Qorqyt – oǵyz-qypshaq qaýymynan shyqqan suńǵyla dana, aqylgóı, batagóı, sáýegeı, asqan abyz, jyraý, qobyzshy, qazaq baqsylarynyń piri, kúı atasy.
Qazaq mýzykasy men fılosofııasynda «Qorqyt kúıi», «Qorqyt saryny», «Qorqyt tolǵaýy», «Táńir bıi» deıtin rýhanı sulýlyq pen izgilikke bólengen úzdik dástúrler, syrly maqamdar qalyptasyp damyǵan. Demek, Qorqyt – Á.Marǵulan aıtqandaı, «keremet ıesi», «ulystyń uly keńesshisi, qarııa sóz aıtýshy, tarıhı oqıǵalardy jyrlap beretin jyraý». VI-VII ǵasyrlarda Ulytaýdyń teriskeıi men Degeleń taýynda qobyz aqqýǵa uqsastyrylyp tasqa bederlengen. Aqqý – sulýlyqtyń, páktiktiń sımvoly, túrki jurttarynyń kıesi, totemi. Qorqyttyń qasıetti qobyzyn qurmettep ustaǵan, sarynyn jetkize tolǵaǵan Janaq, Nysanbaı, Marabaı, Qazaqbaı jyraýlar. «Men ózim asqar belmin, shalqar kólmin, túıeniń jotasyndaı jalpaq elmin» degen Janaq aqyn «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryn qobyzben tolqyta-shalqyta oryndaǵan. Buǵan et-júregi eljiregen Qunanbaı qajy syılyq usynǵan. Oqymysty Á.Marǵulan qazaq qobyzshylarynyń keremetterin keltire sıpattaıdy. Mysaly, Qoılybaı baqsy alty qanat aq ordany jalaýsha jelbiretip kótergen, taǵy bir baqsynyń qobyzy aspanǵa samǵap, sáıgúlikterdiń aldynan kelgen. Keıbir kúnshilder qobyzdy aǵashqa tas bekitip tastasa da, bulqynyp bosanyp ketken. Shyńǵys zamanynda ǵumyr keshken Tóbe táńiri «Men Táńiriniń ózimen tildesemin, kókke shyǵyp júremin» deıdi eken...
Nemese Kaspıı mańyn mekendegen túrki tuqymdas qıdandarda hannyń aldynda bir jyl ishinde ár kún saıyn kúı oınalady eken.
Bilimpaz Álisher Naýaıdyń «Jaqsylardyń májilisi» kitabynda «Baqsy-jyraýlar keı ýaqytta adamnan bezip, dalany, taý-tasty aralap júretin edi» degen pikiri bar. Rasynda ataqty kúıshi-qobyzshylar Jumaǵul, Qoılybaı, Yqylastar ózen boıynda suńqyldata kúı tókken.
Á.Marǵulannyń sıpattaýynsha, Qorqyt jelmaıasy qusqa jetkizbeıdi, darııalardan ushyp ótedi, dúnıeniń bir shetinen ekinshi shetine jetý eshteńe emes. Sýda kór qazýshy bolmas, tereń aǵys-ıirimderge ajal, ólim kele qoımas dep oılap, kilemin jaıyp, aspandaǵy qustyń ushýyn, samal jeldiń soqqanyn tyıatyn tolqyndy kúıler, tolǵaýlar shyǵarady, sóıtip ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keshedi...
Qorqyt murasyn, dástúrin myqtap, ustanǵan halyq mádenıetiniń kórnekti ókilderin Á.Marǵulan bylaısha júıelep toptastyrady:
1. Baqsy-jyraýlar – Qoılybaı, Balaqaı, Qaramyrza, Nysan abyz.
2. Qobyzben kúı oryndaǵandar – ál-Farabı, Ketbuǵa.
3. Sáýegeı jyraýlar, dilmárlar – Sypyra jyraý, Asan qaıǵy, Shálgez, Qaztýǵan, Tátiqara, Ánet baba, Buqar jyraý, Maılyqoja, Úmbeteı.
4. Qorqyttyń rýhanı dástúrlerin jalǵaǵan, qobyzben jyr týyndatqan aqyndar – Balqy Bazar, Erimbet jyraý, Kete Júsip, Qańly Júsip, Abyl, Ońǵar jyraý, Shoraıaqtyń Omary.
Akademıkter V.V.Bartold pen V.M.Jırmýnskııdiń «Qorqytty qadirleýdiń Syrdarııa jaǵasynda myńjyldyq ónegesi bar» degen oı-túıinin Á.Marǵulan oryndy keltiredi.
Á.Naýaı «Betine nur jaýǵyr Qorqyt ata edi, túrki ulysy arasynda odan dańqty, odan asqan kisi joq edi. Onyń dańqy eshkimge jetkizbeıtin edi. О́zgesheligi, danyshpandyq atynyń kóp shyǵýy, neshe jyl ózinen burynǵyny bilýi, neshe jyl ózinen sońǵyny, keleshekti aıtyp berýi, onyń tańqalarlyq naqyl sózderi osy kúnge deıin bar» deıdi. Rasynda, osynaý uly shyǵarmada Qorqyt zamanynda jasaǵan 366 alyp, 24 bı, 32 bilgir, el basqarýshy týraly naqyl sózder bar. Solardyń keıbireýlerin keltireıik: «Qarataýdaı mal jısa da, kisi kózi oǵan toımas», «Kekireıgendi táńir súımes, kókiregin kótergenge baq qonbas», «Jas ósedi, jarly baııdy», «О́shken kelmeıdi, ólgen tirilmeıdi», «Qyz anadan kórmeıinshe úlgi almas, ul atadan kórmeıinshe úgit almas», t.s.s. Adam balasynyń san ǵasyrlyq tájirıbesiniń qorytyndysy, aqyl-oı súzgisinen shyqqan ǵıbratty, maǵynaly asyl sózder ǵoı.
Estiniń jan-júıesin, oı-sezim dúnıesin dúr silkindiretin kúıli-qýatty uly tilekter de mol. Máselen,
Úıirli Qarataýyń jyǵylmasyn,
Záýlim báıteregiń kesilmesin.
Týlap aqqan móldir sýyń
sarqylmasyn.
Qanattaryńnyń ushy qyrqylmasyn.
Shabar bolsań, aqboz atyń arymasyn.
Shapqanyńda qara bolat qylyshyń
ketilmesin.
Shansharyńda ala naızań muqalmasyn.
Aq jaýlyqty anańnyń turaǵy
peıish bolsyn,
Aqsaqaldy babańnań turaǵy
jumaq bolsyn.
Haq jandyrǵan shyraǵyń sónbesin,
Qadir Táńiri seni aramyzǵa
muqtaj etpesin!
Qorqyt murasynda jer-sý, mal ataýlary, áskerı ónerdiń basty uǵymdary jóninde el tarıhy men til tórkini derekter jetkilikti. Qorqyt Ata – túrki rýhanııaty dúnıesindegi tańǵajaıyp bir qubylys. Onyń tulǵasy men murasy, óneri men órendigi – adamzatqa ortaq ıgilik.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek
sińirgen qaıratkeri
