Forým aıasynda oblystyń áleýetin kórsetetin otandyq óndirýshiler kórmesi uıymdastyrylyp, oǵan «Munaı-gaz salasy úshin mashına jasaý» kishi klasteriniń qatysýshylary, oblystyń munaı-gaz, mashına jasaý salalarynda qyzmet etetin iri jáne orta kásiporyndary, óńirdegi ýnıversıtetteri men kolledjder óz ónimderiniń tusaýkeserin ótkizdi.
Kórme ótip jatqan qazaq drama teatrynyń keń foıesi qumyrsqanyń ıleýine uqsaıdy. Halyq yǵy-jyǵy. Mashına jasaý syndy kúrdeli tehnologııaly salada munshalyq fırma-kásiporyn bar dep kim oılaǵan?! Qaz-qatar ornalasqan kórme sóresine ár kásiporyn óz ónimin jarnamalap, taýaryn tizip, qyzyl-jasyl býkletterin jaıyp tastaǵan.
Oral qalasynda «Mashzavod» mashına jasaý zaýyttarynyń konsorsıýmy 2013 jyly qurylǵan bolatyn. Maqsaty Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng (KPO b.v.), TeńizShevroıl (TShO), Nord Kaspıı Opereıtıng, AtyraýHımMash kompanııalary men olardyń merdiger uıymdary – SenimdiQurylys, Shlıýmberdje, Saıpem jáne Qazaqstan men Reseıdiń basqada munaı-gaz kompanııalarymen tender rásimine qatysý boıynsha jumystardy shoǵyrlandyrýǵa baǵyttalǵan. Konsorsıým quramyna «Oral «Zenıt» zaýyty» AQ, «Gıdroprıbor ǴZI» AQ, «Oral mehanıkalyq zaýyty» (OMZ) JShS, «QazArmaprom» JShS, «Oral Vent» JShS, «Promekspertıza-KZ» JShS, «AksaıSpesMontaj» JShS, «Aqsaı Indýstrıaldy Parki», «Zenıttehservıs» JShS, «Batys Qazaqstan mashınajasaý kompanııasy» AQ, «Eko-Jeruıyq» JShS, «ÝralskStroıInvest» JShS sekildi belgili kásiporyndar kiredi. Sondaı-aq yntymaqtastyq kelisim-shart boıynsha Konsorsıým quramynda Reseı Federasııasynyń «Volgogradneftemash» AAQ, OOO «IT-Servıs», Orynbor qalasyndaǵy OOO «RTO-Zavod» kásiporyndary bar. Olar jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń tapsyrystary boıynsha kúrdeli buıymdar daıyndaıdaýǵa belsendi at salysyp júr.
Kórme alańynda naqty kelisim-sharttar da bolyp jatty. Batys Qazaqstan ındýstrıaldy kolledji stýdentteriniń qolynan shyqqan keıbir detaldardy kórip, «Batys Qazaqstan qurylys materıaldary korporasııasy» AQ dırektorynyń orynbasary Ramazan Nurlıev kolledj sheberhanasynyń múmkindigin, ondaǵy stanoktar men mamandardyń qabilet deńgeıine qyzyǵýshylyq bildirdi. Sol arada telefon almasyp, bolashaq áriptestiktiń bir kirpishi qalanǵandaı boldy. Forým men kórme jumysynyń maqsaty da osy bolsa kerek.
- Bizge transformatorlardy bekitý úshin ártúrli ólshemdegi mynadaı burandaly «óksheler», detaldar jıi kerek bolady. Eger ónim sapasy oıdaǵydaı bolsa, tapsyrys berýge ázirmiz, - deıdi R.Nurlıev. Kolledjdiń oqý-óndiris sheberi Aǵaısha Hamzınanyń aıtýynsha, shákirtterdiń sheberligi de, sheberhana múmkindigi de joǵary kórinedi. Jyl saıyn Batys Qazaqstan ındýstrıaldy kolledjinen 40 shaqty stýdent tokar mamandyǵyn alyp shyqsa, olardyń bir de biri jumyssyz qalmaıdy eken.
Forýmǵa Batys Qazaqstan óńiri ǵana emes, elimizge aty belgili iri zaýyttar men kásiporyndar da qatysyp, kórmege óz ónimderin ornalastyrǵan. 1941 jyly Lenıngrad qalasynan kóshirilgen «Dvıgatel» zaýytynyń negizinde qurylǵan «Oral «Zenıt» zaýyty» AQ soǵys kezinde arnaıy áskerı-teńiz qarýyn shyǵarǵan eken. Jaýdy jeńýge qosqan zor úlesi úshin Qazaqstan kásiporyndarynyń ishinde 1 dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵan jalǵyz zaýyt. Búginde «UK «Qazaqstan ınjınırıng» AQ quramyndaǵy «Oral «Zenıt» zaýyty» memlekettik qorǵanys tapsyrystaryn oryndap, elimizdiń qorǵanys qabilettiligin qamtamasyz etip otyrǵan qorǵanys-ónerkásiptik kesheni kásiporyndarynyń qurylymyna kiredi. Zaýyt 1993 jyldan bastap keme jasaý isimen aınalysa bastaǵan. Búginde sý yǵystyrǵyshtyǵy 240 tonnaǵa deıingi katerler men kemelerdiń serııalyq óndirisi ıgerilip, QR QM jáne QR UQK ShQ úshin barlyǵy 25 birlik shyǵaryldy. Dál qazir de elimizdiń shekara qyzmeti úshin – 1 keme, Qorǵanys mınıstrligi úshin – 1 keme jasalyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta qurǵaq salmaǵy 600 tonnalyq mamandandyrylǵan teńiz kemelerin (kóp maqsatty ámbebap kemeler, sýda júzetin laboratorııalar, taıyz shógýmen býksırler, kezekshi aýysymdy jetkizý kemelerin, izdep-qutqarý jáne órt sóndirý kemelerin) shyǵarý josparlanýda. Keme jasaýshy «Zenıt» zaýytynyń ejelgi áriptesi «Gıdroprıbor» ǵylymı-zertteý ınstıtýty» AQ da búginde qabyrǵaly kásiporynǵa aınalǵan. ǴZI mamandary teńiz jáne sý kólikterin, sýasty, sýústi, jer betinde jáne áýede qoldanylatyn robotty tehnıkalyq keshenderdi, munaıgaz apparatýralary men qural-jabdyqtaryn, gıdrografıkalyq navıgasııalyq jabdyqtardy, súńgýir tehnologııany jobalaýmen jáne jasaýmen shuǵyldanady.
«Kazarmaprom» JShS – Batys Qazaqstan oblysynda ǵana emes, elimizdegi ejelgi kásiorynnyń biri. Zaýyttyń 94 jyl tarıhy bar. Kásiporyn – Qazaqstan Respýblıkasynda sur shoıynnan jasalatyn ilmekti armatýralardyń jetekshi óndirýshisi. Negizgi qyzmet túri – 50-200 mm dıametrmen synaly ysyrmalar óndirisi. Kásiporynnyń taǵy bir tanymal ónimi – qospaly shoıynnan jasalǵan untaq sharlar. Bul untaq sharlar synaqtan sátti ótip, qazirgi tańda «Mıhaılovskıı GOK» AQ-na iri kólemde jetkizilýde. Zaýyttyń negizi shoıyn quıý, mehanıka jınaý, bolat quıý sehtarynan turady. «Oral quıý-mehanıkalyq zaýyty» О́K kásiporny 1942 jyly Ýsman qalasyndaǵy quıý zaýytynyń negizinde qurylǵan. Zaýyttyń óndiristik qyzmeti kommýnıkasııalar jáne kólik, aýyl sharýashylyq, munaıgaz salasyna jabdyqtar men qosalqy bólshekter shyǵarýǵa baǵyttalǵan. Zaýyttyń quıý, pisirý-jınaqtaý, jóndeý-mehanıkalyq, termııalyq, jóndeý-qurylystyq, qara jáne tústi metalldardyń qaldyqtaryn jáne synyqtardy saqtaý, qaıta óńdeý sehtary bar. Shoıynnan, bolattan jáne tústi metalldardan quıylatyn túrli buıymdar óndire alady.
«Oral mehanıkalyq zaýyty» JShS traktorlar men avtomobıl tehnıkasyna ıindi bilik óndirýmen aty shyqqan kásiporyn. Mınsk motor zaýytynyń qozǵaltqyshtarymen jumys jasaıtyn MTZ-80…82, MTZ-90…92, MTZ-100…102 «Belarýs» traktorlarynyń túrli modıfıkasııalaryna, ZIL-130, ZIL-5301, GAZ-3308, GAZ-3309, GAZ-33104 avtomobılderine jáne PAZ-3205, LAZ-695, PAZ-4230, PAZ-4234 avtobýstaryna ıindi bilik óndiretin Qazaqstandaǵy jalǵyz kásiporyn. Mehanıkalyq zaýytta shyǵarylatyn ıindi biliktiń 80%-dan astamy Reseı, Belarýs jáne basqa shet elderge eksportqa tasymaldanady.
Kórmede joǵaryda aıtylǵandardan bólek «Oralagromashjóndeý» AQ, «Oral transformator zaýyty» JSh, «Batys Qazaqstan mashına jasaý kompanııasy» AQ, «Oral Vent», «Qaztrýbprom», «Promekspertıza-KZ», «AqsaıSpesMontaj», «Aqsaı Indýstrıaldy Parki», «Eko-Jeruıyq», «ÝralskStroıInvest» syndy kásiporyndar da óz ónimderin, kásipkerlik múmkindikterin kórsetip, kelýshilerge baryn usyndy.
Forýmnyń negizgi bóligi mashına jasaýshylar men munaı-gaz óndirýshi kompanııalardyń ózara pikir almasqan júıeli áńgimesine arnaldy. Sóıleýshiler óz salasynda kezdesetin túrli túıindi máseleler men olardy sheshý jolyna toqtaldy. Negizgi maqsat – áriptestikti nyǵaıtý, Qazaqstanda munaı-gaz óndirýshi alpaýyt kompanııalar jumysynda qazaqstandyq mazmundy baıytý, jergilikti kompanııalar men zaýyt ónimderin barynsha paıdalaný boldy. О́z kezeginde munaı-gaz kompanııalary ókilderi otandyq zaýyttardyń ınnovasııa men zamanaýı jańalyqtardy erkin ıgerip, álemdik naryqta básekege qabiletti ónimder shyǵarýǵa shaqyrdy.
Forým jumysyn júrgizip otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasy mashınajasaýshylar qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Temirlan Altaev bul jıyndy «naqty nátıjege jetkizetin baıypty baılam» dep atady. Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Igor Steksov bul shara kásiporyndardyń áleýetin kórsetip, ónimderdiń tusaý keserin uıymdastyrýmen qatar, seriktesterdi tabý, tájirıbemen almasý jáne yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa jol ashady dep senetinin aıtty. Igor Valerevıchtiń aıtýynsha, munaı-gaz sektory oblys tabysynyń 90%-yn túsirip otyrǵan sala. О́ńirde 8 kompanııa munaı-gaz óndirýmen aınalysady. Munaı-gaz shyǵatyn iri kenishtiń óńirde bolýy salamen baılanysty qosalqy baǵyttardyń damýyna da áser etedi. Bir Qarashyǵanaq kenishiniń aınalasynda 3 myńdaı qosalqy kásiporyn jumys isteıdi.
«Oral» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy Ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Artýr Dosqalıevtiń baıandamasynda óńirdegi qalyptasqan jaǵdaı, salany jandandyrý úshin jasalyp jatqan barlyq sharalar keńinen qamtyldy. Artýr Muqanuly oblys kásiporyndaryn klasterlik tásildi qoldana otyryp ındýstrııaldyq damý, odan ári ulttyq klasterdi qalyptastyrý máselesin kóterdi. Batys Qazaqstan oblysynda iri munaıgaz kenishi bolǵandyqtan, óńirdegi kásiporyndar osy salaǵa barynsha ıkemdelgen. Jergilikti JOO-larda maman daıarlaýdan bastap, zaýyt-kásiporyndarda sala qajetin óteıtin buıym-jabdyqtardy daıyndaýǵa basa kóńil bólinedi. Alaıda munaı-gaz salasy – eń aldyńǵy qatarly tehnologııany paıdalaný, ınnovasııany ýaqytyly engizýmen erekshelenedi. Bul tıisinshe qomaqty qarjy talap etetin jumys. AQSh-ta ónerkásip zaman aǵymyna ilesip otyrýy úshin júıege 30%-ǵa deıin ınnovasııalyq tásilderdi engizip otyrady eken. Batys Qazaqstan kásiporyndarynda bul kórsetkish 3,8 paıyzdan aspaıdy. Oraldyq kásiporyndardyń tehnologııalyq jaǵynan artta qalýy, negizgi qural-jabdyqtardyń eskirýi – basty qolbaılaý bolyp otyr.
Forým jumysyna respýblıkalyq, halyqaralyq uıymdar men Atyraý oblysyndaǵy munaı-gaz kompanııalary ókilderi de arnaıy kelip qatysty. «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy» Aksıonerlik Qoǵamynyń Munaı servısin damytý boıynsha departamentiniń dırektory Abat Nurseıitov Elbasy tapsyrmasyna sáıkes ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdy qoldap, forým jumysyn barynsha paıdaly etýge shaqyrdy. Al «Advantage Kazakhstan» JShS bas dırektory Dmıtrıı Rodın álemdik trans-ulttyq kompanııalardy Qazaqstanǵa ákelý, áriptestikke tartý joldaryn baıandady. Reseı Federasııasy Samara oblysynyń Klasterlik-ınjınırıng ortalyǵynyń jetekshisi Sergeı Kornılov áriptestik baılanystardy damytýdy usynsa, «Topan» JShS bas dırektorynyń orynbasary Ǵaısa Jumalıev kásiporynnyń sońǵy jetistikteri, Atyraý, Aqtaý, Astana, Almaty qalalarynda jáne Abý-Dabıde fılıaly ashylǵany týraly aıtyp berdi.
«Topan» JShS munaı-gaz jáne taý-ken óndirisi úshin iri tonnalyq hımııany jetkizýmen jáne joǵary tehnologııalyq hımııalyq eritindiler óndirisimen aınalysady. CT-KZ sertıfıkatyn usyna otyryp munaı jáne gaz toraptaryn esepke alý óndirisimen jáne analıtıkalyq jabdyqtardyń servıstik qamtamasyz etilýin, ýaqytyly jetkizilýin júzege asyrady. «Topan» JShS biregeıli kásiporynynyń ereksheligi mýltı-brendti óndiristik kompanııa bolǵandyǵynda jáne óńdirý, munaı men gazdy óńdeý men tasymaldaý, taý-ken óndirý ónerkásibi, hımııa, farmasevtıka jáne tamaq ónerkásibi, ǵylymı zertteý ınstıtýttary, bilim berý mekemeleri sııaqty salalarda qyzmet atqaratyn mekemeler úshin ónerkásiptik taýarlar óndirip, jetkizýmen baılanysty qyzmetterdiń keń aýqymyn júzege asyrady. «Topan» JShS-niń negizgi baǵyttarynyń biri – zerthanalardy jabdyqtandyrý, ınjınırıng jáne óndiris, sonymen qatar servıstik qyzmet kórsetý. Qazaqstan Respýblıkasy mashınajasaýshylar qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Temirlan Altaev «Topan» JShS-nda atqarylyp jatqan ıgi isterge rızashylyq bildirip, kásiporyn jumysymen jaqynyraq tanysýǵa nıet bildirdi. Oral qalasyna forým bolardan birer kún erte kelip, óńirdegi irgeli zaýyttardyń jumysymen jeke tanysqan Temirlan Eskendiruly jergilikti kásiporyndardyń respýblıkalyq jáne álimdik arenaǵa shyǵýy úshin qolynan keletin múmkindiktiń bárin jasaýǵa ýáde berdi.
- Búgingi forýmda usynylǵan barlyq tusaýkeser materıaldar, slaıdtar men jarnamalar bizdiń qaýymdastyqtyń saıtynda jarııalanatyn bolady. Odan bólek, álemdik alpaýyt kásiporyndar tirkelgen ortaq ınternet-resýrstarǵa da bul málimetterdi ornalastyryp, sizderdiń múmkindikterińiz men usynystaryńyzdy naryqqa shyǵaramyz, - dedi Temirlan Altaev.
Forým barysynda «Teńizshevroıl» JShS jáne «Qarashyǵanaq Petroleým Opereıtıng bv» kompanııasynyń ókilderi de minbege shyǵyp, jergilikti kásiporyndar arasyndaǵy áriptestiktiń sharttary týraly túsinik berdi. Bul jerde eń basty talap – usynylatyn ónimniń básekege qabiletti bolýy ekendigi aıtyldy. Forýmnyń qorytyndysy «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy» Aksıonerlik Qoǵamynyń Munaı servısin damytý boıynsha departamentiniń dırektory Nurseıtov Abat Aqmuqanuly men «Oral» Áleýmettik Kásipkerlik Korporasııa» ulttyq kompanııasy» Aksıonerlik Qoǵamynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Doskalıev Artýr Muqanulynyń munaı jáne gaz óndirý jáne óńdeý, munaı-hımııa, solarmen baılanysty mashına jasaý jáne servıstik qyzmetter jónindegi ulttyq klasterdi damytý strategııasyn iske asyrý, taýarlardy, jumystardy jáne qyzmetterdi satyp alý kezinde jergilikti qamtýdy ulǵaıtý maqsatynda osy ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıýymen qorytyndylandy.
«Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń basty mindeti – óńdeý ónerkásibin shıkizat deńgeıine jetkizý, birtindep odan da asyp túsý. Qazaqstan álemdik úzdikter alamanynda óz ornyn ıelenip, óz nesibesin alýǵa tıis. Biz tańdaǵan ındýstrııa men ınnovasııa joly damýdyń nurly joly bolyp sanalady. Sebebi, óndiristi damytý – eldi damytý. О́ndiristi nyǵaıtý – táýelsizdikti nyǵaıtý. Sondyqtan bul salaǵa jumsalǵan árbir tıyn qundy, bul baǵytqa istelgen árbir sharýa – mándi. Osyny kókeıge túıip júreıik», - degen edi Elbasymyz N.Nazarbaev. Oral qalasynda ótken jıynnyń negizgi arqaýy osy boldy.
Qazbek Quttymuratuly,
"Egemen Qazaqstan"
Oral qalasy
Sýretti túsirgen Aıbatyr NURASh
