Abyz ana, ańyz ana

Nıkto ne vechen v mıre, vse ýıdet, no vechno ımıa dobroe jıvet. Sagdı. _____ Bar ónerdiń anasy ádebıet – órke­nıettiń lúp-lúp soqqan júregi. Sol júrekke shýaq pen qýat syılaıtyn jankeshtiler – jazýshylar. Eshkim jazýshy bolyp qalyptaspaıdy, talant bolyp týady. Talant – Alla taǵaladan kelgen amanat. Amanattyń aýyr júgin qabyrǵasy qaıyspaı kótergen qaısar talant qazaqta múldem joq ta emes, asa kóp te emes. Solardyń biri – Tursynhan Áb­dirahma­nova – Qazaqstannyń halyq jazý­shysy, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń ıegeri. El bergen abyz ana, ańyz ana deıtin ataǵy taǵy bar. Osynsha ataqqa jetý, ony abyroımen alyp júrý ońaı ma? Adam bop ońaı týǵanmen, adam bop qalý qıyn. Oǵan qosa Alla taǵa­ladan kelgen amanat – talant bolsa sol kıeniń qa­sıetin joǵaltpaı, qadirine jetý – eldiń báriniń mańdaıyna jazylma­ǵan baq. Tursynhan anamyz basyna sondaı baq qonǵan baqytty qalamger edi. Bir qaraǵanda, armansyz adam sııaqty bolyp kórinetin Tursynhan Ábdirahma­novanyń syrt kózge aldyrmaǵan syry da, shyrǵalańy kóp ómiriniń «jyry» da kóp. Sonyń bir dáleli tárizdi: Nóserdi kórgem, Aıazdy, doly borandy. San ret janym Dúleı daýylǵa orandy, – dep keletin jyr joldarymen-aq aqyn óz ómiriniń jeńil bolmaǵanyn anyq aıtyp turǵan joq pa? Alla men adamzat arasyndaǵy altyn kópir – talanttyń taǵdyry tipten qıyn. NE DEGEN TÚGESILMES TО́ZIM EDIŃ О́tken ǵasyrdyń jıyrma birinshi jylynyń jaımashýaq kúzinde kenshi Ábdirahmannyń shańyraǵyn shattyqqa bólep, jas náreste ómirge keldi. Ol áıgi­li aqyn Tursynhan Ábdirahmanova edi. Sol Tursynhan býyny bekip, buǵa­nasy qatpaı jatyp qatygez taǵdyrdyń talaı taýqymetin tartty. Aýyr turmys, dárigerlik kómektiń dármensizdigi otba­syndaǵy on úsh balanyń onyn o dúnıege alyp ketti. Ata-anasynan alty jasynda aıyrylǵan bolashaq aqyn ana sútiniń dámi aýzynan ketpeı jatyp Golo­shekınniń «Kishi oktıabri» ákelgen náý­betti de kórdi. Sábı Tursynhannyń kóz aldynan ótken sýretter de birinen biri ótken suryqsyz. 1939 jyly Bóke kenishinde ortalaý mektepti bitirgen Tursynhan jaıaý-jal­py Aıagózge kelip ýchılıshege túsken­de taǵy bir qıyndyqqa tap bolady. 1940 jyly ekinshi kýrs bastalǵanda azyq-túlik qymbattaıdy. Sol azdaı-aq KSRO Mınıstrler Keńesiniń V.M.Molotov qol qoıǵan qaýlysy jarııalanyp, oqý aqyly bolady da, 275 som tóleýdi talap etedi. Bilim alýǵa qushtar Tursynhan qajetti qarjy tabylmaǵan soń kóz jasyn kól qylyp, Bókege qaıtyp keledi. Tursynhan birde Semeı oblystyq «Ekpindi» gazetinen Semeıde bastaýysh mektep muǵalimderin ázirleıtin qysqa merzimdi kýrs ashylǵanyn oqıdy da, aıtsam aǵa-jeńgem alys saparǵa jibermeı qoıa ma degen oımen tań atpaı jolǵa shyǵady. Júrginshilerge ilese Semeıge jetip, úsh aılyq kýrsty bitirgen Tursynhan Abaı aýdanyndaǵy Qyzyltas ortalaý mektebine fızrýk bolyp ornala­sady. Soǵys ýaqyty bolǵandyqtan qarshadaı qyzǵa «Voennoe delo» dep atalatyn soǵys isi sabaǵyn qosa júrgizý júkteledi. 1943 jyly Tursynhanǵa aýdan ortalyǵynan alystaǵy kolhoz­darǵa baryp mıtıng ótkizý júktelgen eken. Jeltoqsan aıynyń qysqa, sýyq kúninde kútimsiz, aryq atpen jolǵa shyqqan qarǵadaı qyzdy ash qasqyrlar qorshap, áýpirimmen bir ajaldan aman qalady. Ańyz basynda qansha qamshy­lasa da júrmeı qoıǵan aryq ógizge yza bolyp jylaǵan, tiri qoıdy aldyna salyp óńgerip, qyryq shaqyrym qashyq­tyqtan salt atpen áýpirimdep ákelgen, jyly kıimge zaryqqan, tamaqtan taryq­qan tárizdi talaı taýqimetti de bastan keshti Tursynhan... Sonshama qıyn­dyqqa qalaı tózgensiń, jan ana?! San synaqta maıyssa da synbaǵan, qınalsa da syr bermegen netken qaısarlyq bul?! Ne degen túgesilmes tózim ediń? AQYN EŃ, AǴYL-TEGIL SEZIM EŃ Bul oqıǵa 1943 jyldyń jazynda bolyp edi. Elimiz hakim Abaıdyń týǵanyna júz jyl tolýyn atap ótýge daıyndalyp jatty. Osyǵan oraı toıǵa ázirlik jumystarymen tanysý úshin Abaı aýdanyna Muhtar Áýezov keldi. Janynda Saparǵalı Begalın, Esmaǵambet Ysmaı­lov, Qaıym Muhamethanov bar. Arada eki kún ótkende Júsipbek Elebekov bastaǵan ánshiler de jetti. Almatydan kelgen mártebeli meımandardy qarsy alyp, kútip júrgen toptyń ishinde sol kezde Abaı aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Ábdirahmanova da bar edi. Aýdan ortalyǵyndaǵy alǵashqy konsertten soń berilgen keshki qonaqasy kezinde Júsipbek sol jyly maıdan shebinde bolyp, Ramazan Elebaevtyń ózinen úırenip qaıtqan «Jas qazaq» ánin eki ret aıtqanda Tursynhan qaǵyp alyp, úshinshi ret qaıtalaǵanda áı­gili ánshige ilese aıtyp shyǵady. Sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaq­stan» búgingi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1943 jylǵy 28 qazan­daǵy sanynda jarııa­lanǵan Muhtar Áýezovtiń Abaı aýda­nyna barǵan sapary jaıly «Aqynnyń aýylyn­da» atty ocherkinde: «Aýdan jasta­rynyń uıytqysy ózi ásem ánshi Tursynhan qa­ryn­das...» degen joldar bar. Jaratqan ıem Tursynhanǵa jomart­tyq­pen syılaǵan daryn, qabilettiń biri – tas bulaqtyń sýyndaı syńǵyrlaǵan tabıǵı taza daýys. Jańǵyrtyp jeti jasta jerdiń ústin, Án qostym daýysyna ushqan qustyń, – dep jyrlaǵan Tursynhannyń ǵajaıyp án­shilik talantyn eń alǵashqy bolyp tanyǵan sýretker Muhtar Áýezov edi. Jamal Omarova, Rabıǵa Esimjanova, Rahııa Qoıshy­baeva, t.b. áıgili ánshilermen óner jarys­ty­ryp, ómir boıy án salǵan, elý shaqty áni radıonyń altyn qoryna jazylǵan Tur­syn­hannyń ánshilik talantyn Kúlásh Baıseıitova, Júsipbek Elebekov syndy sań­laqtar da asa joǵary baǵalady. О́z sózimen aıtsaq, «1954 jyldyń kúzinde konkýrstan ótip, ózinen 10-12 jas kishi balalarmen qatar QazMÝ-diń fılologııa fakýltetiniń jýrnalıstıka bóliminiń stýdenti bolyp partaǵa otyrǵan» Tursynhan Ábdirahman­qyzynyń ǵylymdaǵy alǵashqy qadamyn qoldap, aspırantyna «Ilııas Jansúgirovtiń lırı­kasy» degen taqyrypty usynyp, ǵylymı jetekshi bolǵan taǵy da Muhtar Áýezov bolatyn. Seksennen asqan shaǵyn­da da ánniń árin, sózdiń nárin keltirip, shabyttana shyrqaǵanda tot baspaǵan talant­qa talǵam­paz tyńdaýshylardyń da tánti bolǵanyn óz kózimizben kórdik. Da­ýylpaz aqyn Amanjolov jaıly «Qasym Amanjolovtyń poe­tıkasy» degen taqy­ryp­ta qorǵaǵan dok­torlyq dıssertasııasy jeke kitap bolyp jaryq kórgende nebir ǵulamalardyń: «Tursynhan naǵyz ǵalym» degen madaq sózderin de óz qulaǵymyzben estidik. Ánshi bolyp tanylyp, ǵalym bolyp moıyndalǵan Tursynhannyń búıre­gi óner aldy – óleńge kóbirek buryp turý­shy edi. Sóz patshasy – poezııa jaıly aqyn: Jetetin qulaǵyńa kúndik jerden, Mensinbeı án tóresin Alla bergen. О́nerdiń aldy – qyzyl til dep uǵyp, Sıqyrly sulý sózdiń sońyna ergem, – dep jan syryn jaıyp saldy. Jyr jazsa júregińdi «sýyratyn» Tur­synhan Ábdirahmanova erterekte jazǵan «Arnaý» atty óleńinde: Demeımin túndi qýǵan kúndizińmin, Demeımin jalǵyz janǵan juldy­zyńmyn. Bolsa eger elim bıik, ózim bıik, Dep júrgen ortańdaǵy bir qyzyńmyn, – depti. Aqyn ómirde kishipeıil, óleńde ór, aqyndyqta asqaq edi. Adam janynyń názik ıirimderin tap basyp tamasha beıneleý de Tursynhan talantyna tán qasıet. Aqynnyń azamattyq úni de aıqyn. Sóıle, qalam! Qaýyrsyn qanat maıyspa. Aǵyńnan jaryl, Aqtaryp shyndy, saıysta! Bosat tizginin, Arǵymaq oıdy tejeme, Aryndap jetsin, Muń-nala aıtar mejege. Sóıle, qalam! Aq kóńil qazaq armanyn. Ańqyldap júrip Ot basyp bilsin qalǵanyn. Sóıle, qalam! Aýyldyń jaıyn, halyqtyń Qyspaǵyndaǵy Qıyny úshin naryqtyq. Sengeni sonaý Endi jerinen aırylsa, Oıynshyq bolar Degeni búgin taryqtym.– dep sóz bastaǵan aqyn: О́z jerimde nege bolam quramdas, О́z tórine ez ǵana erkin shyǵa almas, Erteń kıer qul qamyttan tartyp boı Namys qýyp ólgeniń myń artyq qoı, – dep eskertedi. Tursynhan adamnyń jan dúnıesin jar­qyratyp ashatyn lırık qana emes, oqıǵasy qoıý, keıipkerler qatary mol poemalar da jazǵan epık aqyn. Buǵan aqynnyń «1932», «Elim-aı», «Eltutqa» at­ty kólemdi de kór­kem poemalary aıqyn aıǵaq. Ol «Tó­rebek hanym» atty ańyz­ǵa qurylǵan úsh aktili opera lıbret­tasynyń da avtory. «Eshkiólmes», «Baýyr­saq ısi» t.b. balladalary men tolymdy oılar tol­ǵaǵan «Dala qyzy», «Bir úzim nan», «Muń men nala» t.b. tolǵaýlary men «Qula bıe», «Nazym nárkes», «Esińde me?» atty áńgi­meleri bir tóbe. Tursynhan Ábdirahmanova qaı janrǵa qalam tartsa da aqyq tilmen jazatyn, aq jarma sezimi sel bop quıylatyn aqberen aqyn. SAN OILAR SANSYRATYP KО́Z ILMEDIŃ Ulynyń ulyq sózi qalam ushyna ora­lyp tur: «Oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda». Ras qoı. «Týǵan kúni bolatyn, ólgen kúni bolmaıtyn» qalamgerdiń biri – Tursynhan Ábdirahmanovanyń eńbeksiz, oısyz ótken bir kúni bolmaǵanyna aqyn jazǵan, aqynǵa jazylǵan hattar da aıqyn aıǵaq bola alady. Hattarda da tarıh bar. Gersenniń: «Pısmo bolshe chem vospomınanııa» deıtini sodan bolsa kerek. Aqyn arhıvindegi asa qymbat qazy­nanyń biri – Qazaqstan Respýblıka­synyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń haty: «Qurmetti Tursynhan Ábdi­rah­manqyzy! Sizdiń men týraly jazǵan poemańyzdy «Qazaq ádebıeti» betinen oqy­dym. Meniń ómir jolyma úńilip, zerttep, óleńmen ónerlep aıtqanyńyzǵa kóp rahmetimdi aıtqym keledi. Shynymdy aıtsam, madaq pen teńeý­lerge qarsymyn. Men qazaqtyń birimin. Taǵdyr men halqym qıyn-qystaý kezeńde osyndaı jaýapty isti maǵan tapsyrdy. Sol tapsyrmany adal oryndap, halyqtyń oıynan shyqsam – armanym sol. Árıne, bul qyzmet ońaı emes. Kúndiz kúldirmeıdi, túnde uıyqtatpaıdy. Barlyq sheshim maǵan kelip tireledi. Bar aýyr­lyq ta, jalǵyzdyq ta, mine, osynda. Sondyqtan túsingendigińiz úshin rıza­myn. Aman-saý bolyńyz. Uzaq ǵumyr, kóp tabystar tileımin. N.Nazarbaev, II/III 2003j.». Elbasynyń aıtary anyq, boıaýy qanyq haty aqyn qalamyna qanat bitirgeni haq. Áıtse de, ómir kúnde qýanysh syılaı bermeıdi ǵoı. Perzent súımegen, eri o dúnıe­lik bolǵan jalǵyzbasty adamnyń armany az, muńy joq deı alasyz ba? О́z sózimen aıtsaq: «Bir úrim-butaqtan bir ózi ǵana qalǵan, janashyr murageri joq adam... ómiriniń artyn qalaı túıinderin bilmeı bas qatyryp júrgen» edi. Tursynhan «kem-ketikke qaıyryla júrer kisilik parasatyn óz kózimen kórip, óz basynan ótkergen» aqylman azamat Muhtar Qul-Muhammedke jazǵan hatynda sanasyn sansyratqan san oılaryn aıtyp, inisinen aqyl surapty. Al, Muqań Tursynhanǵa jazǵan jaýap ha­tynda: «Qara orman halqyńyz, qap­taǵan oqyrmandaryńyz, izbasar inile­rińiz ben baýyrmal týystaryńyz bar siz qalaı jalǵyz bolasyz. Sondyqtan jalǵyzdyq týraly áńgimege kóp orala bermeńiz. Mundaı jandy jegideı jeıtin oıdyń tvorchestvoǵa ǵana emes, densaý­lyqqa da tıgizetin áseri az bolmaıdy. Sondyqtan jıi-jıi elge shyǵyp, oqyr­mandar ara­syna baryp, kezdesýler ótki­zip, serpilip, silkinip turǵanyńyz jón. Ardaqty apa! Máńgilik ómir eshkimniń mańdaıyna jazylmaǵan ǵoı. Erte me, kesh pe bári­mizdiń baratyn jerimiz sol jaq emes pe? Taǵdyrdyń jazýy bolǵan kúnde de arty­ńyzda bir qaýym el, jana­shyr baýyr­laryńyz az emes qoı. Jalǵyz apamyzdy durystap jónelte almaıtyn­daı bárimiz borkemik bolyp ketpegen shyǵarmyz... Sondyqtan bul máselege alańdaǵany­ńyz­dy qoıyńyz» depti. Osy hatty alysymen Tursynhan anamyzdyń bult basqan kóńili jaıma­shýaq jazdaı jadyrap Muhtar Abyrarulyna: Ushyryp bultty basymnan, Ysyryp oıdyń aýyryn, Jadyrattyń janymdy, Jany izgi jaısań baýyrym, – dep «Alǵys» degen atpen jeti shýmaq jyr jazǵanyna da kýá bolǵanbyz. Sózine isi, isine sózi saı aqıyq azamat Muhtar Tursynhan Ábdirahmanova qaıtys bol­ǵanda da, keıin men aqyn anamyz jaıly «Syrly álem» atty derekti kitap shyǵar­ǵanymda da barlyq istiń basy-qasynda bolyp, moraldyq ta, qarjylaı da kómek kórsetti. JANY JUMBAQ BIR ÁLEM О́ZIŃ EDIŃ Adam jany álemnen de kúrdeli. Onyń jan dúnıesi sheshýi qıyn jumbaq. Álemnen de kúrdeli adam janynyń qupııasyn ashatyn kóp kilttiń biri – kún­delik desek, jıyrmasynshy ǵasyr­dyń 87-shi jylǵy 21 jeltoqsanymen tańba­lanǵan kúndelikten: «Búgin kópten úndemeı júrgen Zulfııaǵa syrtynda eki ádemi qusy bar otkrytkaǵa bylaı dep jazyp, quttyqtaý jiberdim. Zulfııa! Biz ekeýmiz myna eki qustaı Eki eldiń eki qyzy edik. Jup jazbaı tatý júrgen biz edik. Mynaý jańa, 1988 jylda Ǵabbas aka ekeýmiz sizge Zor densaýlyq, mol baqyt, Talmas qanat tiledik. «Abaı atyndaǵy teatrda (opera) Saparǵalı Begalınniń 100-ge tolǵan kúni atalyp ótti. Birde-bir bastyq kelgen joq. Mundaıdy kim kórgen. Bastyqtar ábden... О́zi joqtyń kózi joq, ne qyl­syn» dep kúıinipti 4.08.1995 jyly kúndeliginde aqyn ana. 16.05.2000 jylǵy jazbada: «Tylsym úı. Tunjyr kúı. Esh nárse nazar aýdar­maıdy. Tek kóńil toqtaǵany «Atamu­rada» shyǵaıyn dep jatqan «Qazaǵym – qaıda barsam tanytqanym» degen kitabym osy jumanyń aıaǵynda tırajy beriletin bolyp basylyp jatqan kórinedi». 27.09.2002jyl. «Sońǵy kúnderi birshama kóńilim táýir. Qudaı keziktirgen shyǵar, bir adamgershiligi mol azamat – Sábıt Dosanovtyń oı qosýymen birtalaı jumystar istedim...» Tursynhan Ábdirahmanovanyń kún­de­ligi shertken kóp syrdyń az ǵana bir bóligi bul. Ol kisimen aralas-quralas bola júrip kóńilime bir túıgenim Tur­synhan anam syrty nurly, ishi syrly ózgeshe bir álem edi. Minezi de óziniń qıyn taǵdyryndaı óte kúrdeli bolatyn. Birde tátti, birde qatty, birde dana, birde bala degendeı, jan dúnıesin de birden uǵý qıyn edi. Ne nárseni de syrtyńnan sybyrlamaı betke aıtatyn, qajetti jerinde basshyǵa da, qosshyǵa da qaıqaıyp turyp batyl aıtatyn batyrlyǵy da bar edi. Aqyndyq degen – minez ǵoı. Sonyń bári onyń óleńde­rinde ǵana emes, kún­delik betterinde de órilip tur. О́leń men kúndelikke syı­maǵan tup-tunyq sezim men tuńǵıyq oılar qanshama deseńshi! Tursynhan Ábdirahmanovanyń 80 jasqa tolǵan mereıtoıy respýblıka kóleminde keńinen atalyp ótti. Aqyn anamyzdy Tumanbaı Mol­daǵa­lıev, Nur­ǵo­ja Orazov, Sáken Imanasov, Serik Turǵynbekov, Tursynaı Orazbaeva, Myń­baı Ráshev, Qanıpa Buǵybaeva, Baıan Beketova, Marjan Ershýova, Mar­fýǵa Bektemirova, t.b. talantty aqyndar asqaqtata jyrlady. Áıtse de, sol jaqsy jyrlardyń bári jınalyp kelip, onyń jany jumbaq álemin jarqyratyp asha alǵan joq. Ol múmkin de emes edi. О́ıtkeni, jany jumbaq bir álem óziń ediń, jan anam! Sábıt DOSANOV.