Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy, Internet júıesiniń keńeıýi, vırtýaldyq keńistikte tulǵa áleýetiniń ózgeristeri oryn alǵan aqparattyq qoǵamǵa ótý úderisterine jastar jyldam jáne belsendi túrde endi deýimizge negiz bar. Degenmen, jastardyń jańa elektrondy qoǵamdaǵy birlesý úderisteriniń júrý barysyn zertteý mańyzdy sanalady.
Búginde tulǵanyń ǵalamtor keńistigindegi, onyń ishinde áleýmettik jelilerdegi áleýmettenýi máseleleri shet eldik ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý qyzyǵýshylyǵyn týyndatýda. Áıtsede, mundaı zertteýlerdi otandyq ǵalymdar az júrgizip jatqandyǵyn moıyndaýymyz qajet. Zertteýlerdiń basym bóligi Batys jáne Reseı ǵalymdaryna tıesili ekendigin de aıtqanymyz jón.
Tulǵanyń ǵalamtor ortasyndaǵy kıberkeńistiktegi tulǵanyń áleýmettenýi úderisin zertteý barysynda Reseı ǵalymy V.A. Pleshakov ǵylymı aınalymǵa «adamnyń kıberáleýmettenýi» uǵymyn engizdi. Onyń pikirinshe, kıberáleýmettený Internet kıberkeńistigindegi adam áleýmettenýiniń nátıjesinde onyń resýrstary men baılanys quraldaryn paıdalaný arqyly tulǵa qurylymynyń sapalyq ózgeristeriniń sheńberinen aspaıtyn úderis bolyp tabylady.
Ǵalamtordaǵy áleýmettik jeliler arqyly júzege asatyn baılanystardyń mynadaı erekshelikterin atap ótýimizge bolady: ǵalamtor óziniń qoljetimdiligine baılanysty túrli adamdar arasyndaǵy baılanys quraly bolyp tabylady; ǵalamtor táýligine 24 saǵat jumys jasaǵandyqtan qajetti aqparatty kez kelgen ýaqytta alýǵa bolady; ǵalamtordyń ámbebaptylyǵyna baılanysty túrli aqparattardy jınaýǵa, almasýǵa jáne taratýǵa múmkindik mol; ózge tehnıkalyq quraldarmen salystyrǵandaǵy ózindik qunynyń tómendigine baılanysty turǵyndardyń keńinen qoljetimdiligi qamtamasyz etiledi; tehnıkalyq quraldardyń udaıy túrde jetildirilýi ǵalamtor múmkinshilikterin keńeıtedi.
2014 jyly Astana qalasynda ótken Eýrazııa medıa forýmynda D. Nazarbaeva qazir áleýmettik jeliler arqyly «jalǵan aqparat taratý jıilep» otyrǵanyn aıtyp, qoǵamdy onyń «teris yqpalynan qorǵaý» qajet dep sanaıtyndyǵyn málimdegen bolatyn. Al, 2016 jyly Úkimet Úıinde D. Nazarbaevanyń tóraǵalyǵymen memlekettik aqparattyq saıasat jáne ulttyq jáne aımaqtyq brendterdi qalyptastyrý boıynsha Vedomstvoaralyq komıssııa otyrysynda premer-mınıstr orynbasary: «Ár memlekettik organ memlekettiń aqparattyq-ıdeologııalyq jumysynda zamanaýı ádis-tásilderdi jáne aqparat berýdiń jańa formattaryn qoldanýy tıis. Biz qazir basqa qoǵamda ómir súremiz - eshteńeni jasyrý múmkin emes. Internet, áleýmettik jeliler resmı bılik organdaryna qaraǵanda áldeqaıda jyldam nazar aýdarady. Búginde biz osyndaı básekeli kúreste utylyp kelemiz. Sondyqtan barlyǵy áleýmettik jeliler men Internette jumys isteýdi úırenýi tıis», - dedi.
2016 jyldyń jazynda Internet Live Stats uıymynyń sarapshylary álemdegi 201 eldiń ǵalamtor paıdalanýshylarynyń sany men enýine baılanysty jańa málimetter usyndy. Internet paıdalanýshylar kórsetkishi boıynsha Qazaqstan 9,9 mln. adamǵa jetti jáne 1,8 paıyz ósimmen 43 oryn ıelendi. 2016 jyldyń birinshi jartysyndaǵy qorytyndyǵa sáıkes elimizdegi ǵalamtordyń enýi 55,8 paıyzdy qurady. Ený kórsetkishteriniń paıyzdyq ólshemderi boıynsha tizimde elimiz 89 orynda tur.
«Medıa-Sıstem» agenttigi Brand Analytics júıesiniń kómegimen ázirlengen esebine sáıkes elimizdegi áleýmettik jelilerdi belsendi qoldanýshylar sany 3,3 mıllıon adamdy qurady. 1, 945 mıllıon qoldanýshylary bar «VKontakte» otandastarymyz arasyndaǵy eń tanymal áleýmettik jeli bolyp tabylady. Olar aıyna 45 mıllıon habarlama jarııalaıdy. Qoldanýshylardyń 53,8 paıyzy er adamdar bolsa, 46,2 paıyzdy áıel adamdar quraıdy. Jeli paıdalanýshylarynyń basym bóligi 18 jasqa deıingi azamattar. Azdaǵan qoldanýshylar 18-24 jas aralyǵynda bolsa, shırekten az 25 jastan joǵarǵylar bolyp tabylady.
Elimizde Instagram tanymaldylyǵy artyp kele jatqandyǵyn aıta ketkenimiz jón. Qyzmet kórsetýdiń bul túrin 1,336 mıllıon jerlesimiz paıdalanady. Bul jeli turǵyndardyń áıel qaýymy arasynda tanymal - 71,9 paıyz. Sáıkesinshe, 28,1 paıyz erler qoldanady. Jas erekshelikteri týraly málimetter joq.
155,3 myń qazaqstandyq qoldanatyn «Moı mır» kelesi orynǵa ıe. Bulardyń arasynda 59,5 paıyz áıelder bolsa, 40,5 paıyz erler qaýymy qoldanady. Mundaǵy negizgi jas dárejesi - 25-ten 34-ke deıin. Sonymen qatar, 35 pen 44 jas aralyǵyndaǵy edáýir qoldanýshylar bar. Jalpy qoldanýshylardyń 20 paıyzynan kóbi jastar qaýymyn quraıdy.
Elimizde Facebook áleýmettik jelisin 125,8 myń adam paıdalanady, onyń ishindegi basym bóligi áıelder - 60,3 paıyz. Eń qyzyǵy, munda 18 jastan tómen jastaǵylar múldem joq dep aıtýǵa bolady (olar 0,1 paıyzdy quraıdy). Qoldanýshylardyń negizgi ókilderi 25 jastan 34 jasqa deıin (45,4 %). Sonymen qatar, qoldanýshylar arasyndaǵy 55 jastan joǵarylar 5 paıyzǵa jetken.
«Odnoklassnıkı» áleýmettik jelisin elimizdiń 69,3 myń turǵyndary qoldanady jáne olardyń basym bóligi 25 jastan joǵary. Sonymen birge, árbir besinshi qoldanýshy 55 jastan asady. Áleýmettik jeli qatysýshylary arasynda 74 paıyzdy áıelder, 26 paıyzdy erler quraıdy.
Tanymaldylyq jóninen eń sońǵy oryndy Twitter ıelendi. Bul jeliniń qyzmetin belsendi túrde 16,6 myń avtor paıdalanady. Qoldanýshylar arasynda erler qaýymy basymyraq - 52 paıyz. Qoldanýshylar arasyndaǵy jastar erekshelikteri boıynsha málimetter joq.
Tulǵanyń qalyptasýyna kıberáleýmettenýdiń jaǵymdy yqpaly mynalar dep oılaımyz: shynaıy ómirdegi aralasý qıyndyqtaryna tap bolǵan jastar ǵalamtordaǵy áleýmettik jeliler, pablıkter, forýmdar, chattar, messendjerler quraldaryn qoldaný arqyly vırtýaldy álemdegi tutynýshylarmen jeńil baılanysqa shyǵady, ǵalamtor qaýymdastyǵy tarapynan maquldanady. Sondyqtan bul keńistik jastardyń ózin-ózi kórsetýine, áleýmettik baılanystardyń keńeıýine, baılanys jetispeýshilikteriniń ornyn toltyrýǵa septigin tıgizedi; ǵalamtordaǵy aqparattardyń jan-jaqtylyǵy jáne elektrondy keńistikke qoljetimdilik múmkindikteri túrli úderisterdi talqylaý arqyly jastardyń aqparattanýyn jetildiredi; aýyr ómirlik jaǵdaılarǵa ushyraǵan jandarǵa qoldaý bildirý maqsatynda materıaldyq kómek berýge shaqyrýǵa múmkindik beriledi; túrli qoǵamdaǵy ómirlik jaǵdaılarǵa sáıkes oryn alǵan oqıǵalarǵa kómek beretin eriktiler tobyn qurýǵa, qylmyskerlerdi tabýǵa yqpal jasaý múmkindikteri; áleýmettik jelilerdegi salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý jáne qabilettilikti damytýǵa arnalǵan qaýymdastyqtar oń kózqarastar qalyptastyrýǵa negiz bolyp tabylady.
Kıberáleýmettenýdiń jaǵymsyz jaqtary mynalar: ǵalamtorǵa baǵynyshtylyq qateri; devıantty qaýymdastyqtardyń keńinen taralý qaýpi; qoǵamǵa jat qundylyqtardyń keńinen taralýy jáne onyń tolyqtaı baqylaýǵa alynbaýy; dinı-ekstremıstik, pornografııalyq jáne t.b. saıttardyń, áleýmettik jelilerde jynystyq qyzmet kórsetý qaýymdastyqtarynyń kóptigi; feık paraqshalardyń kóptigi paıdalanýshylar arasynda túsinispeýshilik týdyrady; jelide kıberalaıaqtyqtyń oryn alýy jáne aldyn alý joldary tetikteriniń bolmaýy.
Adamzat áli de bolsa jańa keńistiktegi áleýmettený úderisterin basqarýdyń tájirıbelik daǵdylaryn ıgermegendigin moıyndaýymyz qajet. Salaýatty ómir saltyn nasıhattaıtyn jáne devıantty kózqarastarǵa negizdelgen qaýymdastyqtarda áleýmettik ózara baılanystar múmkindikteri sheksiz ekendigin aıta ketkenimiz jón.
Joǵaryda atap ótilgen ǵalamtorǵa baǵynyshtylyq túsinigin birinshi ret 1996 jyly A. Goldberg engizgen edi. Uǵymǵa sáıkes adam Internetti paıdalanýdy eńserilmeıtin, kemistik umtylys retinde túsindiriledi. Bul kemistiktiń ólshemderi: kompıýter paıdalaný dıstresske ákeledi; kompıýter paıdalaný tulǵanyń fızıkalyq, psıhologııalyq, tulǵaaralyq, otbasylyq, ekonomıkalyq, áleýmettik mártebesine nuqsan keltiredi.
Qoryta aıtqanda, áleýmettik jeliler zamanaýı jastardyń áleýmettenýi úderisterine yqpal jasap, ǵalamtor keńistigindegi qazirgi zaman jastarynyń kıberáleýmettenýin aıqyndaıdy. Bul úderisterdiń eki qyry baryn umytpaǵanymyz jón. Birinshi qyry - áleýmettik jeliler jastardyń álemniń ár buryshyndaǵy azamattarmen baılanysý arqyly tildesýge múmkindik beredi. Ekinshi qyry - áleýmettik jelilerdiń jastar ómirinde keńinen taralýy olardyń áleýmettik ınstıtýtarynyń ózgeristerine ákeledi jáne olar oılap tapqan zańdar men erejelerge súıengen vırtýaldy álem qurylady.
Murat NASIMOV,
Saıası ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor, «Bolashaq» Ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory
