptegende, 2009 jylǵy memle­ket­tik bıýdjettiń kirisi 100,5 paı­yz­ǵa oryndaldy. Basqasha aıtsaq, josparlanǵan 3 489,4 mıllıard teńgeniń ornyna bıýdjetke 3 505,3 mıllıard teńge qarjy quıyldy. Al salyq túsimderi 2 228,7 mıl­lı­ard teńgeni nemese jospardyń 104,8 paıyzyn qurady. Ulttyq qor­ǵa ótken jyly jospardaǵy 1 394,9 mıllıard teńgeniń ornyna 1 378,1 mıllıard teńge qarjy tús­ti. Al Ulttyq qordan respýblı­ka­lyq bıýdjetke daǵdarysqa qarsy is-qımyl sharalaryn qarjylan­dy­rý úshin jyl ishinde 1 107,5 mıl­lı­ard teńge qarjy aýdaryldy. Atap aıtqanda, 843,1 mıllıard teńge kepildendirilgen transfert jáne 261,5 mıllıard teńge maq­sat­ty transfert. Qoryta aıtqanda, 2009 jyly Ulttyq qordyń ósimi 270,6 mıllıard teńgege jetip, 2010 jyldyń 1 qańtaryndaǵy esep boı­yn­sha jalpy mólsheri 4 542,8 mıl­lıard teńgege jetti. Altyn valıýta rezervteri 2010 jyldyń 1 qańtaryndaǵy ahýal boıynsha 23,2 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Iаǵnı, 2009 jyly 3,3 mıllıard AQSh dollaryna artty. Ekonomıkalyq ósimniń 2009 jylǵy negizgi kózderi sheteldik jáne memlekettik ınvestısııa­lar­dyń artýynan quraldy. Memle­ket­tik ınvestısııalardyń deńgeıi ót­ken jyly 29 paıyzǵa ósti. Ol daǵ­darysqa qarsy qabyldanǵan baǵ­dar­lamalardy qarjylandyrýdy eseptegende 1,4 trıllıon teńgeni qu­rady. Sonymen birge, ekonomı­ka­lyq ósimge munaı óndirýdiń (5,8 mıllıon tonnaǵa) jáne tabıǵı gazdyń (2,1 mıllıard tekshe me­trge) ósýi oń yqpalyn tıgizdi. Sol sııaqty ekonomıkalyq kórsetkish­te­rimizdiń jaqsarýyna dıqandary­myz­dyń 20,5 mıllıon tonna re­kor­dtyq astyq jınaýynyń da qosqan ıgi yqpaly ólsheýsiz. Keńeste Elbasy Nursultan Nazarbaev 2009 jylǵy elimizdiń damý qorytyndylaryn saraptaı kelip, ótken jyly aýqymdy ju­mys kólemi atqarylǵandyǵyn atap kórsetti. О́tken jyl elimiz úshin úlken synaq jyly bolǵany bel­gili, dedi Elbasy. Daǵdarysty jeńý úshin biz asa zor aýqymdy sharalar atqardyq. Osy oraıda Úkimettiń istegen jumysy bárińizge belgili, aı saıyn meniń aldymda esep berip otyrdy. Úkimet basshylyǵy, mınıstrler jáne ákimder birigip is­tegen nátıjeli jumystyń arqa­synda biz daǵdarystan abyroımen óttik. Qazir ekonomıkamyzdyń da­mý qarqyny oń nátıjeler kórse­tip otyr. Ol biz úshin úlken jeńis. Dúnıe júzindegi memleketterde bolyp jatqan ahýaldy bárimiz de bilemiz, dedi odan ári Memleket bas­shysy. Kóptegen memleketter ót­ken jyly ekonomıkada oń je­tis­tikterge jete almady. Biz ser­pindi memleketter dep atalatyn­dar­dyń ishinde boldyq. Kóptegen memleketterdiń syrtqy qaryzdary úlken kólemde artýda, nesıe kó­lemi de artyp barady, bıýdjet tap­shylyǵy asa zor deńgeıge jetken, jumyssyzdyq beleń alǵan, óte kóp kásiporyndar jumysyn toqtatqan. Mine, osyndaı jaǵdaıda bizdiń eko­nomıkamyz daǵdarystan shy­ǵyn­syz shyǵyp keledi. Qıyndyq­tar­ǵa qaramastan, biz kóptegen jańa óndiris oryndaryn ashtyq. Osynyń arqasynda jumyssyz­dyq­ty qysqarttyq, ınflıasııany tó­men­dettik, “Jol kartasyn” júzege asyrý barysynda elimizdiń  tur­ǵyn­dary úshin asa qajet úlken  ju­mystardy atqardyq. Halyqqa qa­jetti áleýmettik jaǵdaılar ja­sa­lyndy. Jańa mektepter, aýrý­ha­nalar salyndy. Jol salý, sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máse­le­leri keń aýqymda sheshildi. Ási­rese, biz burynnan qordalanyp qal­ǵan, qolymyz jetpeı júrgen kommýnaldyq júıelerdi jańǵyrtý jumystaryn jasap, aýqymdy mindetterdi júzege asyrdyq. Tarıh tabaldyryqtan attaǵan 2010 jyly bizdi budan da aýqymdy mindetter kútip tur. 2010 jyl biz úshin 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý baǵdarlamamyzdy júzege asyrý ne­gizinde Qazaqstandy serpindi ósý­diń turaqty traektorııasyna shy­ǵaratyn jyl bolýy tıis, dep atap kórsetti Nursultan Nazarbaev. Odan ári Memleket basshysy sońǵy jyldary bank júıesinde qalyptasqan keleńsiz jaǵdaılarǵa toqtaldy. Bank júıesi mańaıyn­daǵy kóptegen jeke menshik qury­lym­dardyń jumysyna tosqaýyl qoıý kerek ekendigin aıta kelip, El­ba­sy “Bankter tek qana taza bank qyzmetimen aınalysýy ke­rek” ekendigin eskertti. Osy rette Memleket basshysy shekten shyq­qan tabystar bolmaýy úshin bank marjalaryna Úkimet tarapynan qatań baqylaý qoıylýy kerek ekendigin atap kórsetti. О́nerkásip salasynan bizdiń kúterimiz kóp, úmitimiz úlken dep jal­ǵastyrdy sózin odan ári El­ba­sy. 2020 jylǵa arnalǵan stra­te­gııalyq damý baǵdarlamamyzdyń aıasynda ekonomıkamyzdy ın­dýs­trııa­landyrýdyń besjyldyǵy bas­taldy. Bizdiń maqsat – eko­no­mı­ka­myzdy ındýstrııalandyrý ná­tı­jesinde munaıǵa táýeldilikten qu­tylý. Men baǵdarlama jobasymen, onyń ishinde ındýstrııalandyrý jáne kásiporyndardy ornalas­ty­rý josparymen jan-jaqty ta­nystym. Odan ári Elbasy bizdiń bul ekonomıkany ındýstrııalandyrý baǵdarlamamyzdyń sonaý otyzyn­shy jyldardaǵy stalındik ın­dýs­trııalandyrý besjyldyǵynan tú­be­geıli ózgesheligi bar ekendigin atap kórsetti. Memleketimizdiń, hal­qymyzdyń bolashaǵy úshin biz bul jumysty barynsha yjdaǵatty júrgizýimiz kerek. Bul baǵdar­la­ma­dan kúterimiz kóp. Biz qazir onyń bastaýynda turmyz. Sondyqtan bul máseleni meılinshe júıeli jáne sapaly atqarýymyz kerek, dedi Memleket basshysy. Sondaı-aq, Elbasy óz sózinde shetel kompanııalarymen budan buryn jasalǵan kelisim-sharttar­daǵy keıbir keleńsiz jaılarǵa da toqtaldy. Bul rette Memleket bas­shysy sheteldik munaı óndirý­shi­lerdiń ilespe gazǵa degen nem­qu­raı­dylyq kózqarasyn mysalǵa kel­tirdi. Ilespe gaz buryn jasal­ǵan kelisim-sharttarda kórsetil­me­gen. Bul memleket menshigi. Ony shyǵarýǵa munaı óndirýshiler eshqandaı shyǵyn jumsamaıdy. Sondyqtan ilespe gaz máselesine erekshe kózqaras kerek ekendigin aıta kelip, Memleket basshysy kelisim-sharttardaǵy, ásirese, elimizdiń tabıǵı baılyǵyn ıgerýge baılanysty jasalatyn bolashaq­taǵy kelisim-sharttarda bul máse­le­ge barynsha mán berý kerektigin eskertti. Sonymen birge, Elbasy  sheteldik kompanııalarǵa salyna­tyn salyq máselesine de toqtalyp ótti. Búginde elimizde jumys istep jatqan sheteldik kompanııalardyń kelisim-sharttary bul qujattar qabyldanǵan kezeńdegi zańdarmen jumys istep jatqandyǵyn eske salyp, ýaqyt bir orynda turmaı­tyndyǵyn, búkil álemde ómir ózgeriske ushyrap otyrǵandyǵyn, soǵan baılanysty memleket múddesi bizdi bul máselege jańasha qaraýǵa ıtermelep otyrǵandyǵyn eskertti. Odan ári Memleket basshysy munaı jáne gaz salasynda jumys is­teıtin kompanııalardaǵy kadr má­selesine erekshe toqtaldy. Bú­ginde munaı óndirýmen kez kelgen adam aınalysatyn bolǵan. Ara­la­rynda maman munaıshylar joq. Bul salada jumys isteıtin shetel­dik kompanııalardyń menedjerlik quramynda qazaqstandyq mamandar joqtyń qasy. Elimizde munaı sa­lasynyń damyp kele jatqan­dy­ǵy­na júz jyldan assa da, qazaq­stan­dyq munaıshylardyń sheteldik kompanııalarda eńbek etýine tos­qaýyl kóp.  Elbasy Úkimetke alda­ǵy ýaqytta bul máselege barynsha na­zar aýdarý qajet ekendigin tap­syrdy. Kórshi memlekettermen salys­tyrǵanda bizdiń elimizde tarıftiń óte tómen ekendigin aıta kelip, Prezıdent bul salada da oryn alyp otyrǵan olqylyqtardyń bar ekendigin atap kórsetti. Osydan 10-15 jyl buryn jeke menshik ın­vestorlar elimizdegi jylý elektr ortalyqtaryn, bý qazandyqtaryn jáne basqa nysandardy menshikke alǵan. Jasalǵan kelisim-sharttarda olar bul nysandarǵa ınvestısııa quıyp, kúrdeli jóndeýden ótkizýge, damytýǵa mindettelgen. Al is jú­zinde olar  bul nysandarǵa kók tıyn da salǵan joq. Jylý ón­di­rý­shi, energııa óndirýshi ınvestor­lar jasalǵan kelisim-sharttardy oryndamady. Sondyqtan bul salada naqty tekserister júrgizip, jylý jáne elektr óndirýshilerdi tarıf esebinen ǵana emes, ne­sıeler alyp, óndiristi damytýǵa mindetteý qajet. Sóziniń sońynda Nursultan Nazarbaev memlekettik qyzmet sa­la­synda jumys isteıtin jas kadr­lar jaǵdaıyna jan-jaqty toq­tal­dy. Jastarǵa qoldaý kórsetý meniń saıasatym, dedi Elbasy. Biz osy maq­satty júzege asyrdyq. Kóp­te­gen  vedomstvolar men mınıstr­lik­terdiń basshylyǵyna jastardy tarttyq. Bul máseleniń keń etek alyp ketkendigi sonshama, búginde biz mınıstrlikter men vedom­stvo­lardyń apparattaryn balabaq­shaǵa aınaldyryp aldyq. Jyly keń­sede otyrǵan osyndaı jastar­dyń kópshiligi qandaı mindet at­qaratyndyǵyn, nemen aınaly­sa­ty­nyn da bilmeıdi. Jaqsy oryn, joǵary jalaqy alady, al is or­nynan jyljymaıdy. Árıne, men jas kadrlardyń bári sondaı dep aıtyp otyrǵanym joq. Olardyń 15-20 paıyzy óz ornynda eńbek etip otyr. Al qalǵandary nemen shuǵyldanatynyn bilmeıdi. Jas kadrlardyń elimizge aýa­daı qajet ekendigin aıta kelip, Mem­leket basshysy keıbir mı­nıstr­likter men vedomstvolarda oryn alǵan keleńsizdikterdi shuǵyl túrde retke keltirý kerek ekendigin atap kórsetti. Mınıstrlerdiń jáne vedomostvo basshylarynyń keıbir jas orynbasarlaryn ob­lys­tyń nemese aýdandardyń ákim­deriniń orynbasary etip aýystyrý kerek. Al olardyń ornyna jer­gilikti jerlerdegi tájirıbeli kadr­lardy tartý qajet. Bul aıtylǵan máselelerdiń “Bolashaq” baǵdarla­ma­sy boıynsha shetelderden oqý bitirip kelgen jas kadrlarǵa da qatysty ekendigin atap kórsetti Elbasy. 2007 jylǵy álemdik qarjy-eko­nomıkalyq daǵdarys saldary­nan bastalǵan úderis eshqaıda jo­ǵalyp ketken joq. Ol jalǵasýda. Sondyqtan biz barlyǵyna daıyn bolýymyz kerek, dedi óz sózinde Memleket basshysy. Osyǵan baılanysty jahandaný úrdisinde Qazaqstannyń qandaı oryn alý kerektigi, elimizdiń bolashaqtaǵy damý strategııalary naqty aıqyn­dalýy kerek. Bul máselemen bizdiń elimizde shuǵyldanatyn ınstı­týt­tar men ortalyqtar kóptep sana­lady. Olardyń jumysynyń ná­tıjesi qandaı? Bul ınstıtýttar men ortalyqtar qajet shyǵar, dep jalǵastyrdy sózin odan ári Elbasy, alaıda bizge bul máselede taǵy da jan-jaqty oılaný qajet. Budan buryn elimizde Strate­gııa­lyq zertteýler agenttigi bolǵan edi. Ol osy ınstıtýttar men orta­lyq­tardyń jumysyn úılestiretin. Biz ony joıyp aldyq. Aldaǵy ýa­qyt­ta bizge biryńǵaı strategııalyq sa­raptama jasaıtyn, ishki jáne syrtqy saıasatty belgileıtin bir or­talyq qurý kerek, dedi Mem­leket basshysy. Biz ózimizdiń damýymyzda bu­ryn ońtústik-shyǵys “jolbarys­tary­nyń” tájirıbesine súıendik. Solardan úırendik. Men osyndaı saıasat júrgizdim. Biz muny durys jasadyq, dedi Elbasy sóziniń qo­ry­tyndysynda. Endi biz Fınlıan­dııa­dan úırenýimiz kerek. Al Fın­lıandııadan úırený degenimiz ne? Bul, birinshiden, bilim berýdiń jo­ǵa­ry standarttary, ekinshiden, ǵy­lymı izdenisterge qarjy bólýde básekelestiktiń basymdyǵy, úshin­shiden, bolashaqtyń ulttyq ınfra­qurylymy, tórtinshiden, memle­ket­tiń, ǵylymnyń jáne bıznestiń kúshin ortaq maqsatqa biriktirý. Qysqasha aıtsaq, bul osy tórt tuǵyrdan turady. Keńeste sóılegen sózin qory­tyn­dylaı kelip, Memleket bas­shysy elimizdiń damý bolashaǵyn aıqyndaıtyn 2020 jylǵa deıingi strategııalyq baǵdarlamanyń aı­ryq­sha mańyzdylyǵyn,  osy baǵ­darlamany júzege asyrý maqsa­tyn­da jáne 2010 jylǵa arnalǵan damý josparynda joǵaryda aı­tylǵan mindetterdi is júzine asyrý qajettigin atap kórsetti. Jylqybaı JAǴYPARULY.