Aýyldy kórkeıtý – basty mindetimiz

Aýylǵa kóńil bólý jáne onyń jaǵdaıyn jaqsartý – memlekettik máni zor is. Kez kelgen ekonomıkalyq reformanyń túpki maqsaty – halyq­tyń ál-aýqatyn arttyrý. Elimizdiń táýelsizdigi jarııalanǵaly beri ekonomıkamyzda edáýir qurylymdyq ózgerister boldy. Ortalyqtan­dy­rylǵan josparly ekonomıkadan bas tartqannan keıin túpkilikti qaıta qurýlarǵa baǵyttalǵan sharalar kesheni júzege asyryldy. Solardyń nátıjesinde memlekettik menshik jeke menshik bolyp ózgertildi, sondaı-aq naryqtyq ekonomıkanyń quqyq­tyq negizi qalandy. Bárimizge belgili, naryqtyq ekonomıka uǵymy óndi­ristik jáne jer qatynastaryn ózger­týdi, baǵa belgileý men kredıt júıe­sin yryqtandyrýdy, básekege qabi­letti naryqtyq ınfraqurylym qu­rýdy qamtıdy. Aýyl sharýashylyǵy óndirisin odan ári damytý agrarlyq sektordyń damý strategııasyn tujy­rymdamalyq turǵydan belgileýdi talap etti. Osyndaı kúrdeli ótpeli kezeńde básekege qabiletti aýyl sharýashy­lyǵy óndirisiniń ósýin qamtamasyz etýdi jáne aýyl sharýashylyǵy ónim­deriniń negizgi túrleriniń óndirisin turaqtandyrýdy kózdegen Aýyl sharýashy­lyǵyn damytý baǵdarlama­sy iske asyryldy. Agroónerkásiptik keshendegi jaǵdaıdyń birshama tu­raq­tanǵanyna qaramastan, salada ótpeli kezeńniń birqatar proble­malary saqtalyp qaldy. Agrarlyq saladaǵy odan arǵy ekonomıkalyq ózgeristerdiń qısyny sapalyq ja­ǵynan jańa ósý deńgeıine ótýdi talap etti. Agrarlyq sektor men aýyl adamdarynyń problemalaryn keshendi sheshý úshin 2003 – 2005 jyldar Aýyl jyldary bolyp jarııa­landy. Alda turǵan mindetterdi sheshý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń 2003 – 2005 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik agrarlyq azyq-túlik baǵdarlamasy ázirlenip, iske asyryldy. Osy jyldary agro­ónerkásip kesheniniń naryqqa baǵdar­lanǵan zańnamalyq bazasyn qalyp­tastyrý, ony halyqaralyq tájirı­beniń normalaryna sáıkes keltirý jóninde birshama jumys júrgizildi. Baǵdarlamanyń iske asyrylýy tamaq ónimderiniń negizgi túrleri boıynsha eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­masyz etýge, tıimdi, básekege qabi­letti agroónerkásiptik óndiristi da­mytý úshin qajetti jaǵdaılar ja­saýǵa múmkindik týǵyzdy. Qazaqstannyń kásibı Parlamenti elimizdiń saıası-ekonomıkalyq da­mýy­na negiz bolyp otyrǵan zańdardy der kezinde qabyldap keledi. Aýyl sharýa­shylyǵyna qatysty zań joba­lary túgeldeı Májilistiń Agrarlyq máse­leler komıteti arqyly ótedi. О́zim Agrarlyq máseleler komıtetiniń mú­she­si retinde zańdardy jetildirýge atsalysyp kelemin. Al qabyldanǵan zańdar agrarlyq salany órkendetýge serpin berdi. Parlament depýtattary Memleket basshysynyń alǵa qoıǵan mindetterin oryndap, qoǵamǵa qajetti basqa da zańdardy jedel qabyldap júr. Kúni keshege deıin «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyldyq aýmaq­taryn damytýdyń 2004 – 2010 jyl­dar­ǵa arnalǵan mem­­­lekettik baǵ­dar­lamasy» bo­ıyn­sha kóptegen ju­mystar atqaryldy. Baǵ­dar­lama sheń­be­rinde aýyldyq jerlerdegi mektepterdiń, den­­saýlyq saqtaý uıymdarynyń já­ne mádenı oshaq­tar­dyń mate­rıal­dyq-tehnıkalyq ne­gizi aıtarlyqtaı nyǵaıyp, olardy zaman talabyna saı jabdyqtaý ju­mystary júrgizildi. 2004 jyldan beri aýyldyq jerlerdegi damý áleýeti joǵary eldi mekenderde turatyn ha­lyq sanynyń 2,2 ese artýy, aýyl hal­qynyń jan basyna shaqqandaǵy jyl­dyq aqshalaı tabysynyń 3,5 ese ósýi, eń tómengi kúnkóris deńgeıindegi aýyl turǵyn­dary úlesiniń 4,5 ese azaıýy osy ju­mystardyń nátıjesi. Desek te, aýyldyń aınalasyndaǵy túıtkilder áli de jetkilikti. Sonyń biri ári biregeıi – agrarlyq sektordy qarjylandyrý máselesi. Búgingi kúni aýyl halqyn shaǵyn nesıelendirý sha­ǵyn jáne orta kásipkerliktiń kókeı­kesti máselelerin sheshýdiń jáne mem­le­kettiń daǵdarysqa qarsy saıasatynyń eń qajetti jáne tıimdi tetikteriniń biri bolýyna baılanysty elimizdiń ekono­mı­kasynda zor mańyzǵa ıe bolyp otyr. Shaǵyn nesıelendirý az mólsherde qarjylandyrýdyń negizgi elementi retinde dástúrli banktik qaryzdar alýǵa shamasy kelmeıtin óte kedeı «usaq kásipkerlerge» nesıe berýmen erekshelenedi. Aýylda halyqtyń 47 paıyzy ómir súredi desek, olardyń 18 paıy­zynyń tabysy ómir súrý deńgeıinen tómen eken. Aýyl halqynyń kedeı bolýynyń negizgi sebebi úı sharýa­shylyǵynyń ónimdiligi men tabysty­lyǵyn arttyrý úshin qarajat tabý múmkindiginiń shekteýli bolýy. Halyqtyń kásipkerligin damytýdy qoldaýdyń birtutas memlekettik jú­ıesindegi tıimdi qural retinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan «Aýyl halqyn shaǵyn nesıelendirý júıesin uıymdastyrý» bıýdjettik baǵdarlamasy daıyndaldy. Baǵdarla­many júzege asyrýmen 2005 jyldan bastap «Aýyl sha­rýashylyǵyn qar­jylaı qoldaý qo­ry» AQ aınaly­sa­dy, bul – aksııala­rynyń 100 paıyzy memleket ıeligindegi qarjylyq ınstıtýt. Bıýdjettik baǵdarlamanyń áleý­­mettik baǵy­tyn eskere otyryp, sha­ǵyn nesıeler ha­lyqtyń ny­sana­ly toptaryna: ta­bysy ómir súrý deń­geıi­nen tómen jáne tabysy ortasha úı sharýashy­lyq­­ta­ryna beriledi. Aýyl sha­rýa­shy­lyǵy mınıstr­li­giniń málimeti bo­ıynsha, 2005 jyldan 2011 jylǵy 1 qyrkúıekke deıin qor­dyń fılıaldary jáne qordyń qaty­sýymen qurylǵan ShNU arqyly 23,0 mlrd. teńge so­masynda 73,8 myń shaǵyn nesıeler berildi. Bul tabysy ortasha jáne ortashadan tómen úı sharýashylyqtarynyń 4,5 paıyzyn qamtýǵa jáne 51,0 myńǵa jýyq jumys ornyn ashýǵa múmkindik berdi. Degenmen de, aýyldaǵy kásip­kerdiń jumy­syn jandandyrý maqsa­tymen berýge tıisti nesıelerdiń qyzy­ǵyn búgingi kúni tek saýdagerler kórý­de. Biz búginde taýar óndirý­shilerge emes, taýar satýshyǵa jaǵdaı jasap otyrmyz. Bólingen qarjyny taýar ón­dirýshige berýdi qamtamasyz etý qajet. Aýyl sharýashylyǵyn jandandyrý sharalarynyń biri retinde Qazaqstan­nyń ındýstrııalandyrý kartasynyń jalpy quny 139,1 mlrd. teńgeni quraıtyn, 7,0 myńnan asa jumys or­nyn ashatyn agroónerkásiptik keshen salasynyń 140 ınvestısııalyq jobasy iske asyrylyp jatqanyn atap ótken jón. Belgilengen jobalardan respýb­lıkalyq ındýstrııalandyrý kartasyna – 32 joba jáne aımaqtyq ındýs­trııalandyrý kartalaryna 108 joba bólinedi. Atalǵan jobalar «QazAgro «UBH» AQ enshiles aksıonerlik qoǵamdarynyń qarjysy, joba bastaý­shylarynyń jeke qarjysy, ekinshi deńgeıli bankterdiń nesıeleri jáne zańnamamen ruqsat etilgen kózder esebinen qarjylandy­ry­lady. Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trliginiń bergen aqparatyna súıen­sek, mal sharýashylyǵynda quny 60,7 mlrd. teńgeni quraıtyn 46 joba, qaıta óndeý salasynda quny 42,5 mlrd. teńge bolatyn 58 joba, ósimdik sharýashylyǵynda quny 22,8 mlrd. teńgelik 32 joba, balyq sharýa­shylyǵynda 0,7 mlrd. teńgeniń 3 jobasy, sý sharýashylyǵynda 2,5 mlrd. teńgeniń 1 jobasy júzege asyrylýda. Azamattardyń densaýlyq jaǵ­daıyn jaqsartý jáne aýyl tur­ǵyndaryn aýyz sýmen qajetti mólsherde jáne kepildi qamtamasyz etý maqsatynda el Úkimetiniń 2002 jylǵy 23 qańtardaǵy №93 qaý­lysymen 2002 – 2010 jyldarǵa arnalǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasy bekitilip, júzege asyryldy. Atalǵan áleýmettik máseleni túbegeıli sheshý úshin Úkimet 2011 – 2020 jyldarǵa arnalǵan «Aq bulaq» baǵdarlamasyn qabyldady. Baǵdarlamada 2020 jylǵa qaraı ortalyqtandyrylǵan sýmen aýyldyq eldi mekenderdiń 80 paıyzyn, qalalarda 100 paıyzyn qamtamasyz etý kózdelip otyr. Alaıda, elimizdiń agroónerká­siptik kesheninde áli de bolsa, birqatar kemshilikter bar, olar – salany qurylymdyq-tehnologııalyq jańǵyrtý qarqynynyń tómen bo­lýy, naryqtyq ınfraqurylym­nyń jetkiliksiz damýy, aýyl sharýashy­lyǵy óndirisiniń usaq taýar bolyp kelýi, salanyń qarjylyq turaq­syzdyǵy, salany damytýǵa tarty­latyn jeke ınvestısııalardyń jetkiliksizdigi, bilikti kadrlardyń tap­shylyǵy. Sonymen qatar, salanyń ınvestısııalyq qyzmetine áser etken qarjy, al odan keıin azyq-túlik daǵdarysy qosymsha problemalar týdyrdy. Búgingi kúni aldymyzda úlken jaýapty mindet tur, ol – ekonomıkanyń agrarlyq sektoryn sapaly da jańa damý deńgeıine kó­terý, sol arqyly onyń básekege qabi­lettiliginiń joǵary bolýyn qamta­masyz etý. Bul, ásirese, Reseı, Belarýs elderimen kedendik birigý jaǵdaıynda, al keıinnen Búkilálem­dik saýda uıymyna kirý kezinde ózekti bolyp tabylady. Aýyldy órkendetý týraly sóz qozǵaǵanda óńirlerdegi tarıhı mekenderimiz jaıly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Tarıhymyzdy dáriptep, týrızmdi damytý arqyly da aýyldyq jerlerdiń jaǵdaıyn jaqsartýǵa bolady.            Mysaly, Saraıshyq tarıhı-memorıaldyq kesheniniń salynýy qazaq halqynyń astanasynyń kósh basynda Saraıshyq qalasynyń turǵanyn taǵy bir rastap, ulty­myzdyń tarıhı tamyrynyń óte tereńde jatqanyn, eldigimizdiń sal­ta­natyn kórsetedi. Bul jastarǵa ta­ǵylym, ózgelerge sabaq bolýǵa tıis. Uzaqqalı ELEÝBAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty.