Foto: Erlan OMAROV, Orynbaı BALMURAT «Egemen Qazaqstan»
«Shıveet ýlaan» – Mońǵolııanyń ortalyq ólkesine qarasty Bulǵyn aımaǵy, Baıan-Aqty sumynynan (aýylynan) 25 shaqyrym jerde Qanýı, Kúnýı darııalarynyń quıǵanynda oryn tepken ǵuryptyq keshen. Túrkitanýshy ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, keshenniń irgetasy 670-693 jyldary qalanǵan. Oǵan sebep – ataqty Elteris qaǵan tarydaı shashylǵan túrki taıpalarynyń basyn qosyp, dál osy arada jıyn ashqan. Jıynǵa qatysqan 56 taıpa ókilderi óz tańbalaryn tasqa bádizdep, túrki birligi jolynda anttasqan. Bul oqıǵany zertteýshi túrkologtar biraýyzdan 682 jylǵa balaǵan.
Osyndaǵy ǵuryptyq keshenge mońǵol áriptesterimen birge jumys júrgizip jatqan qazaqstandyq túrkolog-ǵalym Nápil Bazylhannyń málimetine júginsek, keshen teńiz deńgeıinen 1300 metr bıiktikte ornalasqan, jalpy poshymy segiz qyrly. О́tken jyly júrgizilgen qazba jumystarynyń nátıjesinde qurylystyń úshten bir bóligi, ıaǵnı úsh qyry arshylǵan, qalǵan bóligin tazartý jalǵasyp jatyr. Keshen aýmaǵynan tórt qoıtas, tórt arystan tas, toǵyz adam músindes jádiger, barlyǵy 30-ǵa tarta balbal tabylǵan.
«Ulytaýda oryn tepken Dombaýyl men sonaý Qangaı dalasynda jatqan Shıveet ýlaan kesheniniń qatty uqsastyǵy bar. Ekeýdi de segiz qyrly, osyǵan qaraǵanda Uly dala eskertkishteri sonaý О́týkennen bastap, Balqanǵa deıin tamyrlas keshender tizbesi sozylyp jatyr deýge negiz bar. Sondyqtan da bul istiń tarıhı mańyzy óte tereń. Bolashaqta biz jalǵyz qazaq tarıhymen shektelip qalmaı kúlli Eýrazııany mekendegen Uly dala kóshpendiler tarıhyn túgendeýdi jalǵastyratyn bolamyz» dedi mártebeli jıyndy ashyp, júrgizýshi-modernator halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli myrza.
****
Joǵaryda atap ótkenimizdeı keleli jıynǵa ózek bolǵan basty taqyryp – «Kentaıdan Ulytaýǵa deıin: tarıhı jadynyń jańǵyrýy» atty III halyqaralyq ekspedısııa jumysynyń mańyzy – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń halyqaralyq deńgeıde kórinis tabýy, deıdi uıymdastyrýshy tarap.
О́ıtkeni, Túrki akademııasynyń qoldaýymen Kenteı taýynyń bir jotasy Býrhan Qaldýynǵa barǵan ekspedısııa quramynda – túrki-qypshaq tuqymdas halyqtyń ókilderi de bolǵan. Atap aıtqanda, túrkııalyq tanymal jýrnalıst, «Gazete Vatan» basylymynyń sholýshysy Kúrshat Zorlý, taǵy da túrkııalyq NTV arnasynyń júrgizýshisi, derekti fılm jasaýdyń mamany Ahmet Ieshıltepe, ázerbaıjandyq «Discovery Azerbaigan» jýrnalynyń bas redaktory, tanymal pýblısıst Aıda Eıvazova jáne qyrǵyzstandyq zertteýshi-jýrnalıst Nazarbek Baıjigitov qatarly azamattar bar.
Atalmysh ekspedısııanyń maqsaty jaıly aıtqan ıdeıa avtory Darhan Qýandyqulynyń paıymyna nazar aýdarsaq, joldyń basy áýeli Altaıdan bastalǵan. Keıingi sapar Táńir taýyna jalǵasyp, ári túrki jurtynyń uıyq mekeni, uıaly otany О́týkenge ulasqan. Sóıtip, О́týken óńirindegi Kerýlen darııanyń saǵasynan qazaq dalasynyń kindigi Ulytaýǵa qaraı oıysqan. Bolashaqta ekspedısııa marshrýtty sońǵy toqtaǵan núkte Ulytaýdan bastalatyn kórinedi.
Ekspedısııanyń Ulytaýǵa at basyn tireýiniń ózindik máni bar. О́ıtkeni bul jerde 2014 jyly 25 tamyzda Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaq handyǵynyń qurylý tarıhynan bastap, búgingi ulttyń rýhanı ahýalyna qatysty tolǵanysty áńgimeler aıtqan bolatyn. «Bul úrdis sonyń jalǵasy ispettes» deıdi ekspedısııa basshylary.
****
Sóıtip, bir aı buryn 15-shi tamyz kúni sonaý qıyrdaǵy Kerýlennen bastalǵan kıeli jol – myńdaǵan shaqyrymdy artqa tastap, ekspedısııa quramynda Mońǵolııa ulttyq mýzeıi dırektorynyń orynbasary Jamsranjav Baıyrsaıhyn, RF Joǵarǵy keńes komıteti tóraǵasynyń orynbasary Mýrad Zargıshıev, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteni ustazy Aıbolat Qushqymbaev, Qarýly kúshteri Áskerı-tarıhı mýzeıi dırektory Perızat О́tepova, Qyrǵyzstandaǵy Manas ýnısersıtetiniń túrkology Nýrdın Ýseev, Ázerbaıjan Ulttyq akademııasynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Azad Zeınalov, QR Parlamenti Senaty Apparaty Basshysynyń orynbasary Darhan Jazyqbaev, «Kıeli Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Berik Ábdiǵalı, tanymal jýrnalıst Mádı Manatbek bar, bir top saparyn Ortalyq Qazaqstanda jerinde jalǵastyrdy.
Ekspedısııa aldymen Joshy han mazaryna soqty. Jolaýshylardy ólke tarıhymen tanystyrǵan Qanysh Sátbaev atyndaǵy tarıhı-óndiristik murajaıynyń dırektory Kenjal Balkenov aıtýynsha, mazarda Joshy hanmen birge báıbishesi Bektýmysh ana jerlengen. Joshy búkil qazaq handarynyń atasy. Iаǵnı, Uly Dala eliniń bastaýy osynda jatyr.
Kelesi aıaldaǵan Dombaýyl kesheni jaıly «Mońǵol elindegi Elteris qaǵan kesheniniń tabanyndaǵy segiz burysh túrkilerdiń juldyzy ekendigin bildiredi. Mine, Dombaýyl eskertkishiniń de tuǵyry segiz buryshty. Demek, bul keshen túrik dáýiriniń sońǵy kezeńine jatady jáne Uly Daladaǵy ıslamdyq alǵashqy eskertkish bolyp esepteledi. Ulytaý – eki mádenıettiń toǵysqan ortasy» degen jańa ustanym aıtty ekspedısııa basshysy Darhan Qydyráli.
Ekspedısııa músheleriniń kelesi taban tiregen tarıhı oryn – Alasha han kesenesi akademık Álkeı Marǵulan aıtqandaı, bul Shyńǵys hanǵa qoıylǵan sımvolıkalyq beıit bolýy ábden múmkin. Sondyqtan da bul kıeli oryn esebinde.
Sóıtip, sońy tirek Ulytaý tórinde taban tiregen jolaýshylar áýeli qazaq handarynyń jaz jaılaýy bolǵan Han Ordasyna da at basyn irikti. Jol ústinde Sátbaev qalasynda bolyp, Akademık Qanysh Sátbaevtyń eskertkishine gúl shoǵyn qoıdy.
Ulytaý Uly Dala tarıhyndaǵy asa mańyzdy jer. Sondyqtan bolsa kerek, oǵyzdar batysqa barǵan kezde Anadolyda qurǵan memleketteriniń astanasyn «Ulytaý» («Ulytag») dep ataǵan. Ulytaý taýdyń úlkendigine baılanysty emes, onyń kóneligine, ulylyǵyna baılanysty atalǵan. Qasıetti taýda halyq handardy aq kıizge han kóterip, ulyqtap otyrǵan.
Halyqaralyq ekspedısııa qaıtar jolda Jańarqanyń ústimen ótip, qazaqtyń aıaýly perzenti, sanaly hám sanaýly ǵumyryn halqyna arnaǵan abyz Aqseleý Seıdimbektiń basyna quran baǵyshtady.
****
Jıyn barysynda joǵarydaǵy sapar jaıly qortyndy sózin aıtqan Darhan Qýandyquly, ekspedısııa músheleri jergilikti halyqpen jyly júzdesýler ótkizip, rýhanı jańǵyrý jaıly áńgimeler aıtqanyn jetkizdi. Onyń syrtynda basqosý barysynda tanystyrylǵan taǵy bir dúnıe – halyqaralyq Túrki akademııasy men Mońǵolııa Ulttyq mýzeıi eki jaqty ýaǵdalastyq ornatýynyń nátıjesinde, mońǵol dalasynda áli kúnge júıeli zertteý jasalmaǵan túrki muralaryn tekserýge qol jetkizgen.
Naqtyraq aıtsaq, mońǵol jerindegi túrki jazýlary men eskertkishteri Orhan ózeni alqabynan kóptep tabylǵandyqtan, ǵylymǵa «Orhan jazba eskertkishteri» degen atpen tańbalanǵan. Al kúlli túrki-mońǵol jurtynyń ejelgi qonysy Kerýlen alqaby zerttelmeı qalǵan.
Akademııa osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda, josparly jumys bastaǵan. Nátıjesinde, mońǵol arhelogtarymen birldesip, eldiń shyǵys-soltústigine barlaý-zertteý jumystaryn júrgizilýde. Sonyń biri Kentaı aımaǵy jerindegi Delgerhan eldi-mekeni mańynan jańadan tabylǵan ǵuryptyq keshen.
Keshenge zertteý júrgizgen mońǵol ǵalymy J.Baıarsaıhannyń tanystyrýynan uqqanymyz: atalmysh keshenge 1990-shy jyldary japon-mońǵol arheologtary birlesken qysqa merzimdi jalpylama sholý-zertteý júrgizip, fotosıpattama jasaǵan eken. Bıyl osy jumys tolyqtyrylyp, keshenge topografııalyq, geomagnıttik tekserýler jasalyp, olardyń koordınattyq baǵyttary anyqtalypty. Buıyrsa, túrki tarıhy taǵy bir jádigermen tolyǵatyn kún jaqyn.
