Kez kelgen bıologııalyq aǵzanyń qartaıǵan, qaljyraǵan tusynda onyń boıynda túrli aýrýlardyń bas kóteretindigi, jastyq shaqta baıqalmaǵan isikterdiń paıda bolatyndyǵy – tabıǵat zańdylyǵy. Adamzat qoǵamyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq qarym-qatynastardyń júıelik problemalyq máseleleri de osylaısha órbıtindigine kapıtalızmniń qazirgi sıpatyna qarap kóz jetip keledi. Qazirgi qarjy júıesiniń kóbiktengendigi, munyń ózi kapıtalızm ekonomıkasynyń tabıǵı damý zańdylyqtaryn buzǵandyǵy, alaıaqtyq áreketterdiń kúsheıýine alyp kelgendigi kóp aıtylǵan dúnıe. Kezinde osy problemany álemdik deńgeıde eńserý jóninde bizdiń Elbasymyz bastama kótergen bolatyn.
Onyń ber jaǵynda AQSh-ta (ıaǵnı kóbikti týyndatyp otyrǵan elde) 2007-2009 jyldar aralyǵynda úlken qarjy daǵdarysy oryn alǵan bolatyn. Sol kezde AQSh-tyń Federaldyq rezervter júıesiniń (bizdińshe ortalyq bankiniń) dollar basý stanoktary iske qosyldy. Stanoktar eshqandaı materıaldyq ıgiliktermen qýattalmaǵan trıllıondaǵan dollar saban aqshany artyq basyp shyǵarady. Bul qarjy daǵdarysqa tap bolǵan elge jaǵdaıdy shuǵyl túzeý úshin (syrttan munaı satyp alý, kompanııalar men halyqqa kómek berý, taǵy basqa máselelerge) qajet edi. Búkil álemniń basty valıýtasy bolyp otyrǵan dollardy basyp shyǵarý quqyǵy men tetigi tek qana Federaldyq rezervter júıesiniń qolynda bolǵandyqtan, ol mine, osyndaı tásil qoldaný arqyly daǵdarystyń aýyr salmaǵynyń astynda qalǵan AQSh ekonomıkasyn qaıta kóterýge úlken úles qosty.
Árıne, bul jaǵdaı álemniń basty elderin oılandyryp tastady. Álem elderiniń dollarǵa degen senimin azaıta tústi. О́ıtkeni eshbir materıaldyq ıgiliktermen qýattalmaǵan 4,5 trıllıon dollarlyq saban aqsha AQSh ekonomıkasy arqyly álem ekonomıkasyna qosylyp otyr ǵoı. Munyń ózi qaljyraǵan kapıtalızmge ýaqytsha demeý bolyp kóringenimen, al shyn mánine kelgende onyń aýrýyn odan ári asqyndyra túsetin jaǵdaı edi. Sondyqtan Federaldyq rezervter júıesi AQSh ekonomıkasy úshin eń qolaıly kezeń dep belgilenip otyrǵan qazirgi ýaqytta kóbikti qaıta qalqyp alyp tastaýdyń buryn-sońdy bolmaǵan sharasyn qabyldady. Iаǵnı kókjal óz jarasyn ózi jalap jazýǵa kiristi.
Artyq saban aqshany aınalymnan shyǵarýdyń belgilengen tártibi boıynsha bul úderis AQSh ekonomıkasyn ǵana emes, álem ekonomıkasyn da qıynshylyqqa uryndyrmaıtyn jaǵdaıda birte-birte júzege asyrylyp, bilinbeı ótýi tıis. Shara ústimizdegi jyldyń qazan aıynan bastalmaq. Áýelgi kezekte aınalymnan 10 mıllıard dollar aqsha alynyp, toqsan saıyn alynatyn aqsha kólemi ósip otyratyn bolady. Eń sońynda aınalymnan shyǵarylatyn aqsha kólemi 150 mıllıard dollarǵa deıin jetýi múmkin.
Sóıtip 4,5 trıllıon dollardy aınalymnan shyǵarý sharasy birneshe jyldarǵa deıin sozylýy tıis. Birqatar sarapshylar muny kóbikti sapyryp, álemdik ekonomıkany saýyqtyrýdyń tarıhı sheshimi dep otyr. О́ıtkeni osynshama zor aqsha massasyn aınalymnan shyǵarý isi buryn-sondy bolǵan emes. Onyń ústine Federaldyq rezervter júıesiniń osy bastamasy basqa da elderge úlgi bolyp, olar da osyndaı qadamdarǵa barýy múmkin. Atap aıtqanda, Eýropany daǵdarys tumany basqan kezde eýrony basyp shyǵarýdy kúsheıtken Eýropalyq ortalyq bank jáne basqa da uıymdar.
Federaldyq rezervter júıesiniń bul qadamy qarjy sarapshylaryn eki udaı sezimge qaldyryp otyr. Bireýler bul shara dollardyń qunyn qymbattatyp, damýshy elderdiń jaǵdaıyn aýyrlata túsedi dese, endi bireýler shara saqtyqpen júrgiziletindikten álem ekonomıkasyna bálendeı áseri bola qoımaıdy deıdi. Nátıjesin keıinirek kóremiz.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
