Jıynnyń maqsaty – qoǵamdaǵy dástúrli otbasy qundylyqtarynyń mańyzyn talqylap, mamandar men ǵalymdardyń saraptamasy negizinde respýblıka kóleminde áleýmettik bastama kóterý.
Dóńgelek ústelge qatysqan Baýyrjandaı batyr babamyzdyń ónegesin urpaqqa úlgi etip júrgen Zeınep Ahmetova, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Egeýhan Muhamedıqyzy, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Jambyl Artyqbaev, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Asma Qalybekova, «Ulaǵat» mádenıet jáne damý qorynyń basshysy Qamajan Ǵabdrashqyzy, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri Beısen Quranbek syndy belgili qoǵam qaıratkerleri men áleýmettanýshy, psıholog ǵalymdar, jýrnalıster otbasy qundylyqtarynyń qoǵam ómirindegi róli týraly keńinen oı qorytty.
Alqaly jıyndy júrgizgen «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasynyń tóraǵasy, Parlament Senatynyń depýtaty Álı Bektaev jıynnyń mańyzyna toqtaldy. Sonymen qatar otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýdyń azamattyq qoǵamnyń turaqtylyǵy men ornyqty damýynyń faktory retinde atap ótti.
«Otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý «Aýyl» HDPP-men birge «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basty nazarynda ekenin jaqsy bilesizder. Dóńgelek ústel basyndaǵy áńgime eki ujymnyń qatysýymen uıymdastyrylyp otyr. Endeshe jahandaný dáýirinde ár ulttyń óz bet-berdesin saqtap, qundylyqtardan qol úzbeýdiń joly qaısy?! Elbasy «Eger jańǵyrý eldiń, ulttyq rýhanı tamyrynan nár almasa, ol – adasýǵa bastaıdy», dep ulttyq jańǵyrýdyń negizgi alǵysharttaryn aıqyndap berip edi. Kez kelgen bala sábı kezinen moraldyq qundylyqtardyń qunaryn, ulttyq rýhtyń ýyzyn otbasynan, ata-ana, aǵaıyn-týysynan alatyny haq. Iаǵnı, otbasy – ǵasyrlar boıy urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan, salt-dástúr, rýhanı-moraldyq qundylyqtarymyzdyń qaınar kózi. Búgingideı basqosýda ortaǵa salynǵan oı-ıdeıalar budan ári bıik minberlerden de talqylanyp, jalpy qoǵamdyq maqsattaǵy keshendi sharalarǵa ulasatynyna kámil senemiz», degen ol dóńgelek ústeldiń ótýine muryndyq bolyp, aqparattyq qoldaý kórsetip otyrǵan jalpyulttyq respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli men bastamaǵa qoldaý kórsetip otyrǵan Ulttyq akademııalyq kitaphananyń basshysy Úmithan Dáýrenbekqyzyna alǵys bildirdi.
Darhan Qýandyquly otbasy qundylyqtary men qatynastary qoǵamdyq sananyń qalyptasýyna áleýmettik ınstıtýt turǵysynan mańyzdy ekenin atap ótti.
«Otbasy qundylyqtary – bizdiń eldik qundylyqtarymyzdyń ózegi. Elbasynyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Uly Dala ulaǵattary» kitabynyń bir taraýy osy otbasy qundylyǵyna arnalǵan. 13 bólimnen turatyn asa qundy eńbekte ata tarıhy, eldik, qazaqy ádep, dástúr, salt, keleshek týraly oılar ádemi astasyp jatyr. «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda da aınalyp kelip ulttyq kod, sananyń jańǵyrýy sııaqty máselelerdi kótere otyryp, qazaqtyń asyl qasıetteri týraly ashyq aıtqan bolatyn. Bul Abaıdyń «Bes nársege asyq bol, bes nárseden qashyq bol» degen ıdeıasymen ushtasyp jatyr. Asyǵatyn isimiz bolsa, ol – qazaqylyq, qashyq bolatyn isterimiz bar, ol – qazaqbaıshylyq. Osy ekeýiniń arajigin bilýimiz kerek», dedi D.Qydyráli.
Sondaı-aq ol taıaýda Japonııaǵa barǵan saparyn mysalǵa keltire otyryp, áleýmettik baılanystardyń álsireý tendensııasynyń baıqalýy týraly sóz qozǵady.
«Japonııadaǵy saparymyzda adamdardyń bir-birine degen izeti, qarym-qatynasy tánti etti. Deı turǵanmen, Japonııanyń ózinde áleýmettik baılanystardyń álsireý tendensııasy baıqalýda. Adamdar áleýmettik ınstıtýttardyń álsireýin sezinip, qoǵamdaǵy óz ornyn tabýǵa umtylýda. Sondyqtan Japonııada qazir «Ibasho» degen tujyrymdama óte ózekti bolyp tur. Maǵynasy – adamnyń ózin óz úıindegideı erkin sezinýi, qoǵamdyq ómirde belsendi bolý arqyly basqa adamdarǵa óziniń paıda tıgize alatyndyǵyna kóz jetkizýge umtylý. Ol úshin japondar túrli qoǵamdyq, qaıyrymdylyq, áleýmettik uıymdarǵa múshe bolyp, volonterlikpen aınalysýda, qoǵamǵa óz paıdasyn tıgizýge tyrysýda. Sońǵy jyldary kapıtalıstik AQSh-ta, Eýropada da adamdar rýhanı jáne áleýmettik baılanysty izdeýde. Osy otyrǵanda óz-ózimizden surap kóreıikshi, jýyq arada balalarymyzdy tyńdadyq pa, ata-anamyzdyń hálin suradyq pa? Bárimiz birge júrgen sııaqtymyz, biraq bárimiz jalǵyzbyz. Bulardyń barlyǵy otbasy qundylyǵyna qaıta úńilýdi qajet etedi», degen ol neke jáne otbasy júıesindegi minez-qulyq sıpatyn damyǵan elderdiń úrdisterimen sabaqtastyrdy.
Dóńgelek ústelge qatysýshylar otbasy rólin mańyzdy áleýmettik ınstıtýt negizi retinde qarastyra otyryp, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik turǵysynan ózderin alańdatyp júrgen birqatar máseleni ortaǵa saldy. Ana men balany qorǵaý, sonymen qatar neke jáne otbasy salasyndaǵy zańnamalyq bazany jetildirýge erekshe nazar aýdarý qajettigin aıtty. Atalǵan dóńgelek ústeldiń qorytyndysy boıynsha keleli usynystar daıyndalyp, Úkimet qaraýyna joldanatyn bolady.
Jambyl Artyqbaev, etnograf−ǵalym:
– Otbasy máselesi – qazaqtyń etnologııa ǵylymynda asa mańyzdy baǵyttardyń biri. Zamanynda bizdiń ustazymyz, marqum Halel Arǵynbaev qazaq otbasy taqyrybynan doktorlyq dıssertasııa qorǵap edi. Ol dıssertasııa qazaq tilinde jazyldy jáne monografııa túrinde jarııalandy. Keıingi ýaqytta bul taqyrypty odan ári ıgerýde etnolog ǵalymdar saıabyrsyp qaldy, degenmen áli de otbasyndaǵy er azamattyń orny, otbasylyq dástúrler, bala tárbıesi máseleleri bizdiń nazarymyzda. Qazaq otbasy aqylǵa salyp, esepten qurylatyn bolǵandyqtan qyz aıttyrý, quda túsý barysynda aldymen qalyń mal mólsheri men jasaý talqyǵa túsedi. Qalyń maldyń ortasha kólemi 47 bas jylqy, onyń ishinde úlkeni de jasy da bar, al jasaý osy maldyń kólemine tikeleı baılanysty. Jasaýǵa qyzdyń kıiminen basqa, úıdiń jabdyǵy, sharýashylyq quraldary, sonymen birge otaý úı kiredi. Sol sebepti kelin túskende qazaq «bálensheniń otaýy keldi» deıdi. Qazirgi tilmen aıtsaq otaý degenimiz bir, ne eki bólmeli páter. Iаǵnı ár qazaq erte zamanda ul týsa qalyń mal jınaı bastaıdy, qyz týsa jasaýyn qura bastaıdy. Bir sózben aıtqanda, jas otbasynyń jaǵdaıy qyz ben jigit týǵan kúnnen bastap oılastyrylady.
Árıne, otbasy qoǵamda ómir súrgen soń, otbasyn qurýshy adam bolǵan soń ol qoǵamnan bólek bola almaıdy. Dástúrli qazaq qoǵamy azamattyq qoǵam modeline jaqyn edi, qazirgi zamanǵa qazaq qoǵamy talaı ózgeristerden ótip keldik. Olaı bolsa dástúrdiń ishinde qabyldaýǵa bolatyny da, qazirgi qoǵamǵa kelmeıtini de bar. Osy jaǵynan saq bolǵanymyz abzal.
Zeınep AHMETOVA:
– Atanyń kelini bolmaǵanymda, meni kim biler edi. Meni halyqtyń ózi tárbıelep kele jatyr. Baýyrjan Momyshulynyń kelinin qandaı bıikte, qandaı sapada kórgisi keledi? Men solaı bolýǵa tyrystym. Sodan keıin ata maǵan soǵys týraly aıtqan emes, esesine ulttyq qundylyqtar týraly qulaǵyma quıa berdi. Qolymdy shalǵyshqa súrte salyp, estigenimdi sol zamatta tartpadaǵy dápterge qaldyrmaı túsirýge tyrystym.
«Basynda bulaǵy bar ózen uzaq aǵady» deıtin ata. Kezinde Qazaqstanda Momyshuly bolyp jazylǵan jalǵyz adam sol kisi bolǵanyn ózderińiz bilesizder. «Balam, men saǵan babalardyń amanatyn aıtamyn. Sen balańa aıtasyń. Odan nemereńe aıtasyń. Sóıtip tym bolmasa bir úıde qazaqtyń ıisi saqtalsyn», deıtin. Ata tapsyrǵan amanatqa berik boldym. «Yqtyrmań bolmasa jelge ókpeleme» degen halyq danalyǵy. Janushyryp kelip jatqan jahandanýǵa bizdiń qoıar yqtyrmamyz tek qana ulttyq qadir-qasıetimizde. Odan basqa nársemen biz tosqaýyldaı almaımyz. Attóbelindeı az ǵana qazaqty jahandanýǵa jutylyp ketýden ulttyq qundylyǵymyz ǵana saqtap qala alady. Ol úshin eń aldymen sanany ózgertý kerek, sodan keıin namys bolý kerek. Osy turǵyda halyq pedagogıkasy negizinde ádep sabaǵy balabaqshadan bastap mektepterde ótýi tıis.
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
