Fransýz fılosofy J.J.Rýssonyń «Adamda eki nárseni tańdap alýǵa múmkindik joq, onyń biri – ata-anasy, ekinshisi – dúnıege keletin ortasy», degen sózi bar. Rasymen adam qandaı ortada dúnıege keletindigin tańdaı almaıdy, ol onyń jazmyshy. Keıin ony sol orta ósiredi.
«Adam qoǵam joq jerde adam bola ala ma?», degen suraqqa jaýap izdeý kórkem ádebıette de bar tájirıbe. Mysaly, Danıel Defonyń «Robınzon Krýzo» shyǵarmasyndaǵy keıipker Robınzonnyń, Redıard Kıplıngtiń «Djýnglı kitaptaryndaǵy» keıipker Maýglıdiń obrazdary adam balasynyń qoǵamsyz ortadaǵy ómirine nazar aýdartyp, adam áleýmetsiz qandaı adam bolar edi degen máseleni kótergen. «Mende bir isker adamnyń biri edim», dep ózimen-ózi tildesetin Robınzonnyń japandaǵy aralda keshken jalǵyzdyq ómiri, odan jol taýyp shyǵýy, túptep kelgende onyń buǵan deıingi qoǵamdyq ortada úırengen, qalyptastyrǵan qasıetteriniń arqasynda ǵana múmkin bolatyny oqyrmanǵa kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Hákim Abaı da bir sózinde «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, onyń zamandasynyń bári vınovat», degen túıindi pikir bildirgen.
Jalpy, álemdik fılosofııa men ádebıettegi izdenisterdiń barlyǵy da adamnyń qalyptasýynda, adamdyq deńgeıge kóterilýinde qoǵamdyq ortanyń sheshýshi ról atqaratynyn meńzegen. Al endigi másele sol orta qandaı bolýy kerektigi jaıly.
Adamnyń minez-qulqy, ómirge kózqarasy ósken ortasyna tikeleı baılanysty. Eshkimde jaman minezben, qaskóı kózqaraspen dúnıege kelmeıdi. Sábı kezinde bári taza. Halqymyzdyń adam bolmysyna baılanysty sózdik leksıkonynda «sábıdeı taza» degen tirkes tekten-tek qoldanylmasa kerek. Hákim Abaıdyń: «Men eger zakon qýaty qolymda bar kisi bolsam, adam minezin túzep bolmaıdy degen kisiniń tilin keser edim», deıtin sózi bar. Iаǵnı Abaı adamdy buzatyn da, túzeıtin de orta degen oıdy aıtyp turǵan joq pa?!
Olaı bolsa, osy orta máselesi búgin qandaı jaǵdaıda? Bizde adamdardyń jas erekshelikterine baılanysty qandaı ortalar bar? Bolashaq tulǵalardy qalyptastyratyn ortalar bar ma? Jastar nemen aınalysyp júr, olar qandaı qundylyqtarǵa bet túzeýde? Mine bulardyń barlyǵy azamattyq sanany qalyptastyrýda zerdeleýdi qajet etetin mańyzdy máseleler.
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin qundylyqtar arnasy da ózgerip shyǵa keldi. Burynǵy keńestik ıdeologııadaǵy qundylyq dep sanalǵan keıbir ustanymdar jaramsyz bolyp qaldy. Bul zańdylyq. Adam ózgerdi. Adamdarǵa senim bostandyǵy berilgen tusta, sanaǵa talas júrdi. Álemdegi, túrli maqsatty kózdeıtin dinı aǵymdar sol tusty paıdalanyp, elimizge enip ketti. Olardyń keıbireýi qundylyqtar aýysqan ólara ýaqytta baǵyt-baǵdar izdegen jastarymyzǵa, otandastarymyzǵa óz ortalaryn usyndy, qamqorlyq jasaǵan bolyp dinı-dúnıetanymdyq ustanymdaryn olardyń sanasyna sińire bastady. Búgin munyń teris nátıjesin kórip jatqan jaǵdaıymyz bar. Sonyń barlyǵy rýhanı qundylyqtarǵa sýsyndatar ortanyń joqtyǵynan bolǵan jaıt.
