Egıpet pen Germanııada Nemat Kelimbetov kitaptarynyń tusaýkeserleri ótkizildi
Faraondar elinde bolyp... jer betindegi jeti ǵajaıyptyń biri – pıramıdany kózben kórý kim-kimniń de armany ǵoı. Sondaı arman bizde de bolǵan. Minekı kázir... Sol alyp ǵajaıyptyń aldynda turmyz. Kaırdiń batys sheti. Sap-sary shól. Odan ári – sahara. Sol sary shólde sarǵaıyp aspan tiregen alyp pıramıdalar tur. Ushar basy kógildir kókti túırep tur. Jaqyndaı tústik. Jaqyndaǵan saıyn basyńnan telpegiń túserdeı shalqaıa beresiń. Bul netken aılapat! Osyndaı jobany osydan 5 myń jyl buryn iske asyrǵan adam balasy netken joıqyn jasampaz! Myna zańǵardyń ár «kirpishi» 2,5 tonna, al, ishtegi faraon (perǵaýyn) jerlengen sarkofag tóbesi 60 tonna taqtaı-taspen jabylypty. Tehnıka joq, kran joq zamanda mundaı salmaqty kim, qalaı kótergen?! Bul jumbaqtyń sheshimin áli eshkim taba almapty. Bári de biz sııaqty tań qalýmen, bas shaıqaýmen keledi. Pıramıdaǵa kelip bas shaıqaǵandar arasynda tarıh atasy Gerodot, Strabondar da bar eken. Berirekte napoleon da bolypty.
Kaır zamanaýı alyp qala. 20 mıllıon turǵyny bar. Eki-úsh qabat salynǵan kóshelerdi kóresiń. Iаǵnı, joǵarǵy kóshemen kele jatqanyńyzda 10 qabatty úımen terezeńiz teń keledi. Soǵan qaramastan, Mysyr Afrıkadaǵy damyǵan jetekshi el ekenine qaramastan, biz kedeıliktiń buryn-sońdy kezdespegen túrin kórdik. Alyp shahar shetin jaǵalaı orap jatqan «óli qalany» kórdik. «О́li qala» atalýy bul qala emes – zırat eken. Sol zırattardy úıge aınaldyryp, tóbesin jaýyp osynaý «óli qalada» úısiz 2 mıllıondaı halyq turyp jatqanyn kórdik. Jáne «óli qala» búgin ǵana paıda bola salmaǵan. Bul jerde úısiz-kúısiz halyqtyń turyp jatqanyna talaı zamandar bolǵan. Olar osy zıratta týylyp, osy zıratta ósip-óngender deıdi. Osy rette biz ózimiz sógýmen kele jatqan sosıalızmdi eske aldyq. Qylyshynan kan tamyp júrse de jazǵan sosıalızm búkil halyqty jamandy-jaqsyly baspanaly etipti. Al, myna «óli qalaǵa» qalaı baǵa berýge bolady?! Buǵan kim kináli?! Árıne, kapıtalızm.
Osy rette osy aımaqta bolyp jatqan «arab kóktemi» atty tóńkerister eske tústi. Kaırdegi revolıýsııa oshaǵy – Tahrır alańyna bet burdyq. Keshqurym. Alańǵa jaqyndaı bergenimizde sol kóshemizdi bógep qıqýlasyp jatqan bir tobyrdy kórdik. Buryla sap taıyp turdyq. Álgi jastar, nemese, Mysyrdaǵy kóterilistiń qozǵaýshy kúshi osy «óli qala» turǵyndary bolýy múmkin ǵoı. О́ıtkeni, ólilermen birge turyp jatqan tiriler ólimnen nemese túrmeden qoryqpaıtyny aıan. Bylaısha aıtqanda, proletarıattar. Qalany qorshap jatqan sol kedeılerdiń tabysy kúnine 1 dollar shamasynda ekenin estidik. Biraq, mysyr kedeı el emes. Baılar turatyn aýdanǵa bardyq. Bardyq ta tań qalǵannan bas shaıqaı berdik. Jer betindegi jánnatty kórip turǵandaısyz. Afrıkanyń palmadan bastap biz kórmegen aǵash, gúlderiniń bári kóz aldyńyzda kóz tundyrady. Kaır «myń bir tún» qalasy tárizdi. Qazaqstan elshiliginiń aldynda turmyz. Eńseli eki qabatty kottedj úı. Tóbesinde jelbiregen kók tý. Osynaý eńseli úı – jas ta bolsa áleýetti táýelsiz Qazaqstannyń kúsh-jigerin kórsetip turǵandaı. Janyńdy maqtanysh baýraıdy. osydan 20 jyl buryn álem kartasynda joq táýelsiz Qazaqstannyń týy, minekı, ejelgi egıpet elinde jelbirep tur.
Azdasyn Aıshamsa ýnıversıtetinde Qazaqstan táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıyn bastaldy. Jıynǵa Kaırdiń zııaly qaýym ókilderi qatysty. Lyq toly zal arab tilinde baıandama jasaǵan Qazaqstan elshisi Baqtııar Tasymnyń aýzyna qarap qalypty. Baqtııar shynynda da arab tiline aǵyp tur. Ony biz siltideı tunǵan aýdıtorııaǵa qarap sezdik. Baıandamadan keıin táýelsiz Qazaqstan týraly derekti fılm kórsetildi. Janymda otyrǵan jergilikti professor Qazaqstan tabıǵatyna, Astana, Almatyǵa tań qalyp tamsanyp qaraıdy. Aǵylshynshalap «tamasha» dep qoıady. Biz de óz elimizdi ózimiz tuńǵysh kórip otyrǵandaı haldemiz. Shynnan da Qazaqstan tabıǵaty tamasha eken ǵoı deımiz. Sap-sary shól emes. Qarly shyńdy taý da bar, býyrqanǵan teńiz, jaıqalǵan jasyl orman, egisti alqap – bári, bári bar. Qazaq mańdaıyna shynynda da ǵajaıyp jer bitken eken-aý deımiz. Kaırdegi az kún ishinde arabtardy unatyp qaldym. Arabtar bizge kishipeıil, ashyq minezimen, qonaqjaı, baýyrmashyldyǵymen unady.
Aıshamsa ýnıversıtetinde Qazaqstan táýelsizdigine arnalǵan jıyn aıasynda kórnekti jazýshy Nemat Kelimbetovtiń arab tilinde shyqqan «Úmit úzgim kelmeıdi» kitabynyń arabsha basylymynyń tusaýkeseri boldy. Arab tilinde buǵan deıin qazaq ádebıetiniń «Abaı joly», «Qan men ter» tárizdi jaýharlary jaryq kórgenin bilemiz. Bıyl solardyń qatary belgili jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń, minekı endi Nemat Kelimbetovtiń maǵynaly kitaptarymen tolyqty. Ejelgi Egıpet eline osylaı ádebıetimizdiń kele bastaýy qol soǵyp qýanarlyq jáıt edi. «Úmit úzgim kelmeıdini» ana tilinde oqyǵan arab ǵalymdary kitapqa joǵary baǵa berdi. Basty keıipker, ajalmen alysqan adam – osy kitaptyń avtory ekendigi olardy erekshe tolqytty. Nemat Kelimbetovtiń ózi bastan keshken taýqymet týraly sheber jazylǵan bul shyǵarmasynyń oqyrmandarǵa úlgi-ónegesi ushan-teńiz ekeni aıtyldy. Baıqap otyrǵanyńyzdaı, kitap – eldiń rýhanı elshisi. Búgingi álem Qazaqstandy saıası, ekonomıkalyq maıdanda moıyndap qaldy. Biraq, qazaqty halyq retinde tek mádenıeti men ádebıeti ǵana tanystyra alatyny aıǵaq. Bul salada, ásirese qazaq ádebıetin shetelde nasıhattaý salasynda bizdi alda qyrýar jumystar kútip tur eken. Ádebıet – ulttyń rýhanı aınasy. Sol aınaǵa úńilgisi keletin shetel oqyrmandary bar. Qazaqty olar rýhanı turǵyda da tanyǵysy keledi. Al tanystyrý – ádebıet mıssııasy. Basqasyn bylaı qoıǵanda biz álemge «Abaı jolyn» tanystyra aldyq pa? «Abaı joly» sovettik «Progress» baspasynan kezinde asyǵys aýdarylyp, sovet elshilikteri arqyly 30-dan asa elge tarady. Búgingi álemdegi eń kóp taraǵan uly til aǵylshyn tilinde sol asyǵys aýdarmanyń ózi bes myń-aq danamen shyǵypty. Sondyqtan da Nıý-ıorkte shyǵatyn «Álem ádebıeti» atalynatyn anyqtamalyqta qazaq ádebıeti degen uǵym joq áli kúnge. Bul oılar bizge osy saparda Frankfýrtte ótken dúnıejúzilik kitap jármeńkesin aralaǵanymyzda keldi. Osynaý dúbirli dúnıejúzilik jármeńkege 110 el baspagerleri qatysty. Bir aptada jármeńkemen tanysýǵa kelgender sany 2 mıllıondaı kisi boldy. Qazaqstannan «Atamura», «Folıant», «Mektep», «Almatykitap», «Rarıtet» baspalary óz kitaptaryn kórmege qoıdy. Qazaq kitaptary sapasy jóninen jaqsy baǵalarǵa ıe boldy.
Keńestik kezeńde dúmpýi talaı qurlyq asqan qazaq ádebıetiniń úni nege búginde táýelsizdik tusynda ulttyq shekaradan uzamaı júr? О́ıtkeni, sovettik ıdeologııa Jambyldy, «Abaı joly», «Qan men ter» tárizdi ozyq úlgilerdi memleket qarjysymen aýdardy, memlekettik qurylymdar arqyly, ıaǵnı elshilikter arqyly taratty, nasıhattady. Tipten ár sovet elshiligi janynda sovet ádebıetin nasıhattaıtyn kitaphana jumys istedi. Elshilikterdiń mádenı attashesi sovet ádebıetin shetelde nasıhattaýmen aınalysty. Sovet zamanynan qalǵan bul dástúrdi, kitaphanalar júıesin Reseı ıelengeni aıan. Táýelsiz Qazaqstan búgingi Reseı elshilikteri jalǵastyrǵan sol bir kitap nasıhattaýdaǵy osynaý tamasha dástúrdi nege jańǵyrtpasqa?! Búginde bizde kitapty aýdarý da, shyǵarý da, taratý da jazýshynyń jalǵyz basynyń sharýasy bolyp qaldy. Sondyqtan da sovet zamanyndaǵy qazaq ádebıetiniń otyzdan astam tilge aýdarylyp shetelge shyǵýy tárizdi ádebı oqıǵalar búginde umytyldy. О́ıtkeni, ondaı oqıǵa qol jetpes qııalǵa aınaldy. Aıtarymyz kitap taratýshy jekemenshik baspalar, qoǵamdyq uıymdar álemdik tájirıbeni úırengenshe, olar tórt aıaǵyna turyp ketkenshe bul iske memleket muryndyq bolýy qajet eken. Onsyz halyqtyń júrek sózi – ádebıeti ózge eldiń júregine jetpeıdi. Iаǵnı, ultymyzdyń rýhy óz dárejesinde nasıhattalmaı qalmaq.
Ázirshe jekelegen kitap janashyrlary ǵana osy seńdi qozǵaý jolynda shyr-pyr bolyp júrgenin kórdik. Sonyń biri qazaq kitabynyń belgili nasıhatshysy Raıhan Májenqyzy. Raıhan júgirip júrip Frankfýrttaǵy Qazaqstan konsýly Ahat Alpysbaevtyń járdemimen jazýshy Nemat Kelimbetovtiń nemis tilinde shyqqan kitabynyń («Úmit úzgim kelmeıdi») tusaýkeserin ótkizdi. Adam taǵdyry aıryqsha aıshyqtalǵan bul shyǵarmaǵa nemis oqyrmandarynyń yqylasy erekshe boldy. Ajalmen qyryq jyl alysqan aıryqsha taǵdyr ıesi, jazýshy, ǵalym týraly pikirimizdi biz de ortaǵa saldyq. Osylaısha ádebıetimizdegi jylt etken jaqsy nusqany shetelge tanytý, saıyp kelgende, táýelsiz Qazaqstandy, onyń rýhanı baılyǵyn nasıhattaý emes pe?! Eger de bizdiń ádebıetimiz shekara asa almaı jatsa, onda biz otanymyzdy ózimiz ǵana súıip, óz qazanymyzda ózimiz qaınap jatqan bolady ekenbiz. Eger táýelsiz Qazaqstan ádebıeti ózge qurlyqtarǵa da tarap jatsa, onda Otanymyzdy biletinder, baǵalaıtyndar sany ózge qurlyqtarda da kóbeıedi eken. Qazaq kitabyn nasıhattaýǵa arnalǵan bizdiń bul segiz kúndik shetel saparymyzdan túıgen tobyqtaı túıinimiz osy boldy.
Smaǵul ELÝBAI.
