Sýretshi Sabyr Mámbeev týraly bir úzik syr

Shette júrgende mundaı habar kóńilińdi alaı-dúleı etý­men birge jan dúnıeńdi qu­la­zytyp, ózińdi bir jyraqta, jal­­­ǵyzdyq qushaǵynda qalǵan­daı sezinesiń.
Qazaq beıneleý óneriniń asqar taýdaı alyptary sırep bara jatqanyn oılaǵanda biz osy Sabyr aǵamyzdy me­deý tutatynbyz. О́tken jy­ly úıine, sheberhanasyna qaı­­ta-qaıta telefon so­ǵyp, ál­de­­qashan baqılyq sapar­ǵa at­tanǵan áriptesteri, qurdas­tary týraly estelik-áńgime aıtyp be­rýin ótinip, áldeneshe ret ma­­zalaǵanymyz da bar-dy. Son­da ol kisi: «Jaqsy. Me­nen, ra­­synda da, biraz áńgime tyń­­­daýǵa bolatyn shyǵar... Bi­raq, bul jóninde kúzge qa­raı ha­bar­lasaıyq, jaraı ma. Sebebi, jazda bir top jigit­termen birge taý­ǵa sýret salýǵa barmaqpyn,» dep edi.
Keıin, kúz aılarynyń basynda telefon soqqanymyzda aǵamyzdyń aýrýhanaǵa túsip qalǵanyn bir-aq bildik. «Áı, mynaý toqsan degen bıikke shy­ǵýǵa meniń shamam jete me, joq pa, bilmeımin. Bári de bir Allanyń qolynda ǵoı...» dep, birtúrli qamyǵyp qalǵandaı boldy.
Sodan soń, zyr etip qys ótti, kóktem ótti, jaz da ótip bara jatqan-dy...

* * *
Ol kisi óte kishipeıil jan edi. О́z shyǵarmashylyǵy jaıly sheshilip, aǵynan jaryla syr aqtarýǵa ishki mádenıeti erik bere bermeıtindeı kóri­netin. Esesine ejelgi óner tarıhy men kórnekti tulǵalar jaıly aıtqanda, qur atqa min­gendeı kósilip, uzaqqa shabatyn-dy.
– Bizdiń úı osy Almatyda, opera jáne balet teatrynyń janynda edi ǵoı, – deıtin Sa­byr aǵa balalyq shaǵyn eske alǵan kezde kúlimsirep. – Kesh­ke qaraı sol mańdaǵy shaǵyn saıabaqta oınaǵandy jaq­sy kóretinbiz. Ol kezde teatrǵa adamdar kóp kelýshi edi. Ádemi kıingen, kóńildi, máde­nıetti jandarǵa qyzyǵa qaraıtynbyz. Kúlkileri kúmis qońyraýdaı syńǵyr ete túsetin apa-ápkelerdiń qolynda shoq-shoq gúl bolatyn. Sondaı bir tamasha kez edi...
Keı kúnderi biz teatrdyń aldynan ataqty kompozıtor Muqan Tólebaevty kórip qala­myz. Ol kisi eshkimge uq­sa­maı­tyn erekshe tulǵa bolatyn. Bala qııalymyz kókke samǵap, Muqan Tólebaevtaı uly kompozıtor bolsaq dep armandaýshy edik. Bálkim, sodan da bolar, men úshin áli kúnge deıin mýzyka birinshi orynda turatyn sııaqty». 

* * *
...Keshe ǵana aq kórpesin tars búrkenip, tym-tyrys jat­­qan baıtaq dala búgin mine, kóktem lebimen oıanyp, ke­rilip-sozylyp, kúlimsirep qa­raıdy. Asaý jylǵalar saı-salamen asyr salyp, bur­qy­rap-sarqyrap aǵyp ótken bolar. Qara jer býsanyp, jas kók qaýlap boı kótere bastapty. Topyraǵy jipsip, úgitilip jatqan qulama jarlar túrtip qalsań opyrylyp qulap túsetin sııaqty. Saı j­aǵasyndaǵy jal­ǵyz túp tal­dyń butaqtary búr jaryp, tirshilik belgisin sezdire bas­taǵan. Alysta-a-an aqshyl mu­narǵa oranǵan sııakók tústi taýlardyń silemi kórinedi.
Álgi jalǵyz taldyń túbinde bir áıel otyr. Biz jaqqa jon arqasyn berip, bıik shyńdarǵa qaraǵan kúıi uzaq-sonar áńgime shertýge kirisipti. Keshegi kún­niń tátti bir qupııasy ma, joq álde, bolashaq jaıly arman ba, kim bilsin. Al onyń áńgimesine qulaq túrip, etbettep jatqan erkek, árıne, kúıeýi bolar-aý, sirá. 
Olardyń ber jaǵynda úsh jylqy tur qańtarylyp. Bireýi – qulyndy bıe. Súp-súıkimdi qulyn jup-jumsaq, jyp-jyly tumsyǵymen enesiniń búıi­­rinen túrtkilep, «neǵyp tur­­myz munda, ketpeımiz be shapqylap» deıtin sekildi. Al enesi bolsa, «qulynym-aý, ol bizdiń erkimizde emes qoı, myna kisiler qaıda barsa, biz de sonda baramyz» deıdi bálkim.
Bular kimder?.. Alys sapardan qaıtqan jolaýshylar ma, álde aýyl shetinde aıaldap, demalyp otyrǵan malshylar ma, ol jaǵyn anyq bilmeımin. Sizderge tek kórgenimdi ǵana aıtyp otyrmyn.
Shyndyǵynda bul kisi­lerdiń munda kelip jaıǵas­qany­na bıyl tup-týra – elý úsh jyl bolypty. Iá... Solaı...
Bul meniń «Kóktem» atty kartınany alǵash kórgendegi áserim edi. Atalmysh týyndyny sýretshi Sabyr Mámbeev 1964 jyly kenepke túsiripti. Odan beride jarty ǵasyrdan asa ýaqyt ótti emes pe. Biraq, myna kartına sizge keshe, ary ketse, aldyńgúni kórgen ta­nys kórinis sııaqty áser etedi. Bálkim, máńgilik degen uǵymnyń tylsym bir qupııasy da osynda shyǵar...