Biz óskeleń urpaqqa, jastarymyzǵa qandaı orta usyna alyp otyrmyz? Bizde árkim óz betinshe ómir keshý kórinisi baıqalady. Máselen, keńestik dáýirde júrgizilgen ıdeologııanyń sıpatyna saı ózindik orta bolatyn. Sol kezdegi partııa mektebi memlekettik qyzmet salasyndaǵy adamdarǵa orta boldy. Solardyń arasynan qarym-qabileti shyńdalǵan, qoǵam ómirine daıyn óz tulǵalaryn qalyptastyryp shyǵardy. Qazir she, bizde táýelsiz eldiń tulǵalaryn daıyndap, qalyptastyryp shyǵaratyn qandaı orta bar?
Búgingi memlekettik qyzmetke kelip jatqan keıbir jastar, belgili bir memlekettik sana qalyptastyratyn ortanyń joqtyǵynan, eń negizgi maqsaty mansaptyq ósý bolyp otyr. Al belgili bir ortada pispegen, azamattyq sanasy qalyptaspaǵan ondaı adamnan óz múddesin ǵana oılaıtyn jandar shyǵyp jatsa tańǵalýǵa bolmas. Sondyqtan bizge barlyq sala boıynsha úlken qoǵamdyq isterdi alyp kete alatyn, azamattyq sanasy qalyptasqan bolashaq tulǵalarǵa tuǵyr bola alatyn ortalar kerek. Ol ortalarǵa ortaq qundylyq azamattyq sana bolýy tıis. Bilim alýshy áleýmettik top úshin oqyrmandar ortasy, kitap kýlti qalyptassa, bolashaq tehnologtar úshin sheberler ortasy, memlekettik qyzmet jasaýdy maqsat tutatyn jastar úshin patrıottar ortasy taǵysyn t.b. baǵyttardaǵy ortalar qajet. Sol ortalar óz ishinen sýyrylyp shyǵatyn tulǵalarǵa tuǵyr bolmaq. Ol keleshekte bizdiń memleketimizdiń azamattyq sana deńgeıinde damýyna, ózi úshin ǵana emes, tutas eldiń ıgiligi úshin qyzmet qylatyn tulǵalardyń qalyptasýyna aıtarlyqtaı yqpal eteri anyq.
Tortasyz maı, ortasyz tulǵa bolmaıdy. Tulǵalardyń kóbeıýi eldik sanamyzdyń órkendeýine jol ashpaq. Danyshpan oıshyl Shákárim babamyzdyń «Juqpaıdy eken aıtqan sóz, ǵylymy joq adamǵa. Kókireginde bolsa kóz, juǵar sondaı adamǵa. Ondaı adam qazaqtan kóp týsa osy zamanǵa. Bosar edi azaptan, qazaq shyǵyp samalǵa», degen arman-muraty eldi el qylýdaǵy ár adamnyń adamdyq sapasyna, azamattyq sanasyna kóńil aýdarýǵa shaqyryp turǵan joq pa?!
Belgili bir ortada qaınap, pisip-jetilgen, azamattyq sanasy qalyptasqan tulǵalar eldik sanaǵa bastary anyq. Sondyqtan da bolashaq tulǵalardy qalyptastyrý úshin qandaı ortalar kerek degen máseleni qolǵa alý basty mindet. Bizde buǵan barlyq múmkindik bar. Ýaqytty jiberip almaı, sony qazirden bastap nazarǵa alǵanymyz jón.
Arıstotel adamǵa «adam tabıǵatynan áleýmettik janýar» dep anyqtama berip, adamnyń áleýmettik ortadan tys ómir súre almaıtynyn meńzegen bolatyn.
