Shýle Ertúrik: Latyn álipbıine kóshý − Nursultan Nazarbaevtyń parasatty saıasaty

Túrkııanyń Sakarıa ýnı­ver­sıtetinde lektor bolyp ju­mys isteıtin Shýle Ertúrik Anykly taqyrybyn tereń zertteý úshin Qazaqstanǵa on kúndik saparmen kelip, Almaty jáne Astana qalalaryndaǵy ulttyq kitaphanalardy ara­lap, qazaqstandyq ǵalym­dar­dyń eńbekterimen tanys­ty. Ol sondaı-aq, zertteý ny­san­darynyń biri «Egemen Qa­zaqstan» gazetiniń redaksııasyna soǵyp, jýrnalıstermen júzdesti. Biz osy múmkindikti paıdalanyp, Túrkııadan arnaıy kelgen qonaǵymyzben shaǵyn suhbat qurǵan edik.

− Shýle hanym, ne sebepti qazaq baspasózin zerttegińiz keldi?

− Men 2004-2005 jyldary Almatydaǵy Abaı atyndaǵy QazUPÝ-da túrik tilinen sa­baq berdim. Jumys isteı jú­rip, qazaq tilin úırendim, qazaq ádebıetimen tanys­tym. Keıin Túrkııaǵa oral­ǵanda qazaq tiliniń gram­­matı­kasy birshama zerttel­genin, biraq áleýmettik lın­gvıstıka turǵysynan qaras­­ty­ryl­maǵanyn baı­qa­dym. Áleý­mettik lıngvıs­tıka – bul jańa baǵyt. Ol qo­­ǵam óm­iriniń tilge áserin zert­teıdi. Osylaısha qazaq tilin áleý­mettik lıngvıstıka tur­ǵy­syn­da zertteýge bel býdym. Til­di zertteýdiń birden-bir jo­ly turaqty jaryq kóre­tin ba­­sylymdarǵa taldaý jasaý ekenin túsindim. So­dan dıs­ser­tasııalyq taqy­ry­­bymdy be­kit­tirip, zertteý jumys­ta­ryna kirisip kettim.

− Zertteý jumysyn qa­laı júrgizdińiz? Neden bas­tadyńyz?

− Túrkııada Qazaqstannyń áleýmettik qurylymy men bas­pasózi týraly jazylǵan ki­taptar az. Sol sebepti, eń aldymen, Eýropada shyqqan kitaptardy oqydym. Baıqa­ǵanym, 2000 jyldarǵa deıin Ba­tystyń Qazaqstanǵa kózqarasy oń bolǵan eken de, keıin bir­te-birte synı materıaldar kó­beıgen. Meniń oıymsha, Batys kózqarasy keıbir má­se­lede obektıvti emes. Qa­zaqstan qarqyndy damyǵan – túrki memleketi. Qazaqstanǵa kelgenime 10 kúndeı boldy. Almaty men Asta­nadaǵy kitaphanalarǵa bardym. Osy sa­parymda Qazaqstanǵa kóz­qarasym ózgerdi. Ásirese, me­dıaǵa baılanysty. 2004-2005 jyldary kelgenimde qazaq­sha kitaptar men buqa­ra­lyq aqparat quraldary az bolatyn. Qazir birshama kó­beıgen jáne sapasy óte jo­ǵary, zamanaýı deńgeıde. Onyń ústine qazir obektıvti aqparat kóbirek.

− «Egemen Qazaqstan» týraly oıyńyz qandaı?

− Dúnıejúzilik standart­tarǵa aıaq basqan jáne obek­tıvti aqparatty kóbirek bere­tin basylym der edim. Búginde men ga­zet­tiń ınternet nusqasyn oqyp turamyn, Qazaqstanda bo­lyp jatqan oqıǵalar týraly má­limetti ne­gizinen sol jerden alamyn.

− «Egemen Qazaqstandy» zerttep júrgenińizge 5 jyl­ǵa jýyq ýaqyt ótken eken. Qan­daı qorytyndyǵa keldińiz?

− Gazet 2015 jylǵa de­ıin resmı tildi kóbirek paı­da­lanǵan. Sondaı-aq, taqy­ryp aýqymy da qazirgiden tarlaý bolǵan. Sońǵy 1-2 jylda gazet qatty ózgergen. Zamanaýı, ın­tel­lektýaldy, taqyryp aýqy­my keń, saıty bar jańa me­dıa jobaǵa aınalǵan.

− Bıyl Elbasy N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵ­­­dar: rýhanı jańǵyrý» at­ty ma­qalasyn jarııalady. Ma­qalada Memleket bas­shy­sy rýhanı jańǵyrý aıasynda kóp­tegen kókeıkesti máse­le­ler­di kóterdi, solardyń biri – qazaq tiliniń latyn álip­bıi­ne ótýi. Siz osyǵan qalaı qa­raısyz?

− Men, árıne, qoldaımyn. Qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi túrki áleminiń bir ortaq keńistikte bolýyna septigin tıgizedi. Men muny Nursultan Nazarbaevtyń parasatty saıasaty dep baǵalar edim. О́zińiz biletindeı, Keńes ókimeti Orta Azııa halyqtarynyń basyn biriktirmes úshin ártúrli jy­mysqy strategııalardy júzege asyrǵan. Ásirese, Stalın túrki halyqtarynyń birigýiniń aldyn alý úshin Máskeýge baǵynǵan, arabsha jazýdy qoldanǵan Túr­kistandy 5 respýblıkaǵa ból­gen. Aldymen arabshadan latyn álippesine aýystyrǵan. Bul aımaqtaǵy túrkiler 1926-1940 jyldarda latyn álip­pesin qoldanǵan. Alaıda, 1928 jyly Túrkııanyń latyn álippesine ótip, ony belsene qoldana bastaǵanynan Stalın ózin jaısyz sezinip, ýaqyt óte kele Orta Azııadaǵy túrkilerdiń jazýyn kırıll álippesine aýystyrǵan edi. Qazir endi, qazaqsha gazet-jýr­naldardyń, ınternet saıt­tardyń sany artýy, qazaq­sha dıssertasııalardyń jazylýy, jarnamalardyń qa­zaqsha bolýy, qazaqsha kór­setilim usynatyn radıo-tele­vızııanyń ulǵaıýy jáne qazaqsha fılmderdiń kóbeıýi, ári memlekettik qyz­met­te, bi­lim berý salasynda, so­ny­men birge halyq arasynda qa­zaqsha sóılesetinder sanynyń ar­týy kóńil qýantarlyq der edim. Qazaq tiliniń dárejesi ósipti.

Til ulttyń ózin ózi anyq­­taýynda úlken bir bas­paldaq bolyp esepteledi. Meniń oıymsha, Nursultan Nazarbaevtyń til saıasatyn josparlaýda sátti qadamdarynyń osy saladaǵydaı ózine tán prınsıpteri bar.

− Áńgimeńizge raqmet.

Áńgimelesken

Darhan О́MIRBEK,

«Egemen Qazaqstan»