– Janbolat Jarylqasynuly, Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń jumysyna kiriskenińizge bir jyldaı boldy. Osy aralyqta ne ózgerdi? Ortalyqtyń negizgi fýnksııalary da qaıta qaralǵan eken. Jalpy, ortalyqtyń bilim salasyna qosar úlesi qandaı?
– XXI ǵasyrda elimizdi ozyq elder qatarynan kórý úshin adamı kapıtaldy damytý kerek. Kez kelgen salanyń mamandary saýatty, álemdik básekege qabiletti, zııatkerlik deńgeıi joǵary bolsa, ol el damýynyń negizgi kózi bolady. Prezıdentimiz «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdardyń básekege qabiletimen aıqyndalady», degen bolatyn. Al adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrýdyń birden-bir joly – bilim salasy ozyq elderde oqyp, tájirıbesimen tanysý, taldaý jasap, taǵylymyn alý. Bul tusta Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy da óz úlesin qosýǵa daıyn. Negizi, ortalyq buǵan deıin «Bolashaq» stıpendııasynyń jumysyn júrgizýmen aınalysqan bolatyn. Byltyrǵy kúzden bastap ortalyq fýnksııasyna biraz ózgerister engizildi.
Solardyń biri – úkimetaralyq kelisimshart negizinde shetelde bilim alýǵa stýdentter jiberý. Qysqasha aıtqanda, basqa memleketter men Qazaqstan arasynda stýdent almasý, bizdiń órenderge arnalǵan sheteldik granttar. Bul Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy úshin jańa baǵyt bolǵanmen, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi mundaı shákirt almasýdy burynnan uıymdastyryp keledi. Byltyr osyndaı grant arqyly 400 stýdent oqýǵa ketse, bıyl bul kórsetkishti myńǵa jetkizýdi kózdep otyrmyz.
– Atalǵan granttar men sheteldik joǵary oqý oryndary bólgen stıpendııalar týraly aıta ketseńiz?
– Úkimetaralyq granttar bakalavrıat, magıstratýra jáne PhD dárejelerin qamtıdy. Bul joba respýblıkalyq bıýdjetke esh salmaq salmaıdy. Qazir shákirtaqy usynatyn elder men granttar sanyn kóbeıtýdi kózdep otyrmyz. Qazirgi tańda eń kóp grant bólip otyrǵan el – Vengrııa. Byltyr majarlar 45 grant bergen, bıyl onyń sanyn 200-ge kóbeıtti. Sondaı-aq, osy máselege baılanysty Chehııamen, Qytaımen kelissózder júrgizilip jatyr. Atalǵan elderde úkimetaralyq grant arqyly bilim alatyn stýdentter sanyn 200-ge jetkizý josparda bar.
Budan bólek, sheteldik joǵary oqý oryndarynyń stıpendııasyna qazaqstandyqtardy qatystyrý múmkindigin qarastyryp jatyrmyz. Máselen, bıyl Berlın tehnıkalyq ýnıversıtetimen memorandýmǵa qol qoıyp, bizdiń stýdentterdi sonda oqytýǵa kelistik. Bıylǵy jyldyń maýsym aıynda ótkizgen bilim kórmesine 100-den asa sheteldik ýnıversıtetter kelgen, solardyń 30-dan astamy qazaqstandyq jastarǵa grant berýge nıet tanytyp otyr. Jalpy, kelesi jyly úkimetaralyq granttar arqyly bólinetin stıpendııalar sanyn 2000-ǵa deıin ulǵaıtýdy kózdep otyrmyz.
Byltyrdan beri elshiliktermen jáne sheteldik bilim agenttikterimen tyǵyz jumys isteı bastadyq. Atap aıtar bolsaq, Qazaqstanǵa kóbirek grant bólý úshin CampusFrance, British Council, DAAD sııaqty sheteldik bilim berý agenttikterimen kelissózder júrgizilip jatyr. Germanııalyq DAAD bilim agenttigi Ortalyq Azııa elderine 130-dan astam bilim grant bólse, fransııalyq Cifre agenttigi PhD doktorantýra dárejesi boıynsha bilim berýge 1400 grant bólgen eken. IT men ınjenerlik saladaǵy mamandardy Fransııanyń, Germanııanyń úzdik ýnıversıtetterinde oqytsaq, utarymyz mol bolmaq. Kelesi jyly sheteldik bilim agenttikteri men elshilikter usynatyn granttar sanyn 5000-ǵa deıin kóbeıtýdi josparlap otyrmyz.
– Grant bólýge kelisken ýnıversıtetterdiń qandaı talaptary bar?
– Olardyń basty talaby – til bilý. Máselen, Fransııa men Germanııada oqý úshin aǵylshynsha bilgen jaqsy, biraq nemis jáne fransýz tilderin meńgerse tipti keremet. Al Qytaı ýnıversıtetteri eń áýeli qytaı tilin bilýdi talap etedi. Sondaı-aq, úmitker pánderdi jaqsy bilip, tańdaǵan mamandyǵy men birinshi mamandyǵy sáıkes kelýi tıis.
– Al Qazaqstan shetelden kelgenderge qandaı usynystar jasaıdy?
– Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵyna júktelgen mańyzdy tapsyrmalardyń biri – Qazaqstanda Ortalyq Azııadaǵy bilim habyn qurý. Bilim haby degenimiz, belgili bir aımaqtaǵy halyqaralyq deńgeıdegi bilim oshaqtary, sheteldik ustazdarmen tájirıbe almasý arqyly akademııalyq ortanyń kásibı damýy, bilim salasyndaǵy bıznes pen ǵylymı ortalyqtardyń órkendeýi, ınnovasııalyq jobalardyń iske asyrylýy.
Bilim habyn qurý nátıjesinde elimizdegi joǵary bilim salasyn damytyp, basqa memleketterdiń bilim ınstıtýttarymen tájirıbe almasý jáne sheteldik stýdentterdi tartý arqyly ýnıversıtetterdiń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartý josparlanǵan. Mysaly, Malaızııa sııaqty elderde bilim alatyn sheteldikterdiń sany óte kóp. Onda oqý quny AQSh, ne Ulybrıtanııadaǵydaı qymbat emes. Malaızııa – «qos dıplom» baǵdarlamasy boıynsha bilim berýdi nátıjeli iske asyryp otyrǵan elderdiń biri. Iаǵnı, ol jaqta oqý támamdaǵan stýdent qos dıplom alyp shyǵady. Biz de osy tájirıbeni iske asyrýymyz kerek.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi statıstıka komıtetiniń 2017 jylǵy derekteri boıynsha, elimizde 12 myńnan astam sheteldik stýdent bilim alady. Endigi maqsatymyz sheteldik stýdentter sanyn 50 myńǵa deıin kóbeıtý. Jylyna orta eseppen 50 myń sheteldik stýdent 3000 dollardan tólese, bul ýnıversıtetter úshin qomaqty qarjylyq qoldaý bolar edi.
Sondaı-aq, sheteldik muǵalimderdi jumysqa tartý keńinen iske asyrylyp jatyr. Sonymen qatar, bizdiń ortalyq О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan astanalarynda bilim kórmesin uıymdastyrdy. Endi, Beıjiń, Shanhaı, Delı jáne Ashhabad qalalarynda bilim kórmesin ótkizýge daıyndalyp jatyrmyz. Iranmen de kelissózder júrgizý josparda bar.
– Bıyldan bastap «Serpin» baǵdarlamasyn uıymdastyrýdy Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵyna bergen eken. Jalpy, jastardyń áleýeti men qyzyǵýshylyǵy týraly ne aıtar edińiz?
– Búgingi jastar izdenimpaz, bilimge qushtar ári kez kelgen salada daralanyp, erekshelengendi jaqsy kóredi. Kóbi zaman talabyna saı shet tilderin meńgerýge talpynyp júr. Shetelde de bizdiń órenderimiz týraly jaǵymdy pikir aıtady. Ásirese, teorııalyq bilimdi tez meńgerýi men syndarly oılaý qabiletiniń joǵary ekeni jıi sóz bolady.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2016 jyldyń qyrkúıeginen bastap «Serpin» baǵdarlamasyn júzege asyrýdy bizdiń ortalyqqa mindettedi. Baǵdarlamanyń basty maqsaty – elimizdegi jumys kúshi mol óńirden adamy az oblystarǵa jastardy aparyp, sonda oqytyp, turaqtap qalýyna jaǵdaı jasaý. Joba 2012 jyldan beri júzege asyrylyp keledi, qazir 12 myńǵa jýyq adam bilim alyp jatyr. Aldaǵy 2017-2018 jyldary grant sanyn qosymsha 5 myńǵa deıin kóbeıtý týraly sheshim qabyldanyp, talapkerlerdi qabyldaý júrgizilip jatyr.
– Baǵdarlamalar ortalyǵyna basqa da fýnksııalardyń júktelýi «Bolashaq» baǵdarlamasynyń qysqarýy degendi bildire me?
– Bul tusta bir aıta ketetin másele bar. Shetelderde mamandar daıyndaý boıynsha respýblıkalyq komıssııa «Bolashaq» baǵdarlamasynyń baǵyt-baǵdaryn anyqtap, sheshim shyǵarady. Oǵan Memlekettik hatshy basshylyq jasaıdy. Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy – onyń jumysyn júrgizetin mekeme. Sondyqtan, ortalyq stıpendııa bólýmen emes, stýdent oqytýmen aınalysady. Jalpy, 2015 jyly 700 stıpendııa bólingen. Bıyl 2017 jyly 600 shákirtaqy qarastyrylǵan. Keler jyly stıpendııa sany 300-ge qysqarýy múmkin. Salystyryp qaraıtyn bolsaq, 1994 jyl men 2004 jyldar aralyǵynda 780 stıpendııa taǵaıyndalǵan eken. 2005 jyldan keıin ǵana bólingen stıpendııa sany artty. Endeshe, «Bolashaq» baǵdarlamasy toqtap qalady dep aıtýǵa negiz joq.
– «Bolashaq» túlekterine baılanysty el ishindegi pikir ekige jarylǵan. Biri túlekterdiń múmkinshiligi tolyq paıdalanylmaıtynyn, olardyń bolmashy jalaqymen túkke turmaıtyn jumys isteıtin nemese jumyssyz júrgen bolashaqtyqtardyń kóp ekenin aıtady. Al kelesiler «Bolashaq» túlekteri joǵary jalaqy alýǵa qyzyǵyp, kez kelgen jumysty mensinbeıtinin keltiredi. Sizdińshe, qaı taraptyń dáıegi basymyraq jáne oǵan qatysty derekter ne deıdi?
– Bul suraqqa jaýap bermes buryn, Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy júrgizgen derekterge kóz júgirteıik. Búginge deıin on myńǵa jýyq stıpendıat «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha tálim aldy. Olardyń 3000-ǵa jýyǵy áleýmettik salada jumys isteıdi. Bilim men ǵylymǵa berilgen 2000-nan astam túlek sonda júr. Densaýlyq saqtaý men óndiristik salada júrgender sany 1000-ǵa jaqyndap qaldy. 804 túlek memlekettik qyzmet atqarady. Solardyń barlyǵy el úshin aıanbaı eńbek etip júrgen azamattar.
Tómen jalaqy alatyn «Bolashaq» túlekteri týraly áńgime ádette úsh jaqty kelisimshart jasasyp, shetelge oqýǵa ketkenderge baılanysty shyǵady. О́ıtkeni, keıbir joǵary oqý oryndary ózderi tapsyrys berip daıarlaǵan kadrlaryn jalaqysy joǵary basqa bilim oshaqtaryna jiberýge qulyqty emes. Alaıda, jumys berýshi men stıpendıat arasyndaǵy kelisimshartqa ortalyqtyń aralasýyna quqyǵy joq. Áıtse de, «JOO túlegi» kategorııasyna tapsyrys berilgende sol kategorııa ıelerine biraz jeńildikter jasalǵan bolatyn. Atap aıtsaq, baǵdarlamanyń negizgi shartynda jazylǵan eki jyldyq eńbek ótili bul kategorııamen oqýǵa úmitkerlerden talap etilgen joq, sonymen qatar, tildik kýrstar da joǵary oqý ornynyń bolashaq mamandaryna 1,5 jyl etip uzartylyp berilgen bolatyn. Endeshe, osy boıynsha bilim alyp kelgen túlek elge qaıta oralǵan soń jumys ornynyń sapasyn arttyrýǵa úles qosýy kerek shyǵar?!
Osy oraıda, shetelde qalyp qoıǵan jastar da tilge tıek etiledi. Jalpy, olardyń sany kóp emes, nebári 161 adam. Olardyń bári oqytý úshin jumsalǵan qarjyny tolyqtaı qaıtaryp jatyr.
– «Bolashaq» baǵdarlamasynyń talaptary jyldan-jylǵa kúsheıtilip keledi. Byltyr IELTS talaby 5 bolsa, bıyl 5,5-ke kóterildi, al GPA bally 3,3 bolýy tıis. Talaptardyń kúsheıýi talapkerlerdiń sapasyn arttyrý ma, álde bolashaqta stıpendııa sanyn azaıtýǵa baǵyttalǵan áreket pe?
– Irikteý erejelerindegi talaptardyń kúsheıtilýi stıpendııa sanyn qysqartý degen sóz emes, kerisinshe, talapkerler sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Árıne, shet tilin meńgerýi men dıplomdaǵy baǵa dárejesiniń joǵary bolýy bıylǵy jyly stıpendıat sanynyń tómendeýine áser etýi múmkin. Degenmen, sheteldik ýnıversıtetterde IELTS 6-dan tómen bolsa oqýǵa qabyldamaıdy. Endeshe, úmitkerge qoıylatyn talaptyń kúsheıtilýi sheteldegi akademııalyq oqýdyń qıyndyqtaryn eńserýi úshin jasalǵan jaǵdaı.
– Halyqtyń kóp bóligi áli kúnge «Bolashaqty» tek baı-manaptar men sheneýnikterdiń balalary jeńip alady degen túsinikte júr. Alaıda, atalǵan stıpendııany jeńip alyp, muhıt asyp bilimin jetildirip kelgen qarapaıym qazaq jastarynyń mol ekeni de málim. Osy oraıda, joǵarydaǵy stereotıpti joıý úshin «Bolashaq» stıpendııasynyń sharttaryn túsindirý jumystary júrgizilip tura ma?
– «Bolashaq» – qarapaıym qazaq balasynyń bilim kókjıegin keńeıtip, álemniń ozyq ýnıversıtetterinde bilim alýǵa múmkindik beretin biregeı baǵdarlama. Ony sheneýnikter men qaltaly azamattardyń balalary oqıtyn baǵdarlama degen túsinik áý bastan durys emes. Mysaly, «Bolashaq» stıpendııasy bolmasa, Ulybrıtanııada bilim alýym ekitalaı edi. Áke-sheshem – qarapaıym dárigerler. Eger osy stıpendııa bolmasa, meni Eýropada oqytýǵa ata-anamnyń qaltasy kótermeıtin edi. Bilýimshe, siz de «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegisiz. Shalǵaı aýyldan shyǵyp alystaǵy Anglııada bilim alǵanyńyz málim. Sondyqtan, biz sekildi qazaq jastaryna keremet múmkindik jasaǵan Elbasymyzǵa aıtar alǵysymyz sheksiz. Jalpy, kez kelgen talapkerdiń «Bolashaq» stıpendııasyn jeńip alýǵa múmkindigi bar. Ol úshin áýeli baıqaýǵa qatysyp, irikteýden ótý kerek.
Siz aıtyp otyrǵan stereotıpti joıý úshin baǵdarlamanyń talaptary men sharttaryn túsindirip kelemiz. Saıtta da barlyq málimet bar. Talap kúsheıtilgeni bolmasa, «Bolashaqtyń» negizgi sharty bastalǵaly beri ózgergen emes. Negizi, barlyǵy adamnyń talpynysy men talabyna baılanysty dep esepteımin. Maqsaty aıqyn adam kózdegenine jetedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