Adamnyń áleýmettenýi – ómirge beıimdelýi, jeke tulǵa retinde qalyptasýy degen sóz. Áleýmettený, demek adamnyń tabıǵı qalyptasýy prosesimen qatar júretin qubylys. Áleýmettený bolmaǵan jaǵdaıda adam qoǵamdyq ortadan tys qalyp, jeke adam retinde qalyptasýy baıaýlaıdy. Ortanyń ózi túrli áleýmettik satyǵa bólinetinin umytpaý kerek. Máselen, ǵylymı orta, jastardyń sýbmádenıetin qalyptastyryp júrgen orta, kúndelikti ómirde kezdesetin adamdardyń jeke ortasy, dos-jarandar, qyzyǵýshylyqtaryna qaraı qalyptasatyn ortasy. Osy áleýmettik ortalar adamnyń qalyptasyp, damýyna, ómirine baǵdar alýyna yqpal etetin júıe tárizdi.
Ortasy joq adam kez kelgen joǵaryda atap ótken ártúrli deńgeıdegi sýbmádenıettiń nemese uıymdardyń jeteginde ketýi ábden múmkin. Olaı bolatyny adamnyń ózi áleýmettik prosesterdiń nátıjesinde tulǵa bolyp qalyptasady.
Qazirgi ýaqytta bizde jastardyń tulǵa retinde qalyptasýyna yqpal etetin qandaı orta bar degen saýal týyndaıdy.
О́tken keńestik júıede orta ıdeologııa negizinde jumys atqaryp, adamnyń áleýmettený prosesine saı aıqyndalǵan. Tarıhqa kóz jibersek, mektep jasyndaǵy balalardyń oktıabrıat, pıoner, komsomol uıymdarynyń, sońynda kommýnıstik partııanyń múshesi bolyp shyǵýy jaı nárse emes edi. Bul Keńes Odaǵynyń júıesi azamattarǵa jas ereksheligine oraı ortany aıqyndap bergenin kórsetedi.
Búgingi tańda orta joǵaryda atalǵan sýbmádenıetter arasynda qalyp qoıǵandaı. Máselen, keıbir ortalar baıker, panker, ıglz syndy uǵymdarmen astassa, endi biri áleýmettik jeliler arqyly vırtýaldy deńgeıge túsken. Osyndaı jaǵdaıda ortany qalaı qalyptastyrýǵa bolady? Másele kúrdeli, aýqymdy ári qoǵam damýy úshin mańyzdy. Mektep jasynda qandaı ortany, stýdenttik shaqta qandaı ortany qalyptastyryp, jas urpaqqa baǵdar berýge bolady? Suraq kóp, jaýap az. Oılanýdy talap etedi. Olaı bolsa shyǵarmashylyq salada, kópshilik sportty damytý isinde ortalardy qalyptastyrý qajettigi artyp otyr. Bizde búginde ondaı ortalar joq emes, bar. Biraq jumys isteý, jarnamalanýy tómen, nátıjesi aıtarlyqtaı emes. Sondyqtan mektepterde oqyrmandar klýbyn quryp, oǵan múshelerdiń qabyldanýyn jáne ol klýbtardyń qoǵamdyq qyzmetpen aınalysýdaǵy beretin paıdasyn kórsetý kerek.
Jastardyń qoǵamdyq uıymdaryn jetildirý zaman suranysyna saı keledi. Ol naýqan túrinde emes, júıeli túrde baǵdarlama negizinde jasalǵany jón. Búgingi tańda elimizdegi demografııalyq jaǵdaıdyń durystyǵy, ótken on jyldyqtarmen salystyrǵanda ósimniń qarqyny baıqalady. Bul ýaqyt óte kele jastardyń úles salmaǵy artýy ábden múmkin ekenin kórsetedi. Osy oraıda olar úshin laıyqty orta qalyptastyrý asa mańyzdy.
Darhan JAZYQBAEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty
