Álipbıdi aýystyrý qajettigi – basy ashyq másele

Son­daı-aq álipbıdi latyn qarpine kóshirý bel­gili maǵynadan al­ǵanda, búgingi ýaqyt ózi talap etip otyrǵan qoǵamdyq progress ekeni de qa­perde bolý kerek. Sondyqtan qazaq álip­bıin latyn qarpine kóshirýdiń qa­jet­tigi týraly áńgimeniń basy ashyq. Ony jalpy halyq tolyqtaı qol­daı­dy hám qoldap da otyr. Endigi áńgi­me, latyn qarpine qalaı kóshemiz, ulttyq tól dybystarymyzǵa nuq­san kel­tirmeıtindeı latynsha álip­bıdi qa­laı jasaımyz degen máse­leler tóńireginde óristep otyr. Bul rette ne­­gizgi joba retinde Sh.Shaıahmetov atyn­­­daǵy Tilderdi damytýdyń res­pýb­lı­­kalyq úılestirý-ádistemelik orta­lyǵy usynǵan nus­qanyń Parlamentte ta­nys­ty­rylǵanyn bilemiz. Dál qazir qo­ǵam­da da jappaı talqylanyp jatqan osy nus­qa. Árıne, atalǵan nusqada ult­tyq tól dybystarymyzdy negizinen qos­árippen (dıgraf) berýge tyrysqany bel­gili. Ondaǵy maqsat – kompıýter taq­ta­syndaǵy latyn tańbasynan shyqpaý. Alaı­da «ń» (ng), «ch» (ch) sekildi álemde jappaı qalyptasqan birdi-ek­ili dıgraf qoldanylsa, onyń esh qı­yndyǵy bolmas edi. Al tildegi segiz birdeı dybysty dıgrafpen berý ýaqyt óte kele tildi buzýy múmkin hám jazýdy tym shubalańqy jaǵdaıǵa túsiredi.

Ja­qynda bir IT mamany qazaq tilindegi (kırıll jazýyndaǵy) kólemdi mátindi la­tynsha bir dybys bir tańbamen tań­ba­lanatyn nusqaǵa qotarǵanda 1100 betten 1000 bet shyqqan. Osy latynsha 1000 beti qaıtadan «ortalyq» usyn­ǵan jobaǵa qotarǵanda 1200 bet bol­ǵan. Sonda Qazaq elinde bir jylda qansha bet kitap shyǵarylady? Mer­zim­di baspasózge qansha bet jazba k­e­te­di? Onyń ústine biz latyn qarpin bir-eki qoldanyp tastaı salmaımyz ǵoı... Sonda ómir boıy Qazaq eliniń bıýd­jeti jáne el azamattary jańaǵy qos áripten (dıgraf) týǵan «200 bettiń» qa­ǵazy úshin, onyń boıaýlary úshin, te­rý aqysy úshin, korrektor, redaktor aqysy, basý aqysy úshin basy artyq shyǵyn tartatyn bolady. Sondyqtan ulttyq tól dybystarymyzdy latyn qaripteriniń asty-ústine dáıeksheler qoıyp álipbı jasaýdan qashpaýymyz kerek. Dúnıe júzinde, tipti my­naý órkenıetti Eýropa elderiniń ózin­de ulttyq tól dybystaryn latynsha qaripterdiń asty-ústine dáıeksheler qoı­yp jazyp júrgen elder az emes. Bul–  bir. Ekinshiden, eń bastysy, dıgraftardy uzaq ýaqyt qoldaný – ulttyq tól dybys­tarymyzdy belgili deńgeıde óz­ge­riske ushyratady. Tipti keı dybys­tarymyz joıylyp ketýi de múmkin. Son­dyqtan álipbıimizdi latyn qarpine kó­shireıik, biraq myń ólshep bir keseıik.

Dúken MÁSIMHANULY,

aqyn