* * *
«Ýaqyt zymyrap ótip barady, – deýshi edi Sabyr aǵa. – Sońǵy kezderi ózimdi tol­ǵandyryp júrgen eńbekterimdi aıaqtap úlgere almaımyn ba degen qorqynysh paıda bola bastady. Sondyqtan, ár­bir kúndi sheberhanamda ót­kizýge tyrysamyn. Dál qazir qandaı kartınalar kóz aldyma elesteıtinin aıtpaı-aq qoıaıyn. Tipti sony, aıtqym kelse de, túsindirip bere almas edim. Sebebi, shyǵarmashylyq degen álemniń adam balasyna túsiniksiz, jumbaq jaıttary kóp-aq. Sondyqtan da, sýretker óz túısigine tereń boılap, erinbeı-jalyqpaı eńbektene berýi qajet. Al oǵan ýaqyttyń qandaı tórelik aıtatyny, qaı zamanda kórermenniń qandaı baǵa beretini – bolashaqtyń enshisinde. Mine, qaraǵym, sýret óneriniń osyndaı bir kózsiz táýekeli bolady...».
Osydan birer jyl buryn Almatydaǵy Á.Qasteev atyn­daǵy óner murajaıynda Qa­zaqstan sýretshileriniń kórmesi ótti. Sonda Sabyr Mámbeevtiń kartınalary erekshe kóz tartyp, kórermen qaýymdy alys­tan shaqyryp turǵany esimde.
Qońyr keshtiń janǵa jaı­ly, maqpal tynyshtyǵy sekil­di áser qaldyratyn kartı­na­lardyń aldynda batar kún­niń alqyzyl shuǵylasyn tamashalap turǵandaı tań-tamasha kúı keshken jandardyń uzaq kidirip, oıǵa shomǵan sátin kó­rýdiń ózi bir ǵanıbet edi. 
Qazaqstannyń halyq sý­retshisi Sabyr Ábdi­ras­yl­uly Mámbeev ótken ǵasyrdyń orta tusynda qazaq beıne­leý óne­riniń aspanynda úrker juldyzdaı jarqyrap kóringen talantty býynnyń beldi ókili bolatyn. 1946 jyly Al­matydaǵy N.V.Gogol at­yn­­daǵy kórkemsýret ýchı­lı­shesin, 1953 jyly Sankt-Peterbýrgtegi Repın atyn­daǵy keskindeme, músin jáne sáýlet óneri ıns­tıtýtyn támamdaǵan daryndy sýretshiniń qalamynan týǵan «Suhbat» (1954 j.), «Qa­ra kımo­no» (1956 j.), «M.O.Áý­ezov» (1957 j.), «Taýda» (1957 j., Más­keý­­degi Shyǵys halyq­tary mura­jaıy), «Kıiz úıde» (1958 j., Máskeý, Tretıakov galereıa­sy), «Qonys aýda­rý» (1959 j.), «Meniń qalamda» (1960 j.), «Tereze al­dyndaǵy qyz» (1961 j.), «Kóktem» (1965 j.), «Jas­tar» (1968 j.) atty kartınala­ry men peı­zajdary bul kúnde beıneleý óneriniń injý-marjandary bolyp sanalatyn týyndylar.

* * *
«Árbir kartınamdy jazar aldynda jan dúnıemdi bir jumbaq áýen terbeıdi, – dep edi birde Sabyr aǵa. – Sodan soń baryp bolashaq sýrettiń nobaıy elesteıdi kóz aldyma».
Ol osyny aıtyp, terezege qarap oılanyp qalǵan sátte men Sabyr aǵanyń shy­ǵar­mashylyǵy jaıly kóp biletin jan sııaqty sezingenmin ózim­di. Sebebi, sýretshiniń kartı­nalaryna kóz salyp tur­ǵan­da kórermenniń de mýzyka tyńdaǵandaı ǵajap áserge bó­lenetinin eptep ańǵara­tynmyn.
Bul bálkim, sýretshi Sabyr Mámbeev shyǵarmashylyǵynyń qupııasy, kilti bolýy da múmkin. Ádette óz kartınalary týraly kóp syr aqtara bermeıtin aǵamyzdyń sol qupııany bir-aq aýyz sózben jetkizýi de biz úshin kútpegen jańalyq edi.
«Kóktem» kartınasyndaǵy máńgilik kóktemniń juparyn jutyp, máńgilikke aıaldap qal­ǵan máńgilik beınelerge qarap turyp oılaımyn: «Sýretshi ólgen joq. Sebebi, onyń qyl­qalamynan týǵan kartınalar – máńgilik týyndylar. Ony tek biz ǵana emes, beıneleý óne­riniń injý-marjandaryn baǵalaı biletin álemdegi bar­lyq kórermen aıta alady».
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»