Táýelsiz teatr kerek pe?

Bilýimizshe, bul tek qarashańyraq teatrǵa ǵana emes, barlyq qazaqstandyq teatrlarǵa qatysty jaǵdaı. Negizi, aıtpaǵymyz kórermen týraly da emes, memleket qaramaǵyndaǵy qoldaýy mol elimizdiń bas teatryndaǵy kórermen kontıngentiniń kórsetkishi osyndaı bolǵanda, úlken astaýdaǵy asqa qol sozbaı-aq, taqyr jerden óner jasa­maq bolyp talpynatyn jeke­men­shik teatrlardyń jaǵdaıy qalaı eken, jan-jaqtan quıylyp jat­qan qaza­q-
­tardy jekemenshik teatr­dyń sahnasy qyzyqtyra ma degen saýaldyń tildiń ushyna kelip tirelip turǵany. Jekemenshik teatrdyń ekinshi ataýy – táýelsiz teatr, tipti tusaýy jańa kesilgen táýelsiz teatr izdemeı turyp, menmundalaǵan mem­le­kettik teatrlardyń arasynda qa­rań-qurań kóringen jekemenshik teatrlar ózi búginde bar ma eken deseńizshi? Joq! Osy ýaqytqa deıin balama óner re­tinde bir­de-bir aıaǵynan nyq turǵan mem­le­kettiń qolynan jem jemeıtin, qazaq tilindegi jekemenshik teatrdyń irgesi qa­lanbasa, bul neniń kórsetkishi?

 Dál qazir teatrsúıer qaýym úshin Qazaqstanda 64 teatr jumys istep tur, sonyń tórtten biri Almaty qala­syn­da ornalasqan. Almatyda – 16, Shym­kentte – 8, Astanada – 6 teatr bar. Memleketke 80 paıyz teatr, ıaǵnı 51 teatr tıesili. 2016 jyly respýblıka teatrlarynyń sahnasynda 13,7 myń spektakl qoıylǵan. Ony 2,34 mıllıon kórermen tamashalaǵan. Elimizdegi teatrlardyń repertýaryn 3,5 myń qoıylym quraıdy, onyń 401-i jańa spektakldiń premerasy. О́tken jyldyń aqpan aıymen salystyrǵanda, bıylǵy jyldyń aqpanynda barlyq teatrdaǵy bılet baǵasy 5,4 paıyzǵa qymbattaǵan. Almaty teatrlaryndaǵy bılet baǵasy 600 teńge men 2030 teńge aralyǵynda. Qysqasha qaıyr­ǵan­da, bıylǵy jyldyń alǵashqy jarty­jyl­dyǵynda shyǵarylǵan teatr statıs­tıkasy osylaı sóıleıdi. Kórip otyr­ǵanymyzdaı, bulardyń ishinde je­kemenshik teatr týraly málimet te, aqparat ta atymen joq.

Jeke ǵımaraty, derbes zaly bol­maǵan soń jertólede qurylyp, ár jerdi panalap, jaǵalap júretin jekemenshik teatrlar jalpy ónerge ózin óte kereksiz sezinetin sııaqty. О́zi azyp-tozyp, aryp-ashyp júrip bular ónerge ne bere alady? Mine, osyndaı saýal týyndaı qalǵanda, ony quptaıtyndar da, múlde qabyldaı almaıtyndar da tabylyp, pikir ádettegideı qaq jarylady. Elýge jýyq táýelsiz teatrdyń basyn qosyp «Memlekettik emes teatrlar qaýym­dastyǵyn» quryp otyrǵan Sankt-Peterbýrgtiń teatrlary, negizinen, memlekettik emes, jekemenshik ári shaǵyn bolyp keletin Eýropa mádenı keńistiginiń áralýandyǵyn esepke alsaq, sahnanyń mundaı pishinin múlde joqqa shyǵarý qaradúrsin oıdan týǵan, kúlki shaqyratyn óte jabaıy, jadaǵaı pikir bolar edi. Jekemenshik teatr kerek. Sózsiz. Bul jerdegi áńgime «Shanshar», «Nysana», «О́ner qyrandary» sekildi ázil-syqaq teatrlary men «Sezam», «Zazerkale» sekildi balabaqshalar men merekelik keshterdi atqaratyn qýyr­shaq teatrlary týraly emes, A.Chehov aıtqan «rýhy, táni, jany bar» drama teatrlary týraly qozǵalyp otyrǵandyqtan, Almatynyń mádenı alańyn tegis adaqtap shyqtyq.

Qazaqsha andegraýnd teatr izdep, aspandaǵy qol jetpes áldeneni armandaǵandaı bolǵanymyz tipti de uıat bolǵan eken, bıznesmen Janna Omarovanyń Báıten Omarovtaı belgili ákesiniń qurmeti úshin ashqan «Jas sahna», «Art ı shok», «Zerkalo» sekildi birtalaı jyldan beri memlekettiń qoldaýynsyz jumys istep kele jatqan jany siri birdi-ekili orys tildi teatrlardan ózge kózimizge jeke teatr túse qoımady. Tipti tanylyp qalǵan keshegi «Tazabekov teatrynyń» da kileń darynnyń baǵyn ashatyn dúrkiregen teatrǵa emes, ýaqyt óte kele kóp saýda úıiniń birine aınalǵanyn kórip ishimiz ashıdy.

Eń aldymen, jekemenshik teatr – eshqandaı erejesi joq, erkin oı ala­ńy. Rejısserler men akter­ler­diń iz­­denisindegi jańashyl baǵyt, keı­ip­­kerdiń ishki álemine enip, obraz­dyń psıhologııalyq kóńil kúıdi al­dyń­­ǵy planǵa shyǵarýdy maqsat tu­ta­tyny qoldaýǵa turarlyq. Biraq shyǵar­ma­shy­lyqpen birge teatrdy ustap turý úshin qaı jerden qalaı qarjy tabýdy ǵana oılaýǵa májbúr bolatyn qazaq­standyq andegraýndtarǵa jeke teatr ashý tym qolaısyz bolyp turǵany anyq. Mártebelik jaǵynan memlekettik qazynalyq kásiporyn bolyp sanalatyn teatrlarda «ónim» shyǵaryp júrgen ózderindeı akterlerdiń bularǵa kásibı óner ókili retinde qaramaıtyndary, bu­­larmen memlekettik mádenıet meke­me­leriniń sanaspaıtyndary da júı­kege qosymsha salmaq. Olardyń úkimet kómektespese de, eń quryǵanda kedergi jasamasa eken degen tilegi bárine ortaq qıyndyq – aqsha, ǵımarat, turaqty akterlik quramnyń azaby men qorlyǵyn ábden tartqan soń amalsyz jabylyp tynatyny ras eken. Jeke zaly, turaqty qarjy kózi bolmaǵandyqtan ashqan teatrlary eki-úsh maýsymdy atqarmaı jatyp amalsyz jumysyn toqtatady.

Memlekettik teatr men jekemenshik teatr taqyryby, ıdeıasy, rejısserlik izdenis, akterlik oıyn jaǵynan bir-birimen salystyrýǵa kelmeıtin eki basqa álem bolsa da, qoǵam, onda ómir súrip otyrǵan adamdar talǵamyna sáıkes balama tańdaý retinde mindetti túrde ómir súrýi tıis óner oshaǵy bolýy kerek edi. Iz­de­nis izderi bar, sahna ónerindegi la­bo­ratorııalyq jumystar teatrdyń ári qaraı tirshilik etýi úshin tıimsiz bol­ǵanymen, adamnyń rýhanı ósýi úshin paıdasy tilmen aıtyp jetkizgisiz: sah­nadan ol ózin kóredi, óziniń ishine qoryqpaı úńile alady, táýelsiz sahna keıipker men oqıǵanyń jaqsy-jaman qyryn jalańashtap kórsetýge álde­qaıda qaýqarly, eń bastysy, mun­daı sahna tynysyn sezgen adamnyń ózi budan bylaı osy qalpynan góri jaqsyraq bolýǵa umtylady. Al munyń nesi jaman? Álde memlekettik teatrdy ustap turýdyń ózi mashaqaty kóp másele bolyp turǵanda, ár qoıylymyn asqan táýekelmen usynatyn jekemenshik sahnany saǵyný búırekten sıraq shyǵarý bolyp tabyla ma?

Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